Catrin Dafydd


Gwales

Y Lolfa, 298tt, £9.99, Awst, 2017

Argyfwng, uchelgais, chwyldro!
Adolygu

Argyfwng, uchelgais, chwyldro!

Adolygu Gwales gan Catrin Dafydd


Grug Muse

Amser darllen: 8 munud

13·09·2017

Petawn i’n gorfod disgrifio Gwales mewn un gair, uchelgeisiol fyddai hwnnw. A taswn i’n cael ychwanegu dau arall, mi fyddwn i’n ychwanegu mentrus a chwareus. Mae darllenwyr Cymru wedi arfer efo nofelau realaidd, pridd-ac-adfeilion-a-charcasau-ŵyn-bach, a thros y blynyddoedd mae nhw wedi glynu’n reit ystyfnig at yr hyn maen nhw’n ei hoffi. Pwy a ŵyr, wedyn, be wnân nhw efo nofel ddyfodolaidd, ddystopaidd, sy’n disgrifio Cymru ar ymyl chwyldro treisgar? Ac nid y genre yw’r unig elfen uchelgeisiol chwaith. Mae’r strwythur hefyd yn anarferol, yn ogystal â’r stori ei hun.

(Rhybudd: Mae'r adolygiad hwn yn datgelu rhai o elfennau plot y nofel. Peidiwch â darllen hyd at ei ddiwedd os nad ydych chi eisoes wedi darllen Gwales. Mae yna rybudd terfynol isod! - Goln.)

Mae’r byd y mae Catrin Dafydd wedi ei gonsurio yn un sy’n tanio’r dychymyg yn syth. Y demograffeg yn y lle cyntaf: mae yna gast amlddiwylliannol ond Cymreig o gymeriadau – mae’r prif gymeriad yn Gymro o dras Tsieineaidd ac un arall yn hanu o Nigeria. Yr hyn sy’n taro rhywun am Gymru Gwales yw’r modd y mae hi’n llwyddo i ymddangos yn rhyfeddol o ddiarth ond yn syndod o gyfarwydd ar yr un pryd. Mae hi’n gyfarwydd am ein bod ni eisoes yn byw mewn Cymru amlddiwylliannol. Mae hi’n anghyfarwydd am ei bod hi’n dal yn anarferol gweld y realiti hwnnw wedi ei bortreadu yn ein llenyddiaeth. Mi wirionais yn syth ar hyder Catrin Dafydd wrth greu dau brif gymeriad o gefndiroedd ‘ethnig’ a’r Gymraeg yn iaith naturiol iddyn nhw.

Ond sut fyd sy’n gartref i’r Cymry amlethnig hyn? Mae’n ymddangos fod rhyfeloedd a phreifateiddio wedi creu sefyllfa argyfyngus o dlodi a dioddefaint yng Nghymru fach, ac mae symudiad gwleidyddol o’r enw Poboliaeth wedi codi. Mae hwnnw am gynorthwyo’r ‘corff’ (sef y bobl gyffredin) i greu cymdeithas newydd – a hynny yng Nghaerfyrddin, wrth reswm. Mae dylanwad symudiadau gwleidyddol asgell chwith ac anarchaidd cyfoes yn drwm ar y symudiad, ac mae hwnnw’n gymysgedd gwahanol iawn i unrhyw rym gwleidyddol sy’n bodoli yn ein Cymru ni.

A dyna gael cip ar wir uchelgais Catrin Dafydd. Mae creu stori am chwyldro credadwy yng Nghymru yn goblyn o her. Mae hi’n amhosib dychmygu’r sefyllfa wleidyddol yn y Gymru sydd ohoni yn esgor ar fwy o dywallt gwaed na chyt papur, heb sôn am chwyldro arfog. Ac efallai mai hynny sydd i gyfrif am y ffaith ei bod hi’n anodd credu weithiau yng Nghymru Gwales – mae hi’n dal yn eithaf tebyg i’r Gymru gyfoes mewn cymaint o ffyrdd. A dyna, i mi, oedd prif wendid y nofel. Methais â chredu yng Ngwales (sef yr enw ar y chwyldro): roedd o’n chwyldro a oedd wedi’i gynllunio’n rhy daclus, yn rhy drefnus – yn debycach i drefnu ffurflenni treth na chynllunio i ddymchwel llywodraeth. Mae’r trafodaethau ynglŷn â’r chwyldro yn tueddu i fod yn robotaidd, ac mae’r cyfan yn digwydd mor hawdd (tan y rhan olaf, beth bynnag). Doedd y gelyn, sef y wladwriaeth, ddim yn ddigon brawychus, ac er bod amodau byw yng Nghaerfyrddin yn ymddangos yn reit wael, wnes i erioed wir deimlo awch go iawn am chwyldro yn y cymeriadau. Caiff y cymeriadau eu gyrru gan eu cydwybod cymdeithasol – sydd yn glodwiw, wrth gwrs – ond ble mae’r ofn a’r dicter sydd eu hangen i yrru cymeriadau i eithafion go iawn?

A beth, felly, am strwythur anarferol y nofel? Mae darllen Gwales fel darllen casgliad archifol o ddogfennau yn ymwneud â digwyddiad penodol yn hanes Cymru, sef chwyldro Gwales, ac mae’r archif hwnnw’n cynnwys e-byst, llythyrau, negeseuon a darnau o ddyddiaduron rhai o’r bobol a gyfrannodd ato. Mae rhai o’r cymeriadau hynny’n canolog i’r digwydd, eraill yn fwy ymylol.

Nid oes yna adroddwr a phrif lais traddodiadol, felly, na dim i’n harwain rhwng y pytiau. Fel brechdan heb y menyn, mae’n rhaid i’r llenwad fod yn dda iawn er mwyn osgoi brechdan sych. Ac, ar y cyfan, mae llenwad y frechdan hon yn fendigedig. Ar adegau, serch hynny, cefais fy hun yn hiraethu am fenyn yr adroddwr – mae ei absenoldeb yn golygu bod yn rhaid i’r cymeriadau eu hunain fwydo pytiau o wybodaeth angenrheidiol, er mwyn cynnal y stori neu gynnig golwg arall ar gymeriad. Yn aml, nid ydi’r math yma o wybodaeth yn teimlo’n naturiol mewn monologau, deialog neu lythyrau. Mae Brynach, er enghraifft, y prif gymeriad, yn ymddangos yn rhyfeddol o hunanymwybodol; mae’n llwyddo i ddadansoddi ei gyflwr meddyliol yn hynod dreiddgar o ystyried ei fod ar ddisberod ac yn ystyried gwneud amdano’i hun. Mewn nofel â strwythur mwy traddodiadol efallai y byddai yna lai o bwysau arno i ddadansoddi ei gyflwr emosiynol – byddai rhyw fath o lais adroddwr, a rhywfaint o bellter ac ôl-ddoethineb, yn medru cyfrannu yn ôl yr angen.

Ond mân beth ydi hynny, mewn gwirionedd, ac mae yna adegau pan mae’r strwythur fel y mae yn serennu – wrth bortreadu cymeriadau fel Shan a Judith, er enghraifft. Taith emosiynol y cymeriadau hyn yw eu prif gyfraniad i’r stori, ac mae’r strwythur yn gweddu’n berffaith i’w taith. Trwy gyfrwng llythyrau Judith at ei chwaer, cawn ddarlun torcalonnus o’i bywyd yn cael ei dynnu’n ddarnau, o ganlyniad i’r rhyfel efo Tsieina. Yn achos Shan, fe’i gwelwn yn datblygu trwy gyfrwng cyfres o e-byst at ei mam: ar gychwyn y stori mae hi’n byw mewn byd sydd wedi’i gyfyngu gan ei chadair olwyn a’r we, ond wrth i’r stori fynd rhagddi, gwelwn ei bywyd yn newid yn gyfan-gwbl.

Rhag i mi eich camarwain chi, felly, mae Gwales yn fwy na chofnod o chwyldro yng Nghaerfyrddin yn unig. Mae’r berthynas rhwng rhieni a phlant yn thema ganolog hefyd, o berthynas rwgnachlyd Cêt a’i thad, Doctor Huw, sydd fel petai wedi dod yn syth o gyfres Teulu ers talwm, i berthynas farw Judith â’i mab Brynach. Mae gan Brynach yn ei dro berthynas flêr â Morfudd a’i merch hithau, Tanwen, ac mae yna berthnasau unochrog hefyd, fel perthynas Shan a’i mam. Mae Catrin Dafydd yn portreadu’r chwyldroadau a’r rhyfeloedd sy’n llenwi bywydau pob teulu.

(Peidiwch â darllen y paragraff olaf hwn os nad ydych chi eisoes wedi darllen Gwales - Goln.)

Ond gellir dadansoddi’r perthnasau hyn mewn modd symbolaidd a gwleidyddol hefyd: os yw’r rhieni’n cael eu defnyddio i gynrychioli’r gorffennol a’r presennol (y Doctor Huw, er enghraifft, a’i ddadleuon ceidwadol), mae’r plant yn cynrychioli’r dyfodol. Ond beth am yr Edith Hutchinson ddi-blant wedyn? Hi yw arweinydd eithafol a didrugaredd y chwyldro ac mae hi’n cynrychioli delfryd o’r Gymru newydd. Y brif berthynas yn ei bywyd yw’r berthynas â’i gŵr, Llawen, ac er iddi fod yn feichiog ar un adeg, fe gollodd y baban. Mae hi’n fam ffaeledig yn y cyswllt hwn ac er ei bod hi’n cydnabod ei bod wedi colli plentyn, mae hi’n ceisio cuddio’i theimladau ac yn trin yr emosiwn yn glinigol ac oeraidd. Ar y llaw arall, mae Shan, dynes anabl sy’n ymddangos ar y dechrau fel symbol o’r oll sydd o’i le â chymdeithas, yn magu grym a hyder yn ystod y nofel ac yn dod yn arweinydd cartel cyffuriau mwyaf Caerfyrddin. Ac mae hi'n feichiog ar ddiwedd y nofel hefyd. Mae Shan yn gymeriad sy’n arddangos emosiwn sicr, ac mae’n ymgymryd â’i swydd fel arweinydd y rhwydwaith gyffuriau er mwyn ei baban. Mae’r darllenydd yn cydymdeimlo â hi, er gwaetha’r ffaith ei bod, ar un olwg, yn troi’n ddihiryn. Mae hynny’n ddefnydd diddorol o drofeg y fam a’i baban. Y fam ‘naturiol’ yw’r dihiryn tra bod yr arwr gwleidyddol wedi methu ag esgor ar blentyn iach. Mi wna i adael i chi benderfynu a oes yna arwyddocâd i hynny ai peidio.


Cyhoeddodd Elan Grug Muse ei chyfrol gyntaf o farddoniaeth, Ar Ddisberod (Barddas), ym mis Mai 2017. Mae hi'n un o gyd-sylfaenwyr Y Stamp ac yn aelod o Gywion Cranogwen


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Yr hyn sy’n taro rhywun am Gymru Gwales yw’r modd y mae hi’n llwyddo i ymddangos yn rhyfeddol o ddiarth ond yn syndod o gyfarwydd ar yr un pryd

Dyddiad cyhoeddi: 13·09·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…