John Osmond


Ten Million Stars are Burning

Gomer, 672tt, £11.99, Mawrth 2018

Achub eneidiau trwy wneud jig-so
Adolygu

Achub eneidiau trwy wneud jig-so

Adolygu nofel wleidyddol gan John Osmond


Mike Parker

Amser darllen: 7 munud

16·05·2018

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n ysgrifennu, ar ffurf trioleg ffuglennol, hanes diweddar Cymru o'r 1970au hyd at refferendwm datganoli 1997, y refferendwm a roddodd fodolaeth i'r Cynulliad Cenedlaethol. Mae ganddo lawer i'w ddweud: mae'r gyfrol gyntaf hon, sy'n ymwneud â hanes y pum mlynedd diwethaf hyd refferendwm trychinebus 1979, ymhell dros chwe chant o dudalennau.

Ac mae pawb yma: y gwleidyddion, y beirdd, yr ymgyrchwyr, yr academyddion – ysgogwyr a chynhyrfwyr Cymru'r saithdegau. Atgyfodir rhai o ysbrydion ysblennydd y Gymru a Fu: Gwynfor Evans, Phil Williams, John Tripp, Leopold Kohr, Raymond Williams, Nigel Jenkins, Waldo, sylfaenydd y Ganolfan Dechnoleg Amgen Gerard Morgan-Grenville, yn ogystal â dihirod dibynadwy megis George Thomas, Leo Abse a nifer o Aelodau Seneddol Llafur o'r hen do deinasoraidd a aeth yn angof. Cawn ein hatgoffa gan Osmond o araith yn y Tŷ Cyffredin gan Ioan Evans, AS Aberdâr, oedd yn ymgais i godi'r bar ar gyfer y refferendwm i bum deg y cant o'r holl etholaeth – refferendwm fyddai, ar ei orau, dros ddim mwy na chynulliad datganoledig cwbl lastwredig.

Mae Osmond yn gafael yn ei gynfas gydag arddeliad ac yn ei throchi â lliw; a hynny yn aml o brofiad personol. Roedd yn newyddiadurwr ifanc gyda'r Western Mail yn ystod y cyfnod dan sylw; roedd ganddo sêt rhes flaen yn y sesiynau bargeinio brwnt a gafodd eu cynllwynio yng nghyfnod llywodraeth cynyddol fregus Callaghan. Ymhlith cast helaeth, a ysbrydolwyd gan brofiadau a hanesion go-iawn, mae dau gymeriad ffuglennol yn gyrru'r naratif. Mae un, yr ymgyrchwraig Cymdeithas yr Iaith ifanc Rhiannon Jones-Davies, yn ymgais i dymheru gafael y cymeriadau gwrywaidd di-ben-draw ar y stori hon, ond nid yw'n llwyddo cweit i godi'n fyw o'r tudalennau. (Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio'r cyfnod.) Ar dir tipyn mwy cadarn mae Osmond gyda'i brif ddyfais arall, dyn ifanc o'r enw Owen James, sy'n newyddiadurwr i'r Western Mail; nid dim ond llythrennau cyntaf ei enw o chwith sydd yn adlais o'r awdur ei hun, John Osmond (gw. David Copperfield).

Tybed ai fel cofiant, yn wir, y dechreuodd y nofel uchelgeisiol hon, cyn i Osmond sylweddoli y gallai wneud cymaint mwy ar ffurf led ffuglennol? O'i holl arwyr a atgyfodir ganddo yn nhudalennau'r nofel, yr un a fawrygir fwyaf yw Raymond Williams, a ddywedodd yn un o'i gyfweliadau olaf:

There is a sense, I would say, in which history [...] can only find its way through to personal substance if it then becomes a novel, becomes a story.

Mae'n gwbl amlwg mai Border Country Raymond Williams – ei drioleg o nofelau Cymreig – yw prif ysbrydoliaeth Osmond, o ran ffurf a thema, os nad arddull. Hogwyd hanesion Williams hyd at y manylyn lleiaf, ond rhoddwyd gormod o raff i Osmond. Ychydig a ychwanegir gan rai o'r digwyddiadau a'r cymeriadau yn y nofel (penodau cyfan, hyd yn oed); gellid fod wedi torri cymaint â chwarter y nofel.

Wedi dweud hynny, mae hon yn gyfraniad o bwys i lenyddiaeth a hanes Cymru. Mae'n nofel hynod ddadlennol, yn sylweddol ei chynfas ac yn hwyl i'w darllen hefyd. Tua'r diwedd, mewn golygfa lle ceir Rhiannon mewn carchar yn Lloegr a'i chyd-letywr yn Aberystwyth yn llwyddo yn ei ymgais i gael llyfrau ati, cawn yr hyn a dybiaf yn ddatganiad o genhadaeth gan Osmond – yn y carchar, mae'r gair ysgrifenedig, yn arbennig 'yn yr hen iaith', yn fanna a gwaredigaeth i Rhiannon: 'she realised she had been handed a lifeline'.

Dyma ymgais Osmond i anrhegu rhaff achub o fath i'r Gymru gyfoes: trwy gyfrwng cannoedd o filoedd o eiriau ysgrifenedig sy'n darlunio cynfas ysgubol, ar gyfer ein cyfnod gwleidyddol a diwylliannol ninnau sydd wedi hen ddechrau codi pwys a gwersi hanes wedi eu colli. Fallai mai gwneud jig-so y mae John Osmond wedi'r cyfan, dim ond bod o leiaf dair miliwn o ddarnau i'w rhoi at ei gilydd y tro hwn.


Dewiswyd Mike Parker yn ymgeisydd dros Plaid Cymru yng Ngheredigion yn etholiad 2015. Ei gyfrol ddiweddaraf yw The Greasy Poll: diary of a controversial election (Y Lolfa, 2016). Bydd ei gyfrol nesaf, On the Red Hill, yn cael ei chyhoeddi fis Mai 2019. 

@mikeparkerwales


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Gwerth nodi nad oedd yr un AS benywaidd yng Nghymru trwy gydol y 1970au; mae mwy na mwg sigaréts, felly, yn dyddio’r cyfnod

Dyddiad cyhoeddi: 16·05·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…