Rowland Wynne


Evan James Williams: Ffisegydd yr Atom

Gwasg Prifysgol Cymru, 192tt, £16.99, Mehefin 2017

Atomau coll
Adolygu

Atomau coll


Gwydion Gruffudd

Amser darllen: 5 munud

22·07·2017

Beth ’sgwn i yw’r rhesymau dros y diffyg cydnabyddiaeth i gyraeddiadau y tu hwnt i’r ‘pethe’ traddodiadol yng Nghymru? Wrth gofio’r Athro Phil Williams, ym Mhrifysgol Aberystwyth, mae dyn yn meddwl y dylai fod wedi cael cymaint os nad mwy o gydnabyddiaeth am ei waith ffiseg atmosfferig na’r sylw a gafodd am ei waith gwleidyddol diweddarach. Ydy’r gwyddonwyr yn hapus-fodlon i beidio â gwisgo sandalau Gorsedd y Beirdd? Ydy arholiadau’r Wisg Werdd yn rhy anodd? Yng ngwobrau'r Cynulliad, mae’r unig wobr i wyddonwyr yn rhan o’r un categori ag arloesi a thechnoleg – mae hynny fel rhoi'r Fedal Ryddiaith i ysgrifennydd da neu i gwmni cyhoeddi. Ond fe allwn ni ddiolch, mae’n debyg, i ni gael dau enillydd teilwng ers cychwyn Gwobrau Dewi Sant.

Un o’r enillwyr hynny, yn 2014, oedd Lyn Evans – Lyn yr Atom. Os nad ydych chi wedi clywed amdano, ry’ch chi wedi hen glywed am y prosiect a arweiniodd, a’r corff gwyddonol byd-eang yr oedd yn gweithio iddo, sef Gwrthdrawydd Hadronau Mawr CERN. Ie, y CERN yna. Yn y Swistir.

Stori debyg sydd gan arwr arall a thestun y gyfrol ddiweddaraf yng nghyfres ‘Gwyddonwyr Cymru’, Evan James Williams: Ffisegydd yr Atom. Yn y llyfr hwn, cawn ein hatgoffa bod dyn o Gwmsychbant wedi astudio ym Mhrifysgol Abertawe wrth ddatblygu’n un o brif wyddonwyr ffiseg cwantwm ei oes. Bu farw’n dorcalonnus o ifanc, yn 42 oed, ond tybed am sawl un o fawrion y gorffennol y gellid dweud bod enillydd gwobr Nobel wedi mynychu eu hangladd?

Mae’r llyfr hwn yn amlinellu ac yn ceisio esbonio i leygwyr gyd-destun cyrhaeddiad Williams ond dw i’n tybio y bydd angen rhywfaint o gefndir gwyddonol i werthfawrogi ei athrylith go iawn. Serch hynny, daw enwau tra chyfarwydd i’r amlwg. Einstein, er enghraifft. Ie, yr Einstein yna.

Mae amharodrwydd neu anallu Cymru – a’r Gymru Gymraeg yn arbennig – i nodi a chlodfori campau gwyddonwyr yn gadael ôl anffodus, ac mae cenedlaethau cyfain yn cael cyflwyniad hollol unochrog i'n blaenoriaethau. Mae eisteddfota’n clodfori’r gallu i ganu ac i farddoni, i ddawnsio ac i actio, fel petai’n dweud taw’r rhain yw priod feysydd ein dyheadau, ein gwerthoedd a’n llafur.

Beth felly sy’n digwydd i’r gwyddonwyr? Y cyngor ges i yn yr ysgol oedd taw i Lundain, Caergrawnt a Rhydychen yr âi’r goreuon. Ac os nad hynny, wel, roedd yna ugain dewis arall o blith prifysgolion Lloegr a thu hwnt. Prin iawn oedd y cyngor i fynychu adrannau llai ffasiynol yng Nghymru. Oes yn ôl, cafodd Evan James Williams ysgoloriaeth i fynychu ysgol yn Llambed cyn mynd i Brifysgol Abertawe. Do, aeth wedyn i astudio yn Lloegr am gyfnod, ond dychwelodd fel athro i Aberystwyth. O na fyddai’r patrwm hwnnw o ddychwelyd wedi parhau.

Mae effeithiau hyn oll i’w gweld yn y meysydd gwyddonol ar lawr gwlad yng Nghymru. Pam, tybed, mae yna broblemau dirfawr erbyn hyn wrth geisio cyflogi meddygon teulu yng Nghymru? Pam mae yna argyfwng o ran niferoedd y nyrsys sy’n gweithio yn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol?

Mae gwyddonwyr ifainc disglair yn mynd yn eu ffrydiau i gyrsiau y tu allan i Gymru. Mae cyfran sylweddol yn aros yno i weithio ac i astudio ymhellach. Un cwrs meddygaeth sydd yna i fyfyrwyr israddedig yn y wlad hon – ond dim ond rhyw chwarter o fyfyrwyr y cwrs hwnnw sy’n dod o Gymru, mae’n debyg.

Mae’r ffaith ein bod ni’n wlad dlawd hefyd yn ffactor pwysig: dim ond ysgoloriaethau ar gychwyn ei yrfa a ganiataodd i Evan James Williams ddilyn ei astudiaethau.

Hyd yn oed o gael cynllun crand heddiw i hybu gwyddoniaeth, fe gymer genhedlaeth neu ddwy i adfer y sefyllfa. Rhaid cael athrawon ac adrannau disglair yng Nghymru er mwyn i’r lleill ddilyn. A dim ond wedi i’r genhedlaeth gyntaf gael ei haddysgu y gallwn ddechrau meddwl am ddatrys problemau eilaidd cyflenwi ein system iechyd ac ati.

Diolch byth bod y Cynulliad wedi ailfeddwl ynglŷn â rhoi arian i brifysgolion Lloegr er mwyn iddynt gael dwyn ein myfyrwyr. Mae hynny wedi digwydd, do?


Hyfforddodd Gwydion Gruffudd fel ffisegydd a bu'n gweithio'n ddiweddar gydag elusen addysg feddygol Cronfa Mullany.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Rhifyn 4, Gwyddoniaeth

 


Pam, tybed, mae yna broblemau dirfawr erbyn hyn wrth geisio cyflogi meddygon teulu yng Nghymru?

Dyddiad cyhoeddi: 22·07·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ned Thomas

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft…

Cyfansoddi


Geraint Lewis

Ro’n i wedi bwriadu ysgrifennu stori, wir i chi. Dyna oedd y syniad. Ro’n i’n teimlo’n weddol hyderus, yn gwybod am y diffiniad clasurol o orfod cael dechrau, canol a diwedd – er nid o anghenraid yn y drefn yna, chwedl Samuel Beckett.

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn…

Cyfweld


Ivan Krastev

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes…

Adolygu


Jane Aaron

Yn ôl rhagair Tegwen Morris, cyfarwyddwraig bresennol Merched y Wawr, ‘nid ffeministiaeth sy’n cael ei bortreadu’ yn y gyfrol hon ond ‘bywyd bob dydd’ menywod Cymru rhwng 1920 a 1960. Eto i gyd, yr hyn sydd yn debyg o daro darllenwyr yr 21g wrth iddynt droi tudalennau’r…

Dadansoddi


Keith Chapin

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan…

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ...