Rowland Wynne


Evan James Williams: Ffisegydd yr Atom

Gwasg Prifysgol Cymru, 192tt, £16.99, Mehefin 2017

Atomau coll
Adolygu

Atomau coll


Gwydion Gruffudd

Amser darllen: 5 munud

22·07·2017

Beth ’sgwn i yw’r rhesymau dros y diffyg cydnabyddiaeth i gyraeddiadau y tu hwnt i’r ‘pethe’ traddodiadol yng Nghymru? Wrth gofio’r Athro Phil Williams, ym Mhrifysgol Aberystwyth, mae dyn yn meddwl y dylai fod wedi cael cymaint os nad mwy o gydnabyddiaeth am ei waith ffiseg atmosfferig na’r sylw a gafodd am ei waith gwleidyddol diweddarach. Ydy’r gwyddonwyr yn hapus-fodlon i beidio â gwisgo sandalau Gorsedd y Beirdd? Ydy arholiadau’r Wisg Werdd yn rhy anodd? Yng ngwobrau'r Cynulliad, mae’r unig wobr i wyddonwyr yn rhan o’r un categori ag arloesi a thechnoleg – mae hynny fel rhoi'r Fedal Ryddiaith i ysgrifennydd da neu i gwmni cyhoeddi. Ond fe allwn ni ddiolch, mae’n debyg, i ni gael dau enillydd teilwng ers cychwyn Gwobrau Dewi Sant.

Un o’r enillwyr hynny, yn 2014, oedd Lyn Evans – Lyn yr Atom. Os nad ydych chi wedi clywed amdano, ry’ch chi wedi hen glywed am y prosiect a arweiniodd, a’r corff gwyddonol byd-eang yr oedd yn gweithio iddo, sef Gwrthdrawydd Hadronau Mawr CERN. Ie, y CERN yna. Yn y Swistir.

Stori debyg sydd gan arwr arall a thestun y gyfrol ddiweddaraf yng nghyfres ‘Gwyddonwyr Cymru’, Evan James Williams: Ffisegydd yr Atom. Yn y llyfr hwn, cawn ein hatgoffa bod dyn o Gwmsychbant wedi astudio ym Mhrifysgol Abertawe wrth ddatblygu’n un o brif wyddonwyr ffiseg cwantwm ei oes. Bu farw’n dorcalonnus o ifanc, yn 42 oed, ond tybed am sawl un o fawrion y gorffennol y gellid dweud bod enillydd gwobr Nobel wedi mynychu eu hangladd?

Mae’r llyfr hwn yn amlinellu ac yn ceisio esbonio i leygwyr gyd-destun cyrhaeddiad Williams ond dw i’n tybio y bydd angen rhywfaint o gefndir gwyddonol i werthfawrogi ei athrylith go iawn. Serch hynny, daw enwau tra chyfarwydd i’r amlwg. Einstein, er enghraifft. Ie, yr Einstein yna.

Mae amharodrwydd neu anallu Cymru – a’r Gymru Gymraeg yn arbennig – i nodi a chlodfori campau gwyddonwyr yn gadael ôl anffodus, ac mae cenedlaethau cyfain yn cael cyflwyniad hollol unochrog i'n blaenoriaethau. Mae eisteddfota’n clodfori’r gallu i ganu ac i farddoni, i ddawnsio ac i actio, fel petai’n dweud taw’r rhain yw priod feysydd ein dyheadau, ein gwerthoedd a’n llafur.

Beth felly sy’n digwydd i’r gwyddonwyr? Y cyngor ges i yn yr ysgol oedd taw i Lundain, Caergrawnt a Rhydychen yr âi’r goreuon. Ac os nad hynny, wel, roedd yna ugain dewis arall o blith prifysgolion Lloegr a thu hwnt. Prin iawn oedd y cyngor i fynychu adrannau llai ffasiynol yng Nghymru. Oes yn ôl, cafodd Evan James Williams ysgoloriaeth i fynychu ysgol yn Llambed cyn mynd i Brifysgol Abertawe. Do, aeth wedyn i astudio yn Lloegr am gyfnod, ond dychwelodd fel athro i Aberystwyth. O na fyddai’r patrwm hwnnw o ddychwelyd wedi parhau.

Mae effeithiau hyn oll i’w gweld yn y meysydd gwyddonol ar lawr gwlad yng Nghymru. Pam, tybed, mae yna broblemau dirfawr erbyn hyn wrth geisio cyflogi meddygon teulu yng Nghymru? Pam mae yna argyfwng o ran niferoedd y nyrsys sy’n gweithio yn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol?

Mae gwyddonwyr ifainc disglair yn mynd yn eu ffrydiau i gyrsiau y tu allan i Gymru. Mae cyfran sylweddol yn aros yno i weithio ac i astudio ymhellach. Un cwrs meddygaeth sydd yna i fyfyrwyr israddedig yn y wlad hon – ond dim ond rhyw chwarter o fyfyrwyr y cwrs hwnnw sy’n dod o Gymru, mae’n debyg.

Mae’r ffaith ein bod ni’n wlad dlawd hefyd yn ffactor pwysig: dim ond ysgoloriaethau ar gychwyn ei yrfa a ganiataodd i Evan James Williams ddilyn ei astudiaethau.

Hyd yn oed o gael cynllun crand heddiw i hybu gwyddoniaeth, fe gymer genhedlaeth neu ddwy i adfer y sefyllfa. Rhaid cael athrawon ac adrannau disglair yng Nghymru er mwyn i’r lleill ddilyn. A dim ond wedi i’r genhedlaeth gyntaf gael ei haddysgu y gallwn ddechrau meddwl am ddatrys problemau eilaidd cyflenwi ein system iechyd ac ati.

Diolch byth bod y Cynulliad wedi ailfeddwl ynglŷn â rhoi arian i brifysgolion Lloegr er mwyn iddynt gael dwyn ein myfyrwyr. Mae hynny wedi digwydd, do?


Hyfforddodd Gwydion Gruffudd fel ffisegydd a bu'n gweithio'n ddiweddar gydag elusen addysg feddygol Cronfa Mullany.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Rhifyn 4, Gwyddoniaeth

 


Pam, tybed, mae yna broblemau dirfawr erbyn hyn wrth geisio cyflogi meddygon teulu yng Nghymru?

Dyddiad cyhoeddi: 22·07·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Maen nhw'n edrych fel pâr o hipstyrs o ddwy wahanol genhedlaeth. Yr hynaf yn farfog (gafrog hefyd, fel mae'n digwydd), a'r llall yn eiddgar a braidd yn betrusgar dan ei gýt powlen. Mae'r ddau yn syllu arnom drwy'r math o sbectolau a ffafrir, hyd heddiw, gan bobl…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Mae sefyllfa gyfredol Catalunya wedi bod yn fyw yn ein newyddion ers Hydref 2017. Gwelsom olygfeydd trawiadol o’r refferendwm dadleuol ar annibyniaeth drwy sgriniau gwefannau cymdeithasol, y cyfryngau darlledu a’r wasg. Cyhoeddodd y dyddiolyn ar-lein Vilaweb gyfres o gerddi gan feirdd ‘Proclames de Llibertat’ (Datganiadau…

Adolygu


O’r Pedwar Gwynt

Lle mae'r nofelydd Cymraeg sy'n abl i gymell cenedl gyfan i sefyll o flaen ei gwell? Dyma gwestiwn sy'n codi'n gyson yn sgyrsiau anffurfiol O'r Pedwar Gwynt. Gyda marwolaeth Philip Roth ar 23 Mai 2018, awdur yr enwog American Pastoral (1997), mae’r cwestiwn yn codi ei ben eto fyth.

Dadansoddi


Nerys Williams

Roedd hawliau atgenhedlu ac iechyd menywod yn perthyn yn naturiol i diriogaeth ddi-nod fy mhlentyndod yng ngorllewin Cymru'r saithdegau. Nyrs ardal a bydwraig oedd fy mam ac yn ystod gwyliau'r haf byddwn yn mynd gyda hi ar ei rownds. Gwrando ar dapiau ar y stereo…

Dadansoddi


Qing Niao

Mae'r Tsieineaid yn hoff o ddilyn ffasiwn ac wrth eu boddau yn trwytho eu hunain mewn moethusrwydd, lliwiau a phatrymau. Yn bwysicach na dim i'r Tsieineaid y mae gwneud yr argraff iawn: mae'r awydd i dynnu sylw yn gryf ond hefyd yr awydd i…

Adolygu


Mike Parker

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n…

Adolygu


Alan Llwyd

Rhyw fath o Bum Llyfr Kerddwriaeth sydd gen i, sef pum llyfr o farddoniaeth. Mae gen i lyfrgell eang o ryw dair mil o lyfrau yn fy nghartref, a bûm yn ddarllenwr mawr oddi ar fy arddegau cynnar. Mae cannoedd o…

Adolygu


Janet Aethwy

Te yn y Grug gan Kate Roberts (1959)

Bu'r llyfr hwn yn ddylanwad mawr arna i. Dyma un o'r darnau cyntaf erioed i mi ei berfformio ar lwyfan ac roedd geiriau Kate Roberts yn rhan annatod o’r cyfareddu. Bûm yn ffodus i’m hathro Cymraeg ar y pryd benderfynu…