Adolygu

Drysau’r dyfodol yn Awst


Dylan Huw

Amser darllen: 6 munud

04·09·2019

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y rhan fwyaf o'r drysau hyn yn Llanrwst yn ddu a'u gosod yn igam-ogam uwchlaw'r maes mwdlyd. Disgrifiwyd yr agora Eisteddfodol hwn gan y deunydd marchnata fel 'senedd dros dro', fel 'Pafiliwn y Bobl' – gofod am yr wythnos, felly, yn ganolfan i ddychmygu dyfodol torfol.

Yn sefyll mewn sgwaryn o goch ynghanol tref Llanrwst, mae'r berfformwraig Eddie Ladd yn ein cychwyn ar daith. Dwy law o'i blaen i adfywio ysbryd Llywelyn Fawr o’i fedd gerllaw. O fewn llinellau’r sgwâr, daw pytiau o hanes Cymru a Llanrwst yn fyw trwy gyfrwng ei chorff, trwy'r straeon a adroddir gan ei symudiadau.

Dyma gychwyn Ôl-Llywelyn: protest, taith gerdded, perfformiad promenâd, a digwyddiad agoriadol AGORA, sef strwythur lleoliad-benodol dan guraduriaeth nodweddiadol Marc Rees. Ar Sadwrn cyntaf yr Eisteddfod caiff criw ohonom – yn siaradwyr Cymraeg ac yn ddi-Gymraeg, yn Steddfotwyr, yn bobl leol ac yn ddilynwyr y celfyddydau'n rhyngwladol – ein harwain gan Eddie Ladd o ganol y dref at safle'r AGORA, bob un yn cario placardiau o wyneb Llywelyn Fawr. Dyma grynhoi'n fyw yr hyn oedd i ddod trwy gydol yr wythnos: bloeddiwyd 'Cymru, Lloegr a Llanrwst' yn ddiddiwedd, do, ond cafwyd hefyd garnifal o ffyrdd newydd o feddwl am Gymreictod, am annibyniaeth a dyfodolau amgen.

Os nad oedd yr hanes a oedd yn sail i AGORA yn gyfarwydd i bawb ar ddechrau’r Eisteddfod, yn sicr mi oedd erbyn diwedd yr wythnos. Yn 1276, meddiannodd Llywelyn Fawr dref Llanrwst a datgan ei bod yn faestref rydd annibynnol o fewn Cymru. Yna, ynghanol yr 20g, yn ysbryd annibynnol y dref a gynhaliwyd am ganrifoedd, gwnaed cais aflwyddiannus gan Gyngor tref Llanrwst i’r Cenhedloedd Unedig am gydnabyddiaeth i'r dref fel gwladwriaeth annibynnol – un o'r anecdotau amhosib rheiny mae ein hanes yn llawn ohonynt. Am wythnos fis Awst eleni, daeth y dref unwaith eto’n llwyfan unigryw lle hawliwyd sylw gan sgyrsiau ynghylch hunaniaeth a pherchnogaeth a sut i'w gweld o'r newydd.

Aiff y daith gerdded yn ei blaen, ac Eddie Ladd yn feistr seremonïau. 'Beth y’n ni moyn?', gwaedda, i honcs ceir ac ymateb brwd gennym ni gerddwyr. 'Annibyniaeth!' bloeddia rhywun; 'Haul!' meddai un arall; 'Peint o gwrw!'. Ailadroddwn ein gofynion trwy gydol y daith awr a hanner o hyd. Eisteddwn ar y bont yn nhref Llanrwst a chofio am brotestwyr Pont Trefechan ym 1963; safwn ar bont arall, wrth ymyl y maes, yn ysgwyd y strwythur metal fel teyrnged i brotestwyr Hong Kong 2019. (Sonia Eddie Ladd am ei phrofiad o weld y protestiadau diweddar yno â'i llygaid ei hun; mae wedi treulio cryn amser yn y genedl ddi-wladwriaeth eleni fel rhan o ddatblygiad a pherfformiad It will come later, cydgynhyrchiad rhwng cwmnïau dawns o Gymru, Hong Kong, Romania, Sweden a Gwlad Pwyl, sy'n teithio Cymru ym mis Medi a Hydref.)

Cawn ein pryfocio gan Ladd i ymateb i enw prif weinidog y Deyrnas Gyfunol a chyn hir mae hi’n arwain côr pedwar llais ar y geiriau Boris Johnson – bwwww a hynny ar batsh llwyd o balmant yr A470. Mae'r naws yn llac ac yn ysgafn ond hefyd yn gyfoethog â chydnabyddiaeth o frwydrau hanesyddol lleol a rhyngwladol. Trwy gydol y daith, ry'n ni'n cael ein cymell i ystyried gwahanol ffyrdd o ymyrryd mewn gofodau cyhoeddus er mwyn gorfodi newid, i ystyried sut y gall protest fod yn theatr, a theatr yn brotest, a'r graddau y gall y dychymyg torfol fod yn arf, dim ots beth yw'r frwydr. 

Fel cysyniad, mae'r strwythur hwn o ddrysau duon ar faes yr Eisteddfod – pafiliwn i ystyried gwahanol ystyron annibyniaeth mewn modd democrataidd – yn ddatblygiad naturiol yng ngwaith Marc Rees. O’i ddyddiau cynnar fel perfformiwr i gwmnïau theatr dylanwadol fel Brith Gof, i’w gyfnod yn y 90au a’r 00au fel lluniwr gweithiau theatrig amlgyfrwng, corfforol a phryfoclyd, mae Rees wedi bod yn herio cynulleidfaoedd yng Nghymru (ac ymhell tu hwnt) i ailystyried eu perthynas â gofodau ac amgylcheddau cyfarwydd, a hynny mewn ffyrdd chwareus a queer, â phwyslais ar y gwrthdaro rhwng cyd-destunau amrywiol – a'u mannau cwrdd annisgwyl. Yn AGORA, mae’n ein cymell i deimlo cysylltiad ag ysbryd safle penodol: Llanrwst, maes yr Eisteddfod – yr hyn y mae hynny’n ei olygu i wahanol bobl – a hefyd i daflunio’n deisyfiadau ar y ddelwedd hon o'r drws.
 

Golygfa o'r gosodwaith Niwl yn Oriel Ffin y Parc gan Sébastian Preschoux


Ar y nos Sadwrn agoriadol honno, wedi Ôl-Llywelyn ac agoriad swyddogol y senedd dros dro ar faes yr Eisteddfod, cynhaliwyd perfformiad arall fel rhan o raglen eang AGORA, yn oriel gelf fasnachol Ffin y Parc, funudau'n unig o'r maes. Ers ychydig wythnosau, roedd Niwl, gosodwaith ysbrydol o linyn coch gan y Ffrancwr Sébastian Preschoux, wedi ei osod o goeden i goeden tu allan i'r oriel. Daeth yn fyw, fel trydan, trwy gyfrwng gwaith coreograffig Matteo Marfoglia yn Llinyn / Llinell. Gwyliom y dawnswyr Angharad Harrop ac Angharad Jones yn crwydro o gwmpas y cerflun mewn symudiadau cynnil, wrth i sain telyn byw gael ei drin yn electronig o’u cwmpas, gan atseinio rhwng y coed. Parodd y perfformiad rhyw awr, oedd yn ddigon iddo bontio llwydlesni amwys y dydd a thywyllwch gwresog y nos. Pan orffennodd, roedd niwl arallfydol yn llenwi’r aer. Teimlai bron fel petai’r niwl yn rhan o’r cywaith unigryw hwn, rhwng y dawnswyr, y cerflun, a’r cerddorion.

✒︎

Ar y maes eleni mae stondin Yes Cymru yn brysur. Dyma’r Eisteddfod gyntaf ers i sticeri coch y mudiad ddod yn rhan eiconig ac anochel o wead gweledol strydoedd ein dinasoedd a’n ffyrdd gwledig. Ac mae’r mis Awst dryslyd hwn wedi teimlo i mi fel un o lanw a thrai, o newid yn sicr, a llif yn troi. Cynhaliwyd AGORA yn y cyfnod rhwng yr orymdaith dros annibyniaeth yng Nghaernarfon ddiwedd mis Gorffennaf, a’r un fawr nesaf, ar 7 Medi ym Merthyr. Cyfnod cymharol dawel, os oes ffasiwn beth heddiw, ym mhandemoniwm Brexit a gwleidyddiaeth San Steffan a Bae Caerdydd. Ac fe'i lleolwyd – trwy gyd-ddigwyddiad, am wn i – mor agos ag y gallai fod at stondinau Yes Cymru a’r Cynulliad Cenedlaethol.

Cofiaf naws unigryw Eisteddfod y Fenni yn 2016, wythnosau’n unig wedi’r bleidlais Gadael a’r myfyrio apocalyptaidd a gydiodd yn ein diwylliant yn ei sgil. Gadewais yr Eisteddfod honno yn fwy optimistaidd nag erioed am ddiwylliant Cymreig a Chymraeg: roedd yr wythnos yn wledd o ddiwylliant amgen, yn ysgogi deialog gadarnhaol a brwdfrydig, a theimlad hefyd o gymuned dorfol Gymreig oedd yn ymateb yn benodol i’r foment heriol honno. I mi, dyma oedd cymuned yn ystyried ei chyflwr o'r newydd, yn cwestiynu ei ffordd o fod yn wyneb heriau'r dyfodol, heb anghofio'r breintiau a'r naïfrwydd a'i galluogodd i gyrraedd moment llawn tensiwn fel hon. Os mai Eisteddfod o ailgydio mewn ymdeimlad torfol hyderus o Gymreictod yn sgil Brexit oedd y Fenni, Eisteddfod annibyniaeth oedd Eisteddfod Llanrwst. 

Er gwaethaf tuedd draddodiadol enillwyr y prif wobrau, dyma'r Eisteddfod ieuengaf ei hysbryd i mi ei chofio, a’r fwyaf uniongyrchol wleidyddol ei naws hefyd. Roedd ymdeimlad o egni newydd yn codi o'r holl fudiadau a phrosiectau annibynnol a gwleidyddol ar y maes eleni: gan bobl ifanc Codi Pais a Chyhoeddiadau'r Stamp, y llif eclectig o fandiau gwrthsefydliadol, esoterig sydd wedi ymddangos ar y sin, fel Pasta Hull, Pys Melyn, Tri Hwr Doeth a Kim Hon. A'r teimlad clir gefais oedd mai artistiaid yn eu hugeiniau oedd yn gyfrifol am fwyafrif y gwaith graenus a chyfoes yn Y Lle Celf eleni, o fideo remix tyner Gweni Llwyd i bortreadau Ab-Ex-aidd bythgofiadwy Tomos Sparnon i osodiad amlgyfrwng bywiol Hannah Cash. A fuodd diwylliant ifanc, annibynnol Cymraeg erioed mor iach â hyn? 

Bydd y pafiliwn democrataidd o ddrysau duon yn Eisteddfod Llanrwst, y drysau oedd yn ein gwahodd i daflunio strategaethau dychmygus torfol arnynt, yn aros yn y cof, fel symbol o'r trothwy ry'n ni arno heddiw. Gofod a delwedd awgrymog, ac ymdeimlad o lif yn dechrau troi. 


Mae gwaith Sébastian Preschoux i'w weld yn Oriel Ffin y Parc ger Llanrwst hyd 28 Medi 2019. 

Mae Dylan Huw yn gweithio yn arddangosfa Cymru yn Fenis yn ystod Medi 2019. Mae'n un o dîm National Theatre Wales.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Eisteddfod, Theatr, Dylan Huw

 


Mae’r mis Awst dryslyd hwn wedi teimlo i mi fel un o lanw a thrai, o newid yn sicr, a llif yn troi

Dyddiad cyhoeddi: 04·09·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…

Cyfansoddi


Carl Chapple

Yn 2013 y dechreuodd fy niddordeb mewn dawns. Cynigiodd John Livingston, dawnsiwr a hen ffrind i mi, eistedd ar gyfer llun. Roeddwn yn gweithio ar gyfres o bortreadau o berfformwyr llwyfan ar y pryd – comedïwyr ac actorion yn bennaf ... 

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…