Huw Lewis


To Hear the Skylark’s Song

Parthian, 160tt, £8.99, Mai 2017

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw
Adolygu

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw

Adolygiad o To Hear the Skylark’s Song - A Memoir gan Huw Lewis


Iwan England

Amser darllen: 5 munud

11·10·2017

Dwy frawddeg ar gefn y gyfrol hon wnaeth fy mherswadio i i ddarllen ac i ysgrifennu’r adolygiad hwn. Mae’r blurb yn nodi, ‘To Hear the Skylark’s Song is a memoir about how Aberfan survived and eventually thrived after the terrible diasaster of 21st October 1966 ... It is a story about how people held a community together and created a space for each other to thrive.’

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu adnoddau, digwyddiadau a grwpiau a fyddai’n ei chynnal am flynyddoedd i ddod.

Ond er addewidion y clawr, nid dyma’r stori a geir yn y llyfr hwn. Yn hytrach, mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau. Mae yma doreth o fanylion am fywyd bob dydd, o’r rhesi o lysiau yng ngerddi’r tai teras i gynnwys y jariau losin yn y siop bapurau. Mae normalrwydd y portread yn destament i’r gwaith aruthrol a ddigwyddodd yn ystod y cyfnod er mwyn sicrhau bod plant Aberfan yn gallu mwynhau plentyndod ‘arferol,’ a hynny er gwaetha’r galar a oedd ymhobman. Portread o ganlyniadau’r ymdrech a geir fan hyn, yn hytrach na manylion y gweithgarwch soffistigedig a gynhaliwyd gan unigolion ymroddgar. Dim ond ar ambell achlysur y cawn olwg ar weithredoedd penodol o’r fath, ond mae eu dylanwad yn treiddio trwy blentyndod yr awdur.

Huw Lewis oedd Aelod Cynulliad etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni o ddyddiau cyntaf datganoli hyd at yr etholiad diwethaf. Cafodd fwy nag un rôl yn y Cabinet, ond ymysg y pwysicaf oedd ei dair blynedd fel gweinidog addysg Cymru. Ysgrifennu’r llyfr hwn yw un o’r camau cyntaf iddo yn ei fywyd ôl-wleidyddol.

Cryfder Lewis fel awdur yw ei allu i ddadansoddi newidiadau mewn arferion cymunedol. Fwy nag unwaith mae’n creu darlun byw o batrwm a oedd yn rhan annatod o fywyd ychydig ddegawdau yn ôl, ond sydd bellach wedi mynd yn angof. Ac mae’n cynnig rhesymau dros y newidiadau hyn, sgil effeithiau’r newidiadau sylfaenol yn y ffordd o fyw mewn pentref fel Aberfan.

Mewn un achos mae’n rhestri’r holl werthwyr fyddai’n ymweld â strydoedd y pentref yn wythnosol. O’r gwerthwr pysgod, i’r costermonger a fan llawn llysiau a ffrwythau, a hyd yn oed dyn a fyddai’n hogi min ar gyllell neu siswrn. Ychydig iawn o’r rhain sy’n ymweld â phentrefi fel Aberfan bellach. ‘This way of doing business door-to-door could only last so long as most households had someone at home in daytime, so long as one wage was enough to keep a family, and whilst hardly anyone had access to a car. So of course, all these door-to-door trades were shortly – very shortly – to die away.’

Gwendid y gyfrol yw nad oes ynddi fwy o ddadansoddi. Yn aml iawn mae’r awdur yn hapus i gofio, heb drafod ac ystyried arwyddocâd yr hyn y mae’n dwyn i gof. Heb yr ychydig enghreifftiau o gnoi cil sydd yn y llyfr, fe allai ymylu ar fod yn gyfres o vignettes personol a dim arall. Ond er tegwch â Huw Lewis, mae strwythur y gyfrol yn cynnig haen arall o ystyr i’r darllenwr afael ynddi. Mae yna deimlad o orwelion yn ehangu’n raddol trwy gydol y gwaith. Mae terfynau corfforol bywyd yr awdur yn ymestyn fesul cam, ac fe geir portread o ryw fath o ddeffroad personol, o ddatblygu ffordd o weld y byd. Mae’r llyfr yn symud o dŷ teras yr awdur, i strydoedd ei blentyndod, ac yn gorffen ar gopa’r mynydd gerllaw.

Ond er gwaetha momentwm symbolaidd y cyfanwaith, mae yna gyfleon coll hefyd. Mae yna awgrym clir fod perthynas wahanol iawn rhwng ei rieni a’r ddau bâr o neiniau a theidiau a oedd yn byw yn y cylch. Yn sicr doedd rhieni ei fam, dau ogleddwr a siaradai Gymraeg, ddim yn teimlo’n gartrefol yn y de. Ond does dim dadansoddi treiddgar o’u sefyllfa, nac o natur y berthynas rhwng yr oedolion. Yn yr un modd mae yna ambell i cameo gan ffigurau a oedd yn allweddol ym mywyd y gymuned, ond dim cyd-destun na disgrifiad o’r gwaith yr oedden nhw’n ymwneud ag e.

Pe na bai clawr y gyfrol wedi gwneud y fath addewidion am y cynnwys, mae’n bosib y byddwn i wedi gallu mwynhau’r llyfr ar ei delerau ei hun. Oherwydd yn y bôn atgofion personol, cynnil ac annwyl iawn a geir yma. Atgofion nodweddiadol o’r cyfnod ydyn nhw – ac mae hynny’n beth digon rhyfeddol o gofio nad pentref nodweddiadol sy’n gefnlen i’r cyfan.


Mae Iwan England yn gynhyrchydd a chyfarwyddwr. Enillodd ei raglen Aberfan - The Fight for Justice (Cynyrchiadau Alpha) wobr BAFTA Cymru 2017 am y ffilm ddogfen unigol orau. 


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hunangofiannau, Aber-fan

 


Mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau

Dyddiad cyhoeddi: 11·10·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


David Elwyn Lewis

Ymlwybrodd y trên trwy faestrefi Warszawa, heibio'r adeiladau aml-lawr concrid a dienaid. Ychydig a wyddai'r bachgen ar y pryd bod y ddinas hon, gwta ugain mlynedd ynghynt, ac fel cynifer o rai eraill, wedi ei difa'n llwyr. Ar ôl iddynt gyrraedd y brif orsaf,…

Adolygu


Iwan England

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu…

Cyfansoddi


Ffion Dafis

Er i mi ddatgan, wrth drafod y Mileniwm mewn dosbarth Bywydeg yn 1983, y byddwn – a minnau’n mynd i fod mor hen â 28 oed erbyn y flwyddyn dyngedfennol honno – yn briod â dau o blant erbyn hynny, tydw i erioed wedi gwirioneddol…

Dadansoddi


Jordi Puntí

A yw'r sefyllfa yng Nghatalwnia heddiw yn Kafkaesque felly? Mae llywodraeth Sbaen fel petai'n dymuno iddi fod. Mewn cyfnodau cythryblus, mae llenyddiaeth yn llwyddo o bryd i'w gilydd i ddod o hyd i hollt ar sgrin fawr y newyddion, ac yn torri trwodd gan daflu rhywfaint…

Dadansoddi


Casia Wiliam

Dwi wedi symud tŷ naw o weithiau yn ystod fy mywyd, ac ym mis Hydref, a minnau bellach yn byw yng Nghaerdydd ers deng mlynedd, fe fydda i’n symud eto. Rydw i a Tom wedi bod yn byw yn ein fflat…

Adolygu


Elan Grug Muse

Petawn i’n gorfod disgrifio Gwales mewn un gair, uchelgeisiol fyddai hwnnw. A taswn i’n cael ychwanegu dau arall, mi fyddwn i’n ychwanegu mentrus a chwareus. Mae darllenwyr Cymru wedi arfer efo nofelau realaidd, pridd-ac-adfeilion-a-charcasau-ŵyn-bach, a thros y blynyddoedd mae nhw wedi glynu’n reit ystyfnig at yr hyn maen nhw’n ei hoffi. Pwy a ŵyr, wedyn, be wnân nhw efo nofel…

Dadansoddi


Gwyn Griffiths

Derbyniodd Gwyn Griffiths wobr gyfieithu Ostana yn yr Eidal, am ei waith yn cyd-olygu dwy flodeugerdd yng nghyfres Francis Boutle o ieithoedd llai-eu-defnydd Ewrop. Llenyddiaeth Llydaw yw testun y gyfrol gyntaf ac mae’r ail, The Old Red Tongue, yn gyfrol swmpus o ryw 1,000…

Dadansoddi


Gerald Morgan

Mae tinc o euogrwydd yn poeni’r meddwl. Newydd ddychwelyd o Lydaw wedi wythnos o wyliau gyda pherthnasau – braf iawn. Bwyta’n dda, mwynhau’r traethau, trefi Pont-Aven, Pontivy, Concarneau a Landerneau. Cyngerdd egnȉol gan gôr meibion Tregunc yn canu caneuon y môr, arddangosfa fawr o waith Picasso, ac yn…