Adolygu

Ailgyflwyno John Gwilym Jones


Llio Mai Hughes

Amser darllen: 7 munud

20·03·2019

Perfformiad cyntaf Ac Eto Nid Myfi gan John Gwilym Jones (ar y chwith yn y llun) ym Mhrifysgol Bangor, 1976
 

Nos Wener, 15 Mawrth, perfformiodd Cymdeithas John Gwilym Jones eu cynhyrchiad cyntaf yn Stiwdio Pontio, Bangor. Ac Eto Nid Myfi oedd y ddrama, a phob tocyn wedi’i werthu. Roedd Pontio yn llawn bwrlwm wrth i’r dorf ymgasglu; yn eu mysg roedd myfyrwyr, cyn-fyfyrwyr, darlithwyr, actorion, dramodwyr, aelodau o gast gwreiddiol y ddrama, a chyfeillion a disgyblion i’r dramodydd o’r Groeslon ger Pen-y-groes. 

Gwyddom am enw da Cymdeithas y Ddrama Gymraeg, Prifysgol Bangor, neu Chwaraewyr y Gogledd fel y’i gelwid ar un adeg. Fe’i sefydlwyd ym 1923, ac o’r 1940au nes diwedd y 1970au y llenor, y dramodydd a’r darlithydd John Gwilym Jones oedd canolbwynt y gymdeithas honno. Daeth ei gweithgarwch i ben oddeutu troad y mileniwm, ond fe’i hatgyfodwyd yn 2012 gan griw o fyfyrwyr o Ysgol y Gymraeg. Sefydlwyd cymdeithas newydd sbon fis Hydref 2018, Cymdeithas Lenyddiaeth Gymraeg Prifysgol Bangor. Penderfynwyd ei henwi ar ôl John Gwilym Jones ‘am y cred nifer o bobl na wnaed digon i goffau’r llenor o’r Groeslon wedi ei farwolaeth’. Dyma ‘anfarwoli a thalu teyrnged i rywun oedd wedi cyfrannu cymaint at fywyd myfyrwyr y Brifysgol’ fel y nododd y cadeirydd, Osian Owen. 

Ar gyfer eu cynhyrchiad cyntaf, llwyfanwyd Ac Eto Nid Myfi, un o ddramâu mwyaf adnabyddus John Gwilym Jones ac uchafbwynt ei yrfa fel dramodydd. Cymdeithas y Ddrama Gymraeg, Prifysgol Bangor berfformiodd y ddrama yn wreiddiol, ym 1976, a hynny dan gyfarwyddyd John Gwilym Jones ei hun. Braf oedd gweld y gwaith hwn yn fyw unwaith yn rhagor, dros ddeugain mlynedd ers y perfformiad cyntaf ohoni. I gyd-fynd â’r perfformiad, ceir arddangosfa ‘Gwaddol John Gwil’ yn Pontio hyd 5 Mai, lle ceir casgliad hynod ddifyr ac amrywiol o wrthrychau sy’n gysylltiedig â bywyd a gwaith y dramodydd.  

Nid ar chwarae bach y mae rhywun yn mynd ati i gyflwyno un o ddramâu John Gwilym Jones, wrth gwrs. Ond roedd hwn yn gynhyrchiad trawiadol a chadarn. Rhaid nodi camp y cast a’r criw amatur, yn enwedig Carwyn Jones a chwaraeodd ran Huw, y prif gymeriad, a’r cyfarwyddwyr, Caryl Bryn ac Osian Owen.

Wrth astudio dramâu o’r cyfnod rhwng 1945 a 1979 ar gyfer fy noethuriaeth yn yr un adran ym Mangor, fe’m tarodd mai dim ond tair ohonynt a welais yn fyw ar lwyfan (pedair bellach, diolch i’r Gymdeithas). Y dramâu rheiny ydi BlodeuweddSiwan gan Saunders Lewis ac Y Tŵr gan Gwenlyn Parry (y gwelais dri chynhyrchiad gwahanol ohoni).

Theatr Genedlaethol Cymru a gynhyrchodd Blodeuwedd, a chyflwynwyd Siwan a’r Tŵr gan gwmni Theatr Fach Llangefni, sy’n dangos ymhellach bwysigrwydd cwmnïau amatur i’r theatr Gymraeg hyd heddiw. Cwmni cymharol newydd ar y pryd a welais yn cyflwyno fersiwn fodern o’r Tŵr, sef cwmni theatr Invertigo, a’r trydydd llwyfaniad a welais oedd y cynhyrchiad ar ffurf opera gan Music Theatre Wales a Theatr Genedlaethol Cymru. 

I gynnal theatr Gymraeg fywiog ac iach rhaid wrth amrywiaeth. Y mae angen dramâu Cymraeg newydd a gwreiddiol, dramâu arbrofol, cyfieithiadau – ac ailgyflwyniadau o ddramâu a berthyn i’r canon. Sicrhawyd yr amrywiaeth hon yn y gorffennol gan Gwmni Theatr Cymru, Cwmni Theatr Gwynedd a Theatr yr Ymylon, i enwi rhai yn unig. Ceir amrywiaeth ac arbrofi gan ein cwmnïau presennol hefyd, megis Theatr Bara Caws, Cwmni’r Frân Wen a Theatr Genedlaethol Cymru, ond yn ddiweddar, esgeuluswyd yr ymrywmiad a fu i ailgyflwyno clasuron y ddrama Gymraeg.

Mae addysgu'r genhedlaeth newydd am hanes a thraddodiad ein theatr, ac am yr hyn sydd wedi dylanwadu ac arwain at greu’r theatr Gymraeg fel yr adnabyddwn ni hi heddiw, yn ddyletswydd yn fy marn i. Gwneir gwaith o’r fath yn gyson gan y National Theatre yn Llundain, gan gyflwyno yn ddiweddar weithiau Tennessee Williams, Luigi Pirandello ac Edward Albee i gynulleidfa newydd ledled y wlad trwy’r cynllun National Theatre Live. Tystia’r ffaith fod pob tocyn wedi’i werthu ar gyfer perfformiad Cymdeithas John Gwilym Jones bod galw a chynulleidfa sy’n awyddus i weld perfformiadau o ddramâu’r canon Cymraeg. 

Wrth reswm, mae rhai o’r dramâu hyn yn perthyn i’w cyfnod, wedi dyddio ac yn siŵr o gael eu hystyried yn ‘hen ffasiwn’ erbyn hyn. Ond gall cyflwyno darn o hanes fod yn werth ei wneud, o’i wneud â dychymyg. Petai’r elfennau dyddiedig yn peri problem, onid oes yma her i gwmni theatr fynd ati i addasu a rhoi gwedd newydd ar y dramâu rheiny? Felly dyma fentro cyflwyno rhestr fer o ddramâu o’r cyfnod ar ôl y rhyfel hyd ddiwedd y saithdegau y credaf fod gwerth gwirioneddol mewn ailymweld â nhw:


Y Tad a’r Mab – John Gwilym Jones (1963)

Yn y Trên – Saunders Lewis (1965)

Cymru Fydd – Saunders Lewis (1967)

Pros Kairon – Huw Lloyd Edwards (1967)

Dinas Barhaus – Wil Sam (1968)

Y Cymro Cyffredin – Tom Richards (1969)

Y Llyffantod – Huw Lloyd Edwards (1973)

Alffa Beta – cyfieithiad John Ogwen o ddrama E. A. Whitehead (1974; anghyhoeddedig)

Y Ffin – Gwenlyn Parry (1975)

Y Cadfridog – Meic Povey (1975; anghyhoeddedig)


Mae’r rhan helaethaf o’r dramâu hyn yn rhai y byddai modd eu perfformio fel ag y maent, gan eu bod naill ai’n ddramâu nad ydynt wedi’u gwreiddio mewn cyfnod penodol, neu’n ddramâu y mae eu themâu a’u negeseuon yn parhau i fod yn berthnasol. Y maent oll, fel Ac Eto Nid Myfi, yn haeddu cael y llwch wedi ei dynnu oddi arnynt a’u cyflwyno i olau dydd unwaith yn rhagor. 

Diolch i Gymdeithas John Gwilym Jones am ddangos mor berthnasol yw gwaith y dramodydd hwnnw hyd heddiw, ac am dynnu cynulleidfa at ei gilydd, a gynrychiolai dair cenhedlaeth o leiaf, i gyd-chwerthin, i gyd-fwynhau a chyd-ryfeddu at ddawn y dramodydd o’r Groeslon. Edrychaf ymlaen at weld pa ddrama fydd y nesaf i’w thynnu o’r cysgodion a’i gosod ar flaen y llwyfan.


Myfyrwraig PhD yn Ysgol Y Gymraeg, Prifysgol Bangor yw Llio Mai Hughes, yn astudio agweddau ar y theatr Gymraeg rhwng 1945 a 1979.

‘Un o brif themâu John Gwilym Jones yw’r modd y mae dyn ‘yn gaeth i’w gromosomau’ ar drugaredd ei etifeddeg a’i amgylchedd, ac yn yr erthygl hon, ystyrir y thema honno yn ei ddrama fawr Ac Eto Nid Myfi. Er mwyn ymdrin â’r llenor, yn hytrach na’r dramodydd yn unig, archwilir detholiad o’i straeon byrion yn ogystal. Trafodir pa mor ddylanwadol fu syniadau Darwin am etifeddeg ar y mudiad Naturiolaidd ac asesir y modd yr oedd John Gwilym Jones ei hun yn etifedd i’r syniadau Darwinaidd hynny.’

Darllenwch erthygl Gareth Evans-Jones ar Gwerddon: ‘‘Does dim gwadu ar Etifeddiaeth’: Astudiaeth o’r modd yr ymdrinnir ag etifeddiaeth yn Ac Eto Nid Myfi a detholiad o straeon byrion John Gwilym Jones’


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Theatr

 


Yn ddiweddar, esgeuluswyd yr ymrywmiad a fu i ailgyflwyno clasuron y ddrama Gymraeg

Dyddiad cyhoeddi: 20·03·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Guto Dafydd

Yn ôl ar y lôn, ceisia Dadi dynnu ei sylw’i hun oddi ar sŵn y caneuon plant sy’n llenwi’r car. Mae mewn lle rhyfedd – wedi laru ar garafanio, a ddim eisiau noson arall mewn carafán am amser hir, ond eto’n dyheu am dripiau eraill ... 

Cyfansoddi


Beirniad: Aled Llion Jones

Cyhoeddwyd ar ddydd Iau wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst (8 Awst 2019) mai Morgan Owen yw enillydd Her Gyfieithu 2019. Yn hanu o Ferthyr Tudful, graddiodd gydag MA Astudiaethau Cymreig a Cheltaidd o Brifysgol Caerdydd yn 2017 ... 

Adolygu


Amrywiol

Dwi wedi darllen ac edmygu gwaith sawl awdur o Iwerddon yn ystod y blynyddoedd diwethaf: Fintan O’Toole, Sally Rooney, Colm Tóibín, Sara Baume, Nicole Flattery. Gwelwyd datblygiadau gwleidyddol cyffrous yn ystod y cyfnod hwn, megis y refferendwm ar erthyliad y llynedd; mae’r genedl…

Adolygu


Huw Waters

Prif gonsýrn James Bridle yn y gyfrol hon yw tynnu ein sylw at y modd y cawn ein camarwain o ganlyniad i’n hymddiriedaeth mewn technoleg. Tueddwn i feddwl bod gallu technoleg i gasglu mwy a mwy o ddata o reidrwydd yn ein harwain…

Adolygu


Richard Crowe

Roedd 2006 yn flwyddyn nodedig yn hanes hoyw Machynlleth. Dyna’r flwyddyn y cynhaliwyd y seremoni partneriaeth sifil gyntaf yn y dref, ychydig fisoedd ar ôl i’r gyfraith ganiatáu hynny, a hynny rhwng dau o gymeriadau’r gyfrol hon, sef George a Reg. Yn dystion i’r seremoni roedd…

Dadansoddi


Angharad Penrhyn Jones

Roedd y symptomau wedi bod yno am sbel – teimlo’n fyr fy ngwynt wrth ddringo’r grisiau adref, er fy mod yn heini; fy nghalon yn carlamu’n afreolus yng nghanol y nos; y deffro’n-rhy-gynnar-yn-y-bore er ’mod i wedi ymlâdd – ond aeth pethau i’r pen y dydd Sadwrn hwnnw. Aros mewn…

Colofnau


Jan Morris gyda Twm Morys

Y bore ’ma mi ddaeth llais siriol hen gyfaill annwyl yr un oed â mi ar y ffôn. Ond sirioldeb smâl oedd o, fel y bydd yn aml y dyddiau hyn. Bu hi’n clebran am sbel, yr un fath ag arfer, am hyn a’r llall. Ond o dipyn i beth…

Cyfansoddi


Boz Groden

llygod

a  Creaduriaid bychain gwyllt brown neu lwydaidd o deulu’r Muridæ, sy’n ysglyfaeth i gathod a thylluanod; ceir rhai gwyn dof; hefyd am anifeiliaid eraill tebyg ac yn ffig.; delwau o’r cyfryw ...