John Osmond


Ten Million Stars are Burning

Gomer, 672tt, £11.99, Mawrth 2018

Achub eneidiau trwy wneud jig-so
Adolygu

Achub eneidiau trwy wneud jig-so

Adolygu nofel wleidyddol gan John Osmond


Mike Parker

Amser darllen: 7 munud

16·05·2018

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n ysgrifennu, ar ffurf trioleg ffuglennol, hanes diweddar Cymru o'r 1970au hyd at refferendwm datganoli 1997, y refferendwm a roddodd fodolaeth i'r Cynulliad Cenedlaethol. Mae ganddo lawer i'w ddweud: mae'r gyfrol gyntaf hon, sy'n ymwneud â hanes y pum mlynedd diwethaf hyd refferendwm trychinebus 1979, ymhell dros chwe chant o dudalennau.

Ac mae pawb yma: y gwleidyddion, y beirdd, yr ymgyrchwyr, yr academyddion – ysgogwyr a chynhyrfwyr Cymru'r saithdegau. Atgyfodir rhai o ysbrydion ysblennydd y Gymru a Fu: Gwynfor Evans, Phil Williams, John Tripp, Leopold Kohr, Raymond Williams, Nigel Jenkins, Waldo, sylfaenydd y Ganolfan Dechnoleg Amgen Gerard Morgan-Grenville, yn ogystal â dihirod dibynadwy megis George Thomas, Leo Abse a nifer o Aelodau Seneddol Llafur o'r hen do deinasoraidd a aeth yn angof. Cawn ein hatgoffa gan Osmond o araith yn y Tŷ Cyffredin gan Ioan Evans, AS Aberdâr, oedd yn ymgais i godi'r bar ar gyfer y refferendwm i bum deg y cant o'r holl etholaeth – refferendwm fyddai, ar ei orau, dros ddim mwy na chynulliad datganoledig cwbl lastwredig.

Mae Osmond yn gafael yn ei gynfas gydag arddeliad ac yn ei throchi â lliw; a hynny yn aml o brofiad personol. Roedd yn newyddiadurwr ifanc gyda'r Western Mail yn ystod y cyfnod dan sylw; roedd ganddo sêt rhes flaen yn y sesiynau bargeinio brwnt a gafodd eu cynllwynio yng nghyfnod llywodraeth cynyddol fregus Callaghan. Ymhlith cast helaeth, a ysbrydolwyd gan brofiadau a hanesion go-iawn, mae dau gymeriad ffuglennol yn gyrru'r naratif. Mae un, yr ymgyrchwraig Cymdeithas yr Iaith ifanc Rhiannon Jones-Davies, yn ymgais i dymheru gafael y cymeriadau gwrywaidd di-ben-draw ar y stori hon, ond nid yw'n llwyddo cweit i godi'n fyw o'r tudalennau. (Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio'r cyfnod.) Ar dir tipyn mwy cadarn mae Osmond gyda'i brif ddyfais arall, dyn ifanc o'r enw Owen James, sy'n newyddiadurwr i'r Western Mail; nid dim ond llythrennau cyntaf ei enw o chwith sydd yn adlais o'r awdur ei hun, John Osmond (gw. David Copperfield).

Tybed ai fel cofiant, yn wir, y dechreuodd y nofel uchelgeisiol hon, cyn i Osmond sylweddoli y gallai wneud cymaint mwy ar ffurf led ffuglennol? O'i holl arwyr a atgyfodir ganddo yn nhudalennau'r nofel, yr un a fawrygir fwyaf yw Raymond Williams, a ddywedodd yn un o'i gyfweliadau olaf:

There is a sense, I would say, in which history [...] can only find its way through to personal substance if it then becomes a novel, becomes a story.

Mae'n gwbl amlwg mai Border Country Raymond Williams – ei drioleg o nofelau Cymreig – yw prif ysbrydoliaeth Osmond, o ran ffurf a thema, os nad arddull. Hogwyd hanesion Williams hyd at y manylyn lleiaf, ond rhoddwyd gormod o raff i Osmond. Ychydig a ychwanegir gan rai o'r digwyddiadau a'r cymeriadau yn y nofel (penodau cyfan, hyd yn oed); gellid fod wedi torri cymaint â chwarter y nofel.

Wedi dweud hynny, mae hon yn gyfraniad o bwys i lenyddiaeth a hanes Cymru. Mae'n nofel hynod ddadlennol, yn sylweddol ei chynfas ac yn hwyl i'w darllen hefyd. Tua'r diwedd, mewn golygfa lle ceir Rhiannon mewn carchar yn Lloegr a'i chyd-letywr yn Aberystwyth yn llwyddo yn ei ymgais i gael llyfrau ati, cawn yr hyn a dybiaf yn ddatganiad o genhadaeth gan Osmond – yn y carchar, mae'r gair ysgrifenedig, yn arbennig 'yn yr hen iaith', yn fanna a gwaredigaeth i Rhiannon: 'she realised she had been handed a lifeline'.

Dyma ymgais Osmond i anrhegu rhaff achub o fath i'r Gymru gyfoes: trwy gyfrwng cannoedd o filoedd o eiriau ysgrifenedig sy'n darlunio cynfas ysgubol, ar gyfer ein cyfnod gwleidyddol a diwylliannol ninnau sydd wedi hen ddechrau codi pwys a gwersi hanes wedi eu colli. Fallai mai gwneud jig-so y mae John Osmond wedi'r cyfan, dim ond bod o leiaf dair miliwn o ddarnau i'w rhoi at ei gilydd y tro hwn.


Dewiswyd Mike Parker yn ymgeisydd dros Plaid Cymru yng Ngheredigion yn etholiad 2015. Ei gyfrol ddiweddaraf yw The Greasy Poll: diary of a controversial election (Y Lolfa, 2016). Bydd ei gyfrol nesaf, On the Red Hill, yn cael ei chyhoeddi fis Mai 2019. 

@mikeparkerwales


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Nofelau, Gwleidyddiaeth, Mike Parker

 


Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio’r cyfnod

Dyddiad cyhoeddi: 16·05·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.