Huw Lewis


To Hear the Skylark’s Song

Parthian, 160tt, £8.99, Mai 2017

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw
Adolygu

Cofio Aberfan a hen ffordd o fyw

Adolygiad o To Hear the Skylark’s Song - A Memoir gan Huw Lewis


Iwan England

Amser darllen: 5 munud

11·10·2017

Dwy frawddeg ar gefn y gyfrol hon wnaeth fy mherswadio i i ddarllen ac i ysgrifennu’r adolygiad hwn. Mae’r blurb yn nodi, ‘To Hear the Skylark’s Song is a memoir about how Aberfan survived and eventually thrived after the terrible diasaster of 21st October 1966 ... It is a story about how people held a community together and created a space for each other to thrive.’

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu adnoddau, digwyddiadau a grwpiau a fyddai’n ei chynnal am flynyddoedd i ddod.

Ond er addewidion y clawr, nid dyma’r stori a geir yn y llyfr hwn. Yn hytrach, mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau. Mae yma doreth o fanylion am fywyd bob dydd, o’r rhesi o lysiau yng ngerddi’r tai teras i gynnwys y jariau losin yn y siop bapurau. Mae normalrwydd y portread yn destament i’r gwaith aruthrol a ddigwyddodd yn ystod y cyfnod er mwyn sicrhau bod plant Aberfan yn gallu mwynhau plentyndod ‘arferol,’ a hynny er gwaetha’r galar a oedd ymhobman. Portread o ganlyniadau’r ymdrech a geir fan hyn, yn hytrach na manylion y gweithgarwch soffistigedig a gynhaliwyd gan unigolion ymroddgar. Dim ond ar ambell achlysur y cawn olwg ar weithredoedd penodol o’r fath, ond mae eu dylanwad yn treiddio trwy blentyndod yr awdur.

Huw Lewis oedd Aelod Cynulliad etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni o ddyddiau cyntaf datganoli hyd at yr etholiad diwethaf. Cafodd fwy nag un rôl yn y Cabinet, ond ymysg y pwysicaf oedd ei dair blynedd fel gweinidog addysg Cymru. Ysgrifennu’r llyfr hwn yw un o’r camau cyntaf iddo yn ei fywyd ôl-wleidyddol.

Cryfder Lewis fel awdur yw ei allu i ddadansoddi newidiadau mewn arferion cymunedol. Fwy nag unwaith mae’n creu darlun byw o batrwm a oedd yn rhan annatod o fywyd ychydig ddegawdau yn ôl, ond sydd bellach wedi mynd yn angof. Ac mae’n cynnig rhesymau dros y newidiadau hyn, sgil effeithiau’r newidiadau sylfaenol yn y ffordd o fyw mewn pentref fel Aberfan.

Mewn un achos mae’n rhestri’r holl werthwyr fyddai’n ymweld â strydoedd y pentref yn wythnosol. O’r gwerthwr pysgod, i’r costermonger a fan llawn llysiau a ffrwythau, a hyd yn oed dyn a fyddai’n hogi min ar gyllell neu siswrn. Ychydig iawn o’r rhain sy’n ymweld â phentrefi fel Aberfan bellach. ‘This way of doing business door-to-door could only last so long as most households had someone at home in daytime, so long as one wage was enough to keep a family, and whilst hardly anyone had access to a car. So of course, all these door-to-door trades were shortly – very shortly – to die away.’

Gwendid y gyfrol yw nad oes ynddi fwy o ddadansoddi. Yn aml iawn mae’r awdur yn hapus i gofio, heb drafod ac ystyried arwyddocâd yr hyn y mae’n dwyn i gof. Heb yr ychydig enghreifftiau o gnoi cil sydd yn y llyfr, fe allai ymylu ar fod yn gyfres o vignettes personol a dim arall. Ond er tegwch â Huw Lewis, mae strwythur y gyfrol yn cynnig haen arall o ystyr i’r darllenwr afael ynddi. Mae yna deimlad o orwelion yn ehangu’n raddol trwy gydol y gwaith. Mae terfynau corfforol bywyd yr awdur yn ymestyn fesul cam, ac fe geir portread o ryw fath o ddeffroad personol, o ddatblygu ffordd o weld y byd. Mae’r llyfr yn symud o dŷ teras yr awdur, i strydoedd ei blentyndod, ac yn gorffen ar gopa’r mynydd gerllaw.

Ond er gwaetha momentwm symbolaidd y cyfanwaith, mae yna gyfleon coll hefyd. Mae yna awgrym clir fod perthynas wahanol iawn rhwng ei rieni a’r ddau bâr o neiniau a theidiau a oedd yn byw yn y cylch. Yn sicr doedd rhieni ei fam, dau ogleddwr a siaradai Gymraeg, ddim yn teimlo’n gartrefol yn y de. Ond does dim dadansoddi treiddgar o’u sefyllfa, nac o natur y berthynas rhwng yr oedolion. Yn yr un modd mae yna ambell i cameo gan ffigurau a oedd yn allweddol ym mywyd y gymuned, ond dim cyd-destun na disgrifiad o’r gwaith yr oedden nhw’n ymwneud ag e.

Pe na bai clawr y gyfrol wedi gwneud y fath addewidion am y cynnwys, mae’n bosib y byddwn i wedi gallu mwynhau’r llyfr ar ei delerau ei hun. Oherwydd yn y bôn atgofion personol, cynnil ac annwyl iawn a geir yma. Atgofion nodweddiadol o’r cyfnod ydyn nhw – ac mae hynny’n beth digon rhyfeddol o gofio nad pentref nodweddiadol sy’n gefnlen i’r cyfan.


Mae Iwan England yn gynhyrchydd a chyfarwyddwr. Enillodd ei raglen Aberfan - The Fight for Justice (Cynyrchiadau Alpha) wobr BAFTA Cymru 2017 am y ffilm ddogfen unigol orau. 


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hunangofiannau, Aber-fan

 


Mae hwn yn hunangofiant annwyl iawn o blentyndod sy’n nodweddiadol o fywyd yng nghymunedau glofaol y de yn ystod y chwedegau a’r saithdegau

Dyddiad cyhoeddi: 11·10·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae’r penderfyniad i streicio gan staff prifysgolion ledled Cymru a’r Deyrnas Gyfunol, yn wyneb y bygythiad newydd i gynllun pensiwn prifysgolion, yn codi cwestiynau sylfaenol am rôl y Brifysgol fel sefydliad. Mae hyn ar ben cynlluniau diswyddo sydd ar waith ar raddfa syfrdanol ac sydd…

Dadansoddi


Nerys Williams

Yn y chwedegau, anogwyd 'Mamau America' i yrru eu plant i'r sinema gan y bardd Americanaidd Frank O'Hara – yn chwareus felly. O leiaf byddai gobaith wedyn na fyddent yn stelcian yn eu llofftydd 'yn eich casáu cyn pryd, a chithau ddim wedi gwneud dim byd rhy…

Cyfansoddi


Marion Muller-Colard

Mae'r stori hon i blant gan Marion Muller-Colard, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn Ffrangeg (2014), yn cyflwyno syniadau Hannah Arendt (1906-1975) ar ffurf hanesyn a lluniau unigryw gan Clémence Pollet. Mae'r athronwraig ar fin gorffen sgwennu ei llyfr olaf, ond wrth iddi bendroni dros y…

Cyfansoddi


Robert Walser

Cyhoeddodd Robert Walser ddarnau cyson ym mhapur dyddiol y Berliner Tageblatt yn 1907-8 ac yn y cyfnod 1925-1933, gan gynnwys 'Llythyr gan Ewropead' ym Mai 1926. Mae nifer o'r darnau hynny ar ffurf llythyr sy'n cyfarch y darllenydd yn bersonol, yn lythyrau caru sydd wedi eu cyfeirio at foment ddychmygol. Yn wir, yn 1930, penderfynodd y papur wahodd nifer o…

Dadansoddi


Daniel Huws

Mae canu'n ymestyn lawer pellach yn ôl yn ein hanes nag ysgrifennu. Genir canu yn y cof ac yn y cof y'i diogelir. Cof sy'n gwneud dyn. Mae grym y cof dynol yn rhywbeth y mae pawb ohonom wedi cael achos o bryd i'w gilydd i…

Dadansoddi


Huw L Williams

Nid ysgeler yw pob llais o'r ochr draw i Glawdd Offa. Yn ddiweddar, bûm yn ddigon ffodus i fynychu sesiwn benigamp Cymru dros Ewrop, yng nghwmni Anthony Barnett, sef cyfarwyddwr y mudiad Charter 88 a sefydlydd y wefan wych OpenDemocracy. Buodd yng Nghaerdydd yn…

Cyfansoddi


Mihangel Morgan

Rwy wedi golygu a diwygio wrth ailadrodd y stori ryfedd hon a gefais gan Merfyn Taylor y diwrnod hwnnw. Ac ers y siwrne drên honno bûm yn ddigon ffodus i gael gafael ar atgofion anghyhoeddedig Mona Moffat ei hun trwy law Dr…

Adolygu


Alun Llwyd

Ymhell bell yn ôl, cefais drip gorau'r flwyddyn i Bookland yn Wrecsam i brynu blwyddlyfr y cylchgrawn pop, Sgrech. Darganfyddais pwy oedd yn chwarae'r gitâr fâs i Trobwll, darllenais am (ond chlywais i ddim nodyn gan) T Dunlop Williams, a daeth 'canu pop Cymraeg' yn air yn ogystal â…