Huw Lewis


To Hear the Skylark’s Song

Parthian, 160tt, £8.99, Mai 2017

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw
Adolygu

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw

Adolygiad o To Hear the Skylark’s Song - A Memoir gan Huw Lewis


Iwan England

Amser darllen: 5 munud

11·10·2017

Dwy frawddeg ar gefn y gyfrol hon wnaeth fy mherswadio i i ddarllen ac i ysgrifennu’r adolygiad hwn. Mae’r blurb yn nodi, ‘To Hear the Skylark’s Song is a memoir about how Aberfan survived and eventually thrived after the terrible diasaster of 21st October 1966 ... It is a story about how people held a community together and created a space for each other to thrive.’

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu adnoddau, digwyddiadau a grwpiau a fyddai’n ei chynnal am flynyddoedd i ddod.

Ond er addewidion y clawr, nid dyma’r stori a geir yn y llyfr hwn. Yn hytrach, mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau. Mae yma doreth o fanylion am fywyd bob dydd, o’r rhesi o lysiau yng ngerddi’r tai teras i gynnwys y jariau losin yn y siop bapurau. Mae normalrwydd y portread yn destament i’r gwaith aruthrol a ddigwyddodd yn ystod y cyfnod er mwyn sicrhau bod plant Aberfan yn gallu mwynhau plentyndod ‘arferol,’ a hynny er gwaetha’r galar a oedd ymhobman. Portread o ganlyniadau’r ymdrech a geir fan hyn, yn hytrach na manylion y gweithgarwch soffistigedig a gynhaliwyd gan unigolion ymroddgar. Dim ond ar ambell achlysur y cawn olwg ar weithredoedd penodol o’r fath, ond mae eu dylanwad yn treiddio trwy blentyndod yr awdur.

Huw Lewis oedd Aelod Cynulliad etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni o ddyddiau cyntaf datganoli hyd at yr etholiad diwethaf. Cafodd fwy nag un rôl yn y Cabinet, ond ymysg y pwysicaf oedd ei dair blynedd fel gweinidog addysg Cymru. Ysgrifennu’r llyfr hwn yw un o’r camau cyntaf iddo yn ei fywyd ôl-wleidyddol.

Cryfder Lewis fel awdur yw ei allu i ddadansoddi newidiadau mewn arferion cymunedol. Fwy nag unwaith mae’n creu darlun byw o batrwm a oedd yn rhan annatod o fywyd ychydig ddegawdau yn ôl, ond sydd bellach wedi mynd yn angof. Ac mae’n cynnig rhesymau dros y newidiadau hyn, sgil effeithiau’r newidiadau sylfaenol yn y ffordd o fyw mewn pentref fel Aberfan.

Mewn un achos mae’n rhestri’r holl werthwyr fyddai’n ymweld â strydoedd y pentref yn wythnosol. O’r gwerthwr pysgod, i’r costermonger a fan llawn llysiau a ffrwythau, a hyd yn oed dyn a fyddai’n hogi min ar gyllell neu siswrn. Ychydig iawn o’r rhain sy’n ymweld â phentrefi fel Aberfan bellach. ‘This way of doing business door-to-door could only last so long as most households had someone at home in daytime, so long as one wage was enough to keep a family, and whilst hardly anyone had access to a car. So of course, all these door-to-door trades were shortly – very shortly – to die away.’

Gwendid y gyfrol yw nad oes ynddi fwy o ddadansoddi. Yn aml iawn mae’r awdur yn hapus i gofio, heb drafod ac ystyried arwyddocâd yr hyn y mae’n dwyn i gof. Heb yr ychydig enghreifftiau o gnoi cil sydd yn y llyfr, fe allai ymylu ar fod yn gyfres o vignettes personol a dim arall. Ond er tegwch â Huw Lewis, mae strwythur y gyfrol yn cynnig haen arall o ystyr i’r darllenwr afael ynddi. Mae yna deimlad o orwelion yn ehangu’n raddol trwy gydol y gwaith. Mae terfynau corfforol bywyd yr awdur yn ymestyn fesul cam, ac fe geir portread o ryw fath o ddeffroad personol, o ddatblygu ffordd o weld y byd. Mae’r llyfr yn symud o dŷ teras yr awdur, i strydoedd ei blentyndod, ac yn gorffen ar gopa’r mynydd gerllaw.

Ond er gwaetha momentwm symbolaidd y cyfanwaith, mae yna gyfleon coll hefyd. Mae yna awgrym clir fod perthynas wahanol iawn rhwng ei rieni a’r ddau bâr o neiniau a theidiau a oedd yn byw yn y cylch. Yn sicr doedd rhieni ei fam, dau ogleddwr a siaradai Gymraeg, ddim yn teimlo’n gartrefol yn y de. Ond does dim dadansoddi treiddgar o’u sefyllfa, nac o natur y berthynas rhwng yr oedolion. Yn yr un modd mae yna ambell i cameo gan ffigurau a oedd yn allweddol ym mywyd y gymuned, ond dim cyd-destun na disgrifiad o’r gwaith yr oedden nhw’n ymwneud ag e.

Pe na bai clawr y gyfrol wedi gwneud y fath addewidion am y cynnwys, mae’n bosib y byddwn i wedi gallu mwynhau’r llyfr ar ei delerau ei hun. Oherwydd yn y bôn atgofion personol, cynnil ac annwyl iawn a geir yma. Atgofion nodweddiadol o’r cyfnod ydyn nhw – ac mae hynny’n beth digon rhyfeddol o gofio nad pentref nodweddiadol sy’n gefnlen i’r cyfan.


Mae Iwan England yn gynhyrchydd a chyfarwyddwr. Enillodd ei raglen Aberfan - The Fight for Justice (Cynyrchiadau Alpha) wobr BAFTA Cymru 2017 am y ffilm ddogfen unigol orau. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hunangofiannau, Aber-fan

 


Mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau

Dyddiad cyhoeddi: 11·10·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Maen nhw'n edrych fel pâr o hipstyrs o ddwy wahanol genhedlaeth. Yr hynaf yn farfog (gafrog hefyd, fel mae'n digwydd), a'r llall yn eiddgar a braidd yn betrusgar dan ei gýt powlen. Mae'r ddau yn syllu arnom drwy'r math o sbectolau a ffafrir, hyd heddiw, gan bobl…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Mae sefyllfa gyfredol Catalunya wedi bod yn fyw yn ein newyddion ers Hydref 2017. Gwelsom olygfeydd trawiadol o’r refferendwm dadleuol ar annibyniaeth drwy sgriniau gwefannau cymdeithasol, y cyfryngau darlledu a’r wasg. Cyhoeddodd y dyddiolyn ar-lein Vilaweb gyfres o gerddi gan feirdd ‘Proclames de Llibertat’ (Datganiadau…

Adolygu


O’r Pedwar Gwynt

Lle mae'r nofelydd Cymraeg sy'n abl i gymell cenedl gyfan i sefyll o flaen ei gwell? Dyma gwestiwn sy'n codi'n gyson yn sgyrsiau anffurfiol O'r Pedwar Gwynt. Gyda marwolaeth Philip Roth ar 23 Mai 2018, awdur yr enwog American Pastoral (1997), mae’r cwestiwn yn codi ei ben eto fyth.

Dadansoddi


Nerys Williams

Roedd hawliau atgenhedlu ac iechyd menywod yn perthyn yn naturiol i diriogaeth ddi-nod fy mhlentyndod yng ngorllewin Cymru'r saithdegau. Nyrs ardal a bydwraig oedd fy mam ac yn ystod gwyliau'r haf byddwn yn mynd gyda hi ar ei rownds. Gwrando ar dapiau ar y stereo…

Dadansoddi


Qing Niao

Mae'r Tsieineaid yn hoff o ddilyn ffasiwn ac wrth eu boddau yn trwytho eu hunain mewn moethusrwydd, lliwiau a phatrymau. Yn bwysicach na dim i'r Tsieineaid y mae gwneud yr argraff iawn: mae'r awydd i dynnu sylw yn gryf ond hefyd yr awydd i…

Adolygu


Mike Parker

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n…

Adolygu


Alan Llwyd

Rhyw fath o Bum Llyfr Kerddwriaeth sydd gen i, sef pum llyfr o farddoniaeth. Mae gen i lyfrgell eang o ryw dair mil o lyfrau yn fy nghartref, a bûm yn ddarllenwr mawr oddi ar fy arddegau cynnar. Mae cannoedd o…

Adolygu


Janet Aethwy

Te yn y Grug gan Kate Roberts (1959)

Bu'r llyfr hwn yn ddylanwad mawr arna i. Dyma un o'r darnau cyntaf erioed i mi ei berfformio ar lwyfan ac roedd geiriau Kate Roberts yn rhan annatod o’r cyfareddu. Bûm yn ffodus i’m hathro Cymraeg ar y pryd benderfynu…