John Osmond


Ten Million Stars are Burning

Gomer, 672tt, £11.99, Mawrth 2018

Achub eneidiau trwy wneud jig-so
Adolygu

Achub eneidiau trwy wneud jig-so

Adolygu nofel wleidyddol gan John Osmond


Mike Parker

Amser darllen: 7 munud

16·05·2018

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n ysgrifennu, ar ffurf trioleg ffuglennol, hanes diweddar Cymru o'r 1970au hyd at refferendwm datganoli 1997, y refferendwm a roddodd fodolaeth i'r Cynulliad Cenedlaethol. Mae ganddo lawer i'w ddweud: mae'r gyfrol gyntaf hon, sy'n ymwneud â hanes y pum mlynedd diwethaf hyd refferendwm trychinebus 1979, ymhell dros chwe chant o dudalennau.

Ac mae pawb yma: y gwleidyddion, y beirdd, yr ymgyrchwyr, yr academyddion – ysgogwyr a chynhyrfwyr Cymru'r saithdegau. Atgyfodir rhai o ysbrydion ysblennydd y Gymru a Fu: Gwynfor Evans, Phil Williams, John Tripp, Leopold Kohr, Raymond Williams, Nigel Jenkins, Waldo, sylfaenydd y Ganolfan Dechnoleg Amgen Gerard Morgan-Grenville, yn ogystal â dihirod dibynadwy megis George Thomas, Leo Abse a nifer o Aelodau Seneddol Llafur o'r hen do deinasoraidd a aeth yn angof. Cawn ein hatgoffa gan Osmond o araith yn y Tŷ Cyffredin gan Ioan Evans, AS Aberdâr, oedd yn ymgais i godi'r bar ar gyfer y refferendwm i bum deg y cant o'r holl etholaeth – refferendwm fyddai, ar ei orau, dros ddim mwy na chynulliad datganoledig cwbl lastwredig.

Mae Osmond yn gafael yn ei gynfas gydag arddeliad ac yn ei throchi â lliw; a hynny yn aml o brofiad personol. Roedd yn newyddiadurwr ifanc gyda'r Western Mail yn ystod y cyfnod dan sylw; roedd ganddo sêt rhes flaen yn y sesiynau bargeinio brwnt a gafodd eu cynllwynio yng nghyfnod llywodraeth cynyddol fregus Callaghan. Ymhlith cast helaeth, a ysbrydolwyd gan brofiadau a hanesion go-iawn, mae dau gymeriad ffuglennol yn gyrru'r naratif. Mae un, yr ymgyrchwraig Cymdeithas yr Iaith ifanc Rhiannon Jones-Davies, yn ymgais i dymheru gafael y cymeriadau gwrywaidd di-ben-draw ar y stori hon, ond nid yw'n llwyddo cweit i godi'n fyw o'r tudalennau. (Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio'r cyfnod.) Ar dir tipyn mwy cadarn mae Osmond gyda'i brif ddyfais arall, dyn ifanc o'r enw Owen James, sy'n newyddiadurwr i'r Western Mail; nid dim ond llythrennau cyntaf ei enw o chwith sydd yn adlais o'r awdur ei hun, John Osmond (gw. David Copperfield).

Tybed ai fel cofiant, yn wir, y dechreuodd y nofel uchelgeisiol hon, cyn i Osmond sylweddoli y gallai wneud cymaint mwy ar ffurf led ffuglennol? O'i holl arwyr a atgyfodir ganddo yn nhudalennau'r nofel, yr un a fawrygir fwyaf yw Raymond Williams, a ddywedodd yn un o'i gyfweliadau olaf:

There is a sense, I would say, in which history [...] can only find its way through to personal substance if it then becomes a novel, becomes a story.

Mae'n gwbl amlwg mai Border Country Raymond Williams – ei drioleg o nofelau Cymreig – yw prif ysbrydoliaeth Osmond, o ran ffurf a thema, os nad arddull. Hogwyd hanesion Williams hyd at y manylyn lleiaf, ond rhoddwyd gormod o raff i Osmond. Ychydig a ychwanegir gan rai o'r digwyddiadau a'r cymeriadau yn y nofel (penodau cyfan, hyd yn oed); gellid fod wedi torri cymaint â chwarter y nofel.

Wedi dweud hynny, mae hon yn gyfraniad o bwys i lenyddiaeth a hanes Cymru. Mae'n nofel hynod ddadlennol, yn sylweddol ei chynfas ac yn hwyl i'w darllen hefyd. Tua'r diwedd, mewn golygfa lle ceir Rhiannon mewn carchar yn Lloegr a'i chyd-letywr yn Aberystwyth yn llwyddo yn ei ymgais i gael llyfrau ati, cawn yr hyn a dybiaf yn ddatganiad o genhadaeth gan Osmond – yn y carchar, mae'r gair ysgrifenedig, yn arbennig 'yn yr hen iaith', yn fanna a gwaredigaeth i Rhiannon: 'she realised she had been handed a lifeline'.

Dyma ymgais Osmond i anrhegu rhaff achub o fath i'r Gymru gyfoes: trwy gyfrwng cannoedd o filoedd o eiriau ysgrifenedig sy'n darlunio cynfas ysgubol, ar gyfer ein cyfnod gwleidyddol a diwylliannol ninnau sydd wedi hen ddechrau codi pwys a gwersi hanes wedi eu colli. Fallai mai gwneud jig-so y mae John Osmond wedi'r cyfan, dim ond bod o leiaf dair miliwn o ddarnau i'w rhoi at ei gilydd y tro hwn.


Dewiswyd Mike Parker yn ymgeisydd dros Plaid Cymru yng Ngheredigion yn etholiad 2015. Ei gyfrol ddiweddaraf yw The Greasy Poll: diary of a controversial election (Y Lolfa, 2016). Bydd ei gyfrol nesaf, On the Red Hill, yn cael ei chyhoeddi fis Mai 2019. 

@mikeparkerwales


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio’r cyfnod

Dyddiad cyhoeddi: 16·05·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Dyfrig Williams

Mae cyfrol ddiweddaraf Mariana Mazzucato, Athro yng Ngholeg Prifysgol Llundain, yn ddadl angerddol dros fuddsoddi a gwario er budd ein dyfodol. Yn ôl yr awdur, dylid ailfeddwl y berthynas rhwng marchnad a llywodraeth a bod yn gwbl lygatglir ynghylch pwy sydd yn…

Adolygu


Pedr Jones

Ar drothwy’r Rhyfel Mawr, roedd tueddiad gan y Cymry i gysylltu militariaeth â Seisnigrwydd, Eglwys Lloegr a gormes landlordiaeth. Yn y gyfrol bwysig hon gan Aled Eurig, sydd yn ffrwyth ymchwil archifol sylweddol, cawn ein hatgoffa bod nifer y Cymry a ymunodd â’r Fyddin yn…

Dadansoddi


Angharad Dafis

Aeth tridiau heibio bellach ers i gabinet Cyngor Dinas a Sir Abertawe benderfynu yn unfrydol i gau Ysgol Gynradd Gymraeg Felindre. Bu’n dridiau anodd. Rwyf wedi bod yn galaru droeon am anwyliaid. Mae hwn yn alar gwahanol: galar am gymuned benodol iawn…

Dadansoddi


Mabon Llŷr Hincks

Benben â’i gilydd, mewn cydbwysedd perffaith, mae dau gerflun yng nghanol cylch. Heb fwy na lled bys rhyngddyn nhw, does dim dwywaith nad ar y bwlch bychan hwn yr hoelir ein sylw gyntaf. Nid sefyll yn urddasol a wna’r siapiau rhyfedd ychwaith, ond…

Adolygu


Llio Mai Hughes

Nos Wener, 15 Mawrth, perfformiodd Cymdeithas John Gwilym Jones eu cynhyrchiad cyntaf yn Stiwdio Pontio, Bangor. Ac Eto Nid Myfi oedd y ddrama, a phob tocyn wedi’i werthu. Roedd Pontio yn llawn bwrlwm wrth i’r dorf ymgasglu; yn eu mysg roedd myfyrwyr, cyn-fyfyrwyr, darlithwyr,…

Cyfansoddi


Emyr Lewis

Mae Lana Turner 'di colapsio! O'n i'n trotian heibio ac yn sydyn ddechreuodd hi fwrw glaw a bwrw eira a deudist di ei bod hi'n bwrw cenllysg ond mae cenllysg yn dy hitio di ar dy ben yn galad felly go iawn ... 

Cyfweld


Sioned Puw Rowlands

Roedd hi'n llonydd braf uwch ben moryd Dyfi fis Chwefror eleni. Yn gynnes. Roedd yr eithin wedi hen agor ei des melyn i'r cloddiau. A oedd pioden ddŵr – yr halcyon – wedi drysu a rhithnythu ar y môr gan leddfu'r dyfroedd? Fel y byddai ar fyrddydd gaeaf, yn ôl awduron…

Adolygu


Angharad Tomos

Da oedd gweld y theatr yn Pontio yn gyfforddus lawn ar nos Iau, 21 Chwefror ar gyfer y ddrama Anweledig. Roedd y cynhwysion cywir ar gyfer noson dda yno – Ffion Dafis yn gwneud sioe un wraig, ac Aled Jones Williams yn awdur. Ychwanegwch ddyfeisgarwch…