Lisa Sheppard


Y GYMRU 'DDU' A'R DDALEN 'WEN'

Gwasg Prifysgol Cymru, 256tt, £24.99, Mehefin 2018

Llên gobaith
Adolygu

Llên gobaith


Jane Aaron

Amser darllen: 4 munud

28·07·2018

Mewn cyfweliad yn dwyn y teitl ‘Gwleidyddiaeth Gobaith’ (‘The Politics of Hope’), dywedodd y beirniad a’r nofelydd Raymond Williams yn 1987, ychydig fisoedd cyn ei farwolaeth, ei fod yn ystyried ei Gymreictod yn fodd i ddeall yr amwysedd a’r cymhlethdodau sydd heddiw’n rhan o bob hunaniaeth. Oherwydd ein hanes, ‘it’s easier for us [h.y., y Cymry],’ meddai, ‘to put questions to those simple, confident, unitary identities which really belong to an earlier historical period’.

Dyna’r gobaith sydd hefyd yn ymdreiddio trwy Y Gymru ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ – y gobaith fod yr hunaniaeth Gymreig, nid serch ond oherwydd ei holl ymraniadau, yn cynnal ffordd o feddwl sydd, neu o leiaf a fydd, yn gallu derbyn a chofleidio amlddiwylliannedd. Sail y gobaith yw’r syniad nad oes un aelod o’r gymdeithas yn y Gymru ddwyieithog gyfoes nad yw wedi gorfod ymdeimlo â’r ffaith mai ‘arall’ ydyw, yn sefyll y tu allan i’r norm. Oherwydd eu bod yn siarad iaith leiafrifol, y Cymry Cymraeg yw’r ‘arall’ mewn llawer cyd-destun Saesneg ei iaith. Daw iddynt yn hwyr neu’n hwyrach yr hyn a ddisgrifiwyd gan J R Jones fel ‘y profiad o wybod nid eich bod chwi yn gadael eich gwlad, ond fod eich gwlad yn eich gadael chwi’, sef profiad y mewnfudwr mewn cymdeithas ddieithr. Ar y llaw arall, mewn cyd-destunau gwahanol, atgoffir y Cymry di-Gymraeg eu bod hwythau yn sefyll y tu allan i hanes a thraddodiad eu gwlad oherwydd nad ydynt yn medru’i hiaith. Nid ydynt yn ‘Gymry go iawn’ ond yn ‘arall’ i’r norm hanesyddol. Ond wrth iddynt brofi’r fath ymdeimlad o ‘aralledd’, y gobaith yw y daw’r ddwy ochr yn fwy ymwybodol o hurtni creu diffiniadau o’r hunan sy’n dibynnu ar weld eraill fel yr ‘arall’, ac felly’n fwy abl i gynnal cymdeithas amlddiwylliannol, a chreu Cymru i bawb.

Cyfrol amserol iawn yw hon, felly, sy’n cychwyn gyda chyfeiriad at y modd y mae canlyniadau Refferendwm 2016 ar Ewrop wedi dwysáu ein hymwybyddiaeth o bwysigrwydd dod i ddeall tuedd cymdeithas i eithrio rhai o’i haelodau. Ceir yn ei phennod gyntaf ddadansoddiad o berthnasedd y theorïwyr ôl-drefedigaethol Frantz Fanon a Homi K Bhabha i’r pwnc hwn, ac esboniad treiddgar o’r modd y mae nifer o’u safbwyntiau pwysicaf yn hanu o athroniaeth Hegel, yn enwedig ei ddadansoddiad ef o’r berthynas rhwng ‘Meistr’ a ‘Gwas’. Yn ôl Hegel, mae’r meistr yn feistr dim ond oherwydd bodolaeth y gwas, ei ‘arall’, ond mae wastad yn bosibl i’r gwas droi’n rebel a thrawsnewid y berthynas. O’r herwydd ceir ymrafael parhaus rhyngddynt. Y nod yw deall y berthynas er mwyn cael gwaredigaeth oddi wrthi, a chreu gofod newydd lle gall hunaniaeth y ddau ddatblygu’n rhydd y tu hwnt i’r hen ‘gadwynau yn y meddwl’.

Yn y penodau sy’n dilyn cyfeirir yn aml at Hegel a’i ddadansoddiad o rym cymdeithasol er mwyn esbonio’r gwrthdaro rhwng cymeriadau ffuglen Gymreig ddiweddar. Y nofel arbrofol, aml-leisiog, yw pwnc yr ail bennod, lle cymerir nifer o destunau nad ydynt yn dilyn unrhyw genre traddodiadol ond sy’n cyfuno barddoniaeth, hunangofiant, y traethawd cofiannol ac ati yn yr un gyfrol. Y nod yw dangos sut, wrth newid genre a newid llais a safbwynt y traethydd, mae’r nofelau yn herio awdurdod, gan gynnwys awdurdod y nofel realaidd, ac yn creu gofod amgen ac ymwneud mwy hyblyg rhwng y gwahanol gymeriadau. Mae’r drydedd bennod yn canolbwyntio ar y modd y mae’r testunau, o’u cymharu a’u gwrthgyferbynnu, yn dangos ynfydrwydd y meddylfryd ystrydebol, ac yn creu gofod newydd heb y pegynu cyfarwydd rhwng Cymry’r Gogledd a’r De, y cymoedd ôl-ddiwydiannol a’r Gymru wledig. Canolbwyntir ar yr aralledd sy’n deillio o wahaniaeth iaith yn y bedwaredd bennod. Mewnfudwyr, a Chymry alltud yn dychwelyd, sy’n cael y sylw yn y bennod olaf ar y profiad o groesi ffiniau.

Darlithydd yn y Gymraeg, ym Mhrifysgol Caerdydd yw Lisa Sheppard, ond ni fagwyd hi ar aelwyd Gymraeg: dysgodd yr iaith yn yr ysgol. Mae byw a bod mewn cymdeithas ddwyieithog yn ehangu’r meddwl mewn mwy nag un modd yn ôl y gyfrol hon, sy’n argyhoeddi; mae’n creu dealltwriaeth o amrywioldeb, a gofod lle gall cymysgrywiaeth cymdeithasol ffynnu. Dyna reswm arall dros groesawu bwriad y Cynulliad i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050: pe baem wedi bod yn agosach at y nod hwnnw yn 2016, ni fyddai Cymru wedi pleidleisio dros Brexit.


Mae Jane Aaron yn Athro Emeritws yn Ysgol y Dyniaethau ym Mhrifysgol De Cymru.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Rhifyn 7, Jane Aaron, Raymond Williams

 


Yn ôl Hegel, mae’r meistr yn feistr dim ond oherwydd bodolaeth y gwas, ei ‘arall’, ond mae wastad yn bosibl i’r gwas droi’n rebel a thrawsnewid y berthynas

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…

Adolygu


Esyllt Lewis

Pnawn glawog, pawb bach yn fflat, naws oer yn yr awyr. Dydd Sadwrn ola’ Steddfod. Trodd sudd yr wythnos yn byllau mwdlyd dan draed. Brysiais draw o’r maes i Oriel Ffin y Parc cyn i’r falen Eisteddfodol allu gafael ynof. Dyma ofod gogoneddus yn y goedwig, yn gynnes ynghanol…

Cyfansoddi


Guto Dafydd

Yn ôl ar y lôn, ceisia Dadi dynnu ei sylw’i hun oddi ar sŵn y caneuon plant sy’n llenwi’r car. Mae mewn lle rhyfedd – wedi laru ar garafanio, a ddim eisiau noson arall mewn carafán am amser hir, ond eto’n dyheu am dripiau eraill. Nid yw’n siŵr pam y mae’n mwynhau…

Cyfansoddi


Beirniad: Aled Llion Jones

Cyhoeddwyd ar ddydd Iau wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst (8 Awst 2019) mai Morgan Owen yw enillydd Her Gyfieithu 2019. Yn hanu o Ferthyr Tudful, graddiodd gydag MA Astudiaethau Cymreig a Cheltaidd o Brifysgol Caerdydd yn 2017 ... 

Adolygu


Amrywiol

Dwi wedi darllen ac edmygu gwaith sawl awdur o Iwerddon yn ystod y blynyddoedd diwethaf: Fintan O’Toole, Sally Rooney, Colm Tóibín, Sara Baume, Nicole Flattery. Gwelwyd datblygiadau gwleidyddol cyffrous yn ystod y cyfnod hwn, megis y refferendwm ar erthyliad y llynedd; mae’r genedl…

Adolygu


Huw Waters

Prif gonsýrn James Bridle yn y gyfrol hon yw tynnu ein sylw at y modd y cawn ein camarwain o ganlyniad i’n hymddiriedaeth mewn technoleg. Tueddwn i feddwl bod gallu technoleg i gasglu mwy a mwy o ddata o reidrwydd yn ein harwain…

Adolygu


Richard Crowe

Roedd 2006 yn flwyddyn nodedig yn hanes hoyw Machynlleth. Dyna’r flwyddyn y cynhaliwyd y seremoni partneriaeth sifil gyntaf yn y dref, ychydig fisoedd ar ôl i’r gyfraith ganiatáu hynny, a hynny rhwng dau o gymeriadau’r gyfrol hon, sef George a Reg. Yn dystion i’r seremoni roedd…