Daniel Immerwahr


How to hide an empire: a short history of the greater united states

Bodley Head, 528tt, £25, Chwefror 2019

Datguddio ymerodraeth
Adolygu

Datguddio ymerodraeth


Jerry Hunter

Amser darllen: 4 munud

29·11·2019

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o safbwynt meddylfryd a hunaniaeth Americanwyr heddiw. Mae’n arferol clywed Prydeinwyr yn sôn am hanes yr ‘Ymerodraeth Brydeinig’, ond anaml iawn  y clywir yr ymadrodd yr ‘Ymerodraeth Americanaidd’ mewn trafodaethau cyhoeddus yn yr Unol Daleithiau. 

Enghreifftia Immerwahr y ffenomen hon mewn nifer o ffyrdd cofiadwy, gan gynnwys adrodd hanes cyfarfyddiad rhwng milwr Americanaidd a bachgen lleol ar Ynysoedd y Philipinau tua diwedd yr Ail Ryfel Byd. Roedd y milwr yn synnu bod y Philipino ifanc yn gallu siarad Saesneg – neu American – cystal: ‘This was a soldier who had taken a long journey across the Pacific. He’d been briefed on his mission, shown maps, told where to go and whom to shoot. Yet at no point had it dawned on him that he was preparing to save a US colony and that the people he would encounter there were, just like him, US nationals.’ Roedd y milwr yn ymladd yn erbyn y Siapaneaid er mwyn adennill rhan o ymerodraeth Americanaidd nad oedd yn gwybod dim amdani.

Nid y llyfr hwn yw’r cyntaf i drafod llawer o’r hanes a geir yma; mae hanes trefedigaethol Puerto Rico a’r Philipinau, yn enwedig, wedi derbyn cryn dipyn o sylw yn ystod y degawdau diwethaf. Yr hyn sy’n unigryw am y gyfrol hon yw ei huchelgais: gan adeiladu ar waith blaenorol, mae Immerwahr yn bwrw’r rhwyd yn eang gan geisio trafod holl hanes holl ymerodraeth yr Unol Daleithiau. Gall uchelgais o’r fath arwain at orsymleiddio ar adegau. Er enghraifft, er bod y drafodaeth ar y glanhau ethnig a orfododd gynifer o genhedloedd brodorol America i symud o’u hen diroedd yn y dwyrain i’r gorllewin yn gyhyrog ar y cyfan, disgrifir cymdeithas y Cherokee mewn modd sy’n awgrymu undod ac unffurfiaeth, gan anwybyddu’r ffaith bod nifer o ymlyniadau diwylliannol ac ideolegol – rhai’n wahanol iawn ac yn wrthwynebus i’w gilydd – i’w cael oddi mewn i’r genedl frodorol honno ar y pryd.

Hynod afaelgar ydi arddull Immerwahr, ar y llaw arall, ac mae’r drafodaeth yn symud yn hylaw rhwng y darlun mawr astrus a manylion byw cofiadwy. Disgrifia dri chyfnod hanesyddol yn fras, y cyntaf wedi’i ddiffinio gan y symud i’r gorllewin ar draws y cyfandir, wrth i’r Unol Daleithiau wreiddiol dyfu ac ychwanegu tiroedd yr oedd wedi’u dwyn oddi ar y brodorion Americanaidd. 

Clustnod yr ail gyfnod yw’r symud y tu allan i ffiniau ‘logo map’ yr Unol Daleithiau er mwyn cipio tiriogaethau newydd, gan ychwanegu Alaska a Hawai’i yn ogystal â threfedigaethau lu eraill na fyddai’n dod yn daleithiau maes o law – gan nodi rhai ohonynt yn unig, ynysoedd megis y Philipinau, Puerto Rico a Guam. Diddorol yw’r disgrifiad o’r modd yr ychwanegwyd llawer o ynysoedd bach anghyfannedd at yr ymerodraeth Americanaidd, yn wreiddiol oherwydd y giwano a oedd yn fodd i wrteithio’r tir âr newydd a oedd yn porthi poblogaeth yr Unol Daleithiau wrth iddi dyfu yn ystod y 19g. Byddai’r smotiau bychain hyn ar y map yn gwasanaethu’r ymerodraeth mewn ffyrdd gwahanol maes o law, fel safleoedd a oedd yn galluogi lluoedd arfog yr Unol Daleithiau i ymestyn breichiau hirion o gwmpas yr holl ddaear. 

Nodweddir trydydd cyfnod Immerwahr gan ddatblygiad gwahanol iawn, wrth i’r Unol Daleithiau – a hithau yn anterth ei grym yn dilyn yr Ail Ryfel Byd – ddisog llawer o’i thiriogaethau a chefnu i raddau helaeth ar ei hymerodraeth fyd-eang. Ond, gyda thechnolegau newydd yn ganolog i’r trawsffurfiad, golyga hyn fod yr Unol Daleithiau’n elwa mewn ffyrdd newydd wrth i un dull o reoli ac ecsbloetio (globalization) ddisodli’r hen ddull (colonization).

Mae pennod sy’n dwyn y teitl ‘Language is a Virus’ yn olrhain y modd y daeth Saesneg yn iaith fwyaf grymus y byd. Gan fod coflaid y drafodaeth mor eang, mae’n debyg y bydd rhai darllenwyr yn canfod beiau mewn mannau, ond eto i gyd, mae casgliadau Immerwahr yn gymhellgar: ‘Global English isn’t really, in the end, the product of a few big decisions made in Washington or London. It’s the product of a billion or so smaller ones made all around the world.’

Ceir tua diwedd y gyfrol ddadansoddiad sy’n ystyried hanes diweddar iawn; er enghraifft, y ‘safleoedd duon’ y mae’r CIA wedi’u defnyddio ar gyfer extraordinary rendition yn dilyn 9/11. Awgryma Immerwahr fod cylch yr hanes a edrydd yn gyfan: ‘empire is still around, and places with anomalous legal statuses can be extremely useful’, fel y casglodd un o gyfreithwyr llywodraeth George W Bush am ddefnyddioldeb Guantánamo Bay.

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Mae’r drafodaeth yn symud yn hylaw rhwng y darlun mawr astrus a manylion byw cofiadwy

Dyddiad cyhoeddi: 29·11·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ned Thomas

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft…

Cyfansoddi


Geraint Lewis

Ro’n i wedi bwriadu ysgrifennu stori, wir i chi. Dyna oedd y syniad. Ro’n i’n teimlo’n weddol hyderus, yn gwybod am y diffiniad clasurol o orfod cael dechrau, canol a diwedd – er nid o anghenraid yn y drefn yna, chwedl Samuel Beckett.

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn…

Cyfweld


Ivan Krastev

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes…

Adolygu


Jane Aaron

Yn ôl rhagair Tegwen Morris, cyfarwyddwraig bresennol Merched y Wawr, ‘nid ffeministiaeth sy’n cael ei bortreadu’ yn y gyfrol hon ond ‘bywyd bob dydd’ menywod Cymru rhwng 1920 a 1960. Eto i gyd, yr hyn sydd yn debyg o daro darllenwyr yr 21g wrth iddynt droi tudalennau’r…

Dadansoddi


Keith Chapin

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan…

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ...