Douglas Jones


The Communist Party of Great Britain and the National Question in Wales 1920-1991

Gwasg Prifysgol Cymru, 320tt, £19.99, 2017

Comiwnyddiaeth a chenedlaetholdeb
Adolygu

Comiwnyddiaeth a chenedlaetholdeb


Dewi Huw Owen

Amser darllen: 5 munud

30·03·2018

Rhoddwyd llais i un o straeon coll gwleidyddiaeth Cymru pan gyhoeddwyd astudiaeth swmpus Douglas Jones, The Communist Party of Great Britain and the National Question in Wales, 1920 – 1991, gan Wasg Prifysgol Cymru y llynedd. Mae’r gwaith yn un gwirioneddol arloesol. Er y cyfeiriwyd at Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr yng Nghymru, ac at nifer o’i haelodau blaengar, mewn sawl cyfrol flaenorol, ni chyhoeddwyd erioed o’r blaen unrhyw astudiaeth gynhwysfawr o’i hanes.

Yn wir, ychydig fu’r sôn am y blaid hon yng Nghymru, ac fel y gellid disgwyl, plaid gymharol fechan ydoedd yma. Fel y noda Jones, ar ei hanterth, ni fu ganddi ddim mwy na thair mil o aelodau yng Nghymru, ac erioed ragor na 56,000 ar draws Prydain gyfan. Er i aelodau’r blaid sefyll mewn sawl etholiad cyffredinol yn ystod yr ugeinfed ganrif, ni lwyddodd i gael yr un Aelod Seneddol o Gymru wedi ei ethol i San Steffan.

Ond er mor fychan ar lefel Brydeinig a Chymreig, bu’n rhan o deulu o bleidiau Comiwnyddol eraill ar draws Ewrop drwy gydol ei hanes. Drwy’r cysylltiadau hyn yr oedd yn cyfrannu, fel y pleidiau Comiwnyddol dramor, at benderfyniadau’r Cyngresi Comintern rhyngwladol ac yn atebol iddynt. O ganlyniad, derbyniai gefnogaeth ac arweiniad o’r tu hwnt i ffiniau arferol byd gwleidyddol Prydain. Dengys y gyfrol hon i’r Blaid Gomiwnyddol yng Nghymru, gyda’i chysylltiadau cyfandirol eang a’i chorff bychan o aelodau diwyd, fod yn llais hanfodol – a hanfodol wahanol – yn rhai o ddisgyrsiau gwleidyddol pwysicaf Cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif, yn enwedig yn y drafodaeth ar genedlaetholdeb.

Nid drwy ddyhead ideolegol ond wrth ymateb i her allanol y daeth y blaid hon i ymhél â’r cwestiwn cenedlaethol am y tro cyntaf. Am ddegawd a hanner cyntaf ei hanes, ni thalai fawr ddim sylw i’r mater, gan ganolbwyntio’n bennaf ar y frwydr ryngwladol rhwng dosbarthiadau cymdeithasol. Ond daeth tro ar fyd gyda thwf ffasgaeth yn Ewrop a dyfodiad Hitler i rym yn yr Almaen yn 1933. Ymatebodd 7fed Cyngres Comintern y Byd i’r her newydd hon yn 1935 trwy fabwysiadu strategaeth y Ffrynt Boblogaidd. Datblygwyd y strategaeth hon yn gyntaf gan Ysgrifennydd Cyffredinol Comintern Plaid Gomiwnyddol yr Almaen, Georgi Dimitrov, fel her i lwyddiannau etholiadol y blaid Natsïaidd. Seiliwyd strategaeth y Ffrynt ar yr egwyddor bod yn rhaid i’r Comiwnyddion ymateb i bob mynegiant unigryw o genedlaetholdeb mewn modd penodol a lleol, yn hytrach na thrwy bwysleisio goruchafiaeth y frwydr ddosbarth ryngwladol fel y gwnaed cynt.

Dengys llyfr Jones sut yr aethpwyd ati i ddatblygu strategaeth Ffrynt Boblogaidd Gymreig er mwyn ymateb i ddadleuon a gweithredoedd Plaid Genedlaethol Cymru. Plethwyd arweiniad rhyngwladol â dealltwriaeth leol; bwriwyd ati i gyhoeddi llenyddiaeth Gomiwnyddol yn y Gymraeg; a gwnaed ymgais fwriadol i fabwysiadu symbolau ac arferion cenedlaethol y wlad.

Tueddu at genedlaetholdeb diwylliannol yn hytrach na chenedlaetholdeb gwleidyddol yr oedd y blaid hon yn y cyfnod cynnar hwn yng Nghymru. Ond, gyda dyfodiad a dinistr yr Ail Ryfel Byd, newidiwyd y polisi eto, a cheisiwyd tir canol rhwng y cenedlaetholwyr a’r unoliaethwyr. Dadleuwyd bod honiadau’r Blaid Genedlaethol yn economaidd wag; pwysleisiwyd ar yr un pryd bod amharodrwydd y Blaid Lafur a’r pleidiau unoliaethol eraill i ganiatáu cynrychiolaeth ddemocrataidd i ddosbarth gweithiol Cymru yn fynegiant o ormes cyfalafol. Fel yr esbonia Jones wrth drafod barn T E Nicholas ar y mater:

Writing in March 1938, Nicholas reiterated his earlier stance qualifying his support for self-government by arguing that without a transition to socialism such a move would be meaningless, as it would only hand power to Welsh capitalists.

O ganlyniad i natur adweithiol ymateb y Blaid Gomiwnyddol yng Nghymru i’r cwestiwn cenedlaethol, cynyddai ac edwinai ymroddiad y Comiwnyddion i’r pwnc gyda llanw a thrai’r bleidlais genedlaethol yng Nghymru dros y ganrif. Amrywiai’r gefnogaeth i genedlaetholdeb hefyd, gan fod bwlch mawr rhwng barn arweinwyr y blaid, a oedd yn gyffredinol ffafriol i’r syniad, a barn ei haelodau, a oedd yn gyffredinol wrthwynebus. A rhaid cofio, a hithau’n gangen o goeden wleidyddol ryngwladol fwy, yr amrywiai safbwynt y Blaid Gomiwnyddol yn ôl casgliadau’r Cyngresau Rhyngwladol. Serch hyn oll, nid yw’n ddim syndod yn y 1950au mai’r Blaid Gomiwnyddol oedd y blaid asgell chwith Prydain-gyfan gyntaf i gefnogi’r syniad o ddatganoli pŵer i senedd yng Nghymru – eto, ar sail dadleuon ynghylch cynrychiolaeth ddemocrataidd yn hytrach nag ideoleg genedlaetholgar.

Cawn yn adroddiad Jones o’r hanes hwn bortread gofalus a manwl o blaid a oedd mewn brwydr barhaus i ddiffinio ac ailddiffinio ei daliadau. Ymatebai’n adweithiol i ddylanwadau pleidiau eraill, i arweinyddiaeth ryngwladol a lleol, i’w haelodaeth – ac i’r tyndra bythol hwnnw a fodolai ym mhob plaid Gomiwnyddol a arddelai strategaeth y Ffrynt Boblogaidd wrth geisio unioni daliadau’r La Marseillaise â L’Internationale. Cawn yn y gyfrol olwg newydd a gwahanol hefyd ar hen rethreg ddeuol hanes y cwestiwn cenedlaethol yng Nghymru, wrth i Jones gasglu ynghyd leisiau cyffredinol gefnogol i’r achos, ond beirniadol o naill begwn y ddadl fel y llall.

Er cyn lleied eu niferoedd, mae sylwadau arweinyddion ac aelodau’r Blaid Gomiwnyddol yng Nghymru, a’u deongliadau amgen o’r cwestiwn cenedlaethol, yn rhai gwerthfawr. Mae’r gyfrol newydd hon yn gyfraniad sylweddol i’n dealltwriaeth o un o bynciau gwleidyddol llosg mwyaf Cymru yn yr ugeinfed ganrif.


Mae Dewi Huw Owen yn fyfyriwr PhD yn y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd, Aberystwyth.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dengys y gyfrol hon i’r Blaid Gomiwnyddol yng Nghymru fod yn llais hanfodol – a hanfodol wahanol – yn rhai o ddisgyrsiau gwleidyddol pwysicaf Cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif

Dyddiad cyhoeddi: 30·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Boz Groden

Bu ein cartwnydd yn y Gwrthryfel yn erbyn Difodiant ac yn tynnu lluniau o'r hyn a welai'n digwydd o'i gwmpas yn ystod y pythefnos dwys hwn o brotestio yn Llundain.