Ifan Morgan Jones


BABEL

Y Lolfa, 368tt, £9.99, Awst 2019

Beth yw ‘steampunk’ yn Gymraeg?
Adolygu

Beth yw ‘steampunk’ yn Gymraeg?


Ceridwen Lloyd-Morgan

Amser darllen: 4 munud

27·11·2019

Beth yw steampunk yn Gymraeg? Cynigir agerstalwm ym mroliant y nofel hon: bathiad clyfar ond anfoddhaol gan ei fod â naws rhy hiraethus onid sentimental. Nid yw’n awgrymu chwaith yr elfen ffantasïol, gwyddonias sydd fel arfer yn nodweddu’r math hwn o waith creadigol (cymharer rétrofuturisme neu futur à vapeur yn Ffrangeg) sy’n talu teyrnged i nofelau Jules Verne yn Ffrangeg a H G Wells yn Saesneg. Yn Babel, y nofel gyntaf o’i bath yn y Gymraeg, digwydd yr hanes yn y Gymru ddiwydiannol yn oes aur y peiriant ager, ond nid nofel hanesyddol mohoni. Yn gydnaws â chonfensiwn y genre, ymestynnir technoleg oes Fictoria i gynnwys dyfeisiadau diweddarach neu ddychmygol, fel yr agerlong – awyren wedi ei gyrru gan beiriant ager – sy’n cludo’r mudwyr o Gymru i Batagonia. 

Canolbwynt y naratif gafaelgar yw Sara Maddocks, merch ifanc o’r wlad sydd wedi dianc i’r dref ddiwydiannol ar ôl lladd ei thad fu’n ei cham-drin, ac a ddaw yn newyddiadurwraig arloesol gyda chwmni cyhoeddi ac argraffu Joseph Glass. Trwy ei llygaid hi daw’r darllenydd i adnabod problemau a thensiynau’r dref, sydd yn ymgorffori holl nodweddion cyfnod diwydiannu de Cymru, gyda’r Cymry tlawd yn heidio o’r wlad i lafurio yn y gweithfeydd peryglus sy’n eiddo i gyfalafwyr Seisnig. 

Un o gryfderau’r nofel yw’r darlun byw iawn a geir o fyd newyddiadura ac argraffu yng Nghymru oes Fictoria, nid yn unig o’r dulliau gweithio a sŵn ac oglau’r gweithle ond hefyd y broblem gynyddol o orfod cystadlu gyda chyfnodolion Saesneg wrth i’r iaith fain ymestyn ei thiriogaeth. Bydd darllenwyr sy’n gyfarwydd â’r cyfnod yn nodi bod y cyhoeddwr Joseph Glass yn perthyn yn o agos at Thomas Gee, tra bod rhai o nodweddion newyddiadurwyr hanesyddol eraill, megis Emrys ab Iwan, gan ei ohebyddion. Mae’r cyfnodolion yn taro deuddeg hefyd: Llais y Bobl, ac yn enwedig Brenhines yr Aelwyd, cylchgrawn ceidwadol i ferched sy’n ymdebygu i Gymraes byrhoedlog Ieuan Gwynedd ddechrau’r 1850au, ond mae’r enw yn hytrach yn adleisio Cyfaill yr Aelwyd, a unwyd gyda’r Frythones yn 1891. 

O ran ieithwedd y nofel llwyddodd Ifan Morgan Jones yn rhyfeddol i ddarganfod cywair sydd yn gwbl hygyrch inni heddiw ond eto’n adleisio digon ar arddull a geirfa oes Fictoria i argyhoeddi. Cawn ddarlun Dickensaidd a byw iawn o’r budreddi a’r llygredd yn y byd busnes a’r amgylchedd fel ei gilydd, o’r strydoedd o dai digysur ble mae’r plant mewn carpiau yn marw’n ifanc, i’r cystadlu rhwng enwadau Anghydffurfiol a rhyngddyn nhw ac Eglwys Lloegr, a’r rhaniadau ieithyddol a gwleidyddol sy’n dilyn hyn, tra bod y meistri yn ceisio gorfodi’r gweithwyr i blygu i drefn Seisnig yr Ymerodraeth. Telir sylw hefyd i’r ormes arbennig a’r cam-drin rhywiol a ddioddefir gan ferched mewn cymdeithas ragrithiol ac i sefyllfa fregus a pheryglus dynion hoyw. 

Mantais ffuglen o’r math hwn yw’r rhyddid a ganiateir i’r awdur i ymbellhau o’r ffeithiau hanesyddol heb bechu’r pedant o ddarllenydd sy’n (rhy) gyfarwydd â’r cyfnod. Nid ymgais i ail-greu darn o hanes y 19g go iawn mo’r nofel steampunk ond ffuglen sydd yn tynnu ar nodweddion penodol yr oes ager ac yn eu cydblethu ag elfennau newydd. Ac fel yn y nofelau gwyddonias gorau, mae’r dyfeisiadau dychmygol o leiaf yn gydnaws â phosibiliadau technegol y cyfnod. Wrth ein cyflwyno i gymdeithas sydd heb fod yn gwbl ddieithr, daw cyfle hefyd i’r awdur godi rhai o bynciau llosg ei ddydd. Yn hyn o beth, mae Babel yn dilyn hen draddodiad llenyddol – meddylier am Utopia Thomas More, Erewhon Samuel Butler neu Wythnos yng Nghymru Fydd Islwyn Ffowc Elis – o agor trafodaeth ar y gymdeithas gyfoes trwy gyflwyno byd cyfochrog, cyflawn sydd yn ddychmygol ond yn ddigon tebyg inni weld y tebygrwydd. 

Er bod Babel yn cyffwrdd â chwestiynau cwbl ganolog i Gymru oes Fictoria, maen nhw’n dal yn sobor o berthnasol, yn eu plith y drefn gyfalafol a’r bwlch anferth rhwng y tlawd a’r cyfoethog, datblygu diwydiannol dilyffethair a phroblemau amgylcheddol, diffyg llais unedig i herio trefn lwgr, a chwestiynau am swyddogaeth a dyfodol yr iaith Gymraeg. Yn bwysicaf oll, fe’n gwahoddir i ystyried swyddogaeth a chyfrifoldeb newyddiaduriaeth. ‘Mae’r Llais yn plygu’r gwirionedd cymaint â’r Times,’ meddai un o’r newyddiadurwyr, gan ein hatgoffa am ddiffygion ein cyfryngau newyddion Cymraeg a goblygiadau hynny o ran gwleidyddiaeth a democratiaeth yn gyffredinol.

Yn y byd Saesneg y datblygodd steampunk, ond erbyn hyn lledodd y genre i nifer o ieithoedd eraill. Tybed a fydd Babel yn esgor ar ddilyniant yn y Gymraeg?

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Mae ‘Babel’ yn dilyn hen draddodiad llenyddol – meddylier am ‘Utopia’ Thomas More, ‘Erewhon’ Samuel Butler neu ‘Wythnos yng Nghymru Fydd’ Islwyn Ffowc Elis

Dyddiad cyhoeddi: 27·11·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...