Ruth Richards


Pantywennol

Y Lolfa, 128 tt, £7.99, Tachwedd 2016

Llyfr y Fedwen – camp a gorchest
Adolygu

Llyfr y Fedwen – camp a gorchest


Bethan Mair

Amser darllen: 3 munud

23·05·2017

Cefais gais gan Elwyn Williams, swyddog Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru a threfnydd gŵyl Bedwen Lyfrau, i gynnig ‘Llyfr y Fedwen’ yn ystod y dathliad blynyddol o lyfrau Cymraeg a gynhelir ym mis Mai bob blwyddyn. Gan nad oes sicrwydd o hyd am gystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn, a weinyddwyd tan y llynedd gan Lenyddiaeth Cymru, teimlai’r gweisg Cymraeg sy’n aelodau o’r Cwlwm y byddai’n dda cael o leiaf un digwyddiad sy’n denu pobl i drafod, darllen a phrynu rhyw lyfr Cymraeg y tu allan i’r Eisteddfod a’i adladd.

Doedd dim pwysau arnaf o gwbl gan ei bod hi’n amlwg i mi y byddai unrhyw un yn sylweddoli mai fy chwaeth, fy newis, fy mympwy i, a hynny’n unig, fyddai’n arwain at ddethol Llyfr y Fedwen. Felly y bu hi. Tasg hawdd oedd ystyried pa lyfr a’m syfrdanodd fwyaf gyda’i ddyfeisgarwch, pa lyfr a’m tywysodd yn llwyr i fyd nad oeddwn am ddianc ohono wrth i mi droi dalen olaf y gyfrol, pa awdur a oedd wedi defnyddio’i adnoddau orau i lunio cyfrol gofiadwy a darllenadwy. Yn fwy na hynny, roeddwn i’n teimlo fod yr awdur a’r gyfrol wedi cael cam, gan hollti’r beirniaid yng Nghystadleuaeth y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol 2016, ac felly roedd elfen, fechan iawn, o unioni hynny yn fy newis.

Heb oedi ymhellach, Pantywennol gan Ruth Richards yw Llyfr y Fedwen 2017. Mae ysgrifennu nofel hanesyddol nad yw’n rhamantu dim ar y gorffennol, nac ychwaith yn cilio oddi wrth yr agweddau ofergoelus, cul a diobaith oedd yn gymaint nodwedd o’r gorffennol hwnnw, a gwneud hynny wrth ddiddanu a swyno, yn dipyn o gamp. Pan lwydda awdur i wneud hynny gyda’r nofel gyntaf a gyhoeddodd, try’r gamp yn orchest. Nofel fodern, yn delio â themâu sy’n dal i achosi pryder yw Pantywennol, er mai yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg y gosodwyd hi. Mae hi’n nofel dafodieithol, blwyfol, wrth-grefyddol, ffeministaidd, Farcsaidd, dywyll. Ac mae hi hefyd yn chwip o stori – wir – a adroddwyd ag arddeliad a chredinedd sy’n gwneud i rywun amau weithiau fod gan yr awdur beiriant amser i fynd yn ôl i blith trueiniaid Llŷn yn Oes Fictoria. Ar ben hyn oll, mae yma hiwmor. Waw!

Sut y gall nofel hanesyddol fod yn nofel gyfoes, dywedwch? Wedi’r cyfan, cymeriad a lethwyd gan gyfyngderau’i hoes yw Elin Ifans, y prif gymeriad. Mae hi’n ddeallus, yn ddychmygus, yn anturus. Ar y llaw arall, mae hi’n dlawd, mae hi’n ferch, ac mae hi’n byw ym mherfeddion Llŷn. Meddyliwch, onid dyna yw ffawd merched mewn cymunedau caeedig heddiw? Wythnos ddiwethaf, gorfodais fy hun i wylio Three Girls, dramateiddiad teledu o’r digwyddiadau erchyll a arweiniodd at garcharu nifer o ddynion am droseddau rhyw yn ardal Rochdale yn Lloegr. Onid stori bwgan Pantywennol, ar ryw wedd, yw stori’r merched ifainc hynny a oedd mor ddiobaith ynghylch posibiliadau’u bywydau fel mai troi at ryw dan oedran, dan orfodaeth, oedd eu hunig ddihangfa? Troi at fân-droseddu a dyfodd yn ellyll wnaeth Elin, ond tybed beth fyddai’i throseddau heddiw? Pydew yw tlodi y mae hi’n eithriadol anodd crafangu allan ohono, ble bynnag, a phryd bynnag, yr ydych yn gaeth iddo.

Prin y byddaf i’n ailddarllen llyfrau. Mae gormodedd o gyfoeth newydd yn ymddangos i allu fforddio amser i ailbori’r un ddôl. Ond ar ôl i mi orffen darllen Pantywennol, euthum ati’n ddiymdroi i’w hailddarllen. Dyna’r clod uchaf y gallaf ei roi i gyfrol – rhoi fy amser yn hael iddi, ac ymgolli yr un faint yr eilwaith ag y gwnes y tro cyntaf. Llyfr y Fedwen a, gobeithio – os caiff y cyfle – Llyfr y Flwyddyn.


Mae Bethan Mair yn gyfieithydd, golygydd a hyrwyddwr llyfrau. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Prin y byddaf i’n ailddarllen llyfrau ... Ond ar ôl i mi orffen darllen Pantywennol, euthum ati’n ddiymdroi

Dyddiad cyhoeddi: 23·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Christine James

Odd fel sa pawb ffor ’yn yn wara gêm wrth wilia unwath: rywla ar ’yd llethra’r oesodd glæn, fan ’yn, gollyngws rywun, rywbryd, aitsh; ac wetyn gosod pawb ar waith i’w ffindo.

Colofnau


Geoff Young

Testun real sydd yma, ond un cyfan gwbl gyffredin. Hynny sydd yn ei wneud, yn rhyfedd iawn, yn anarferol, yn ddigon i ennyn diddordeb y darllenydd eto drachefn. Nid oes yma’r posibiliadau ffotograffig fyddai’n denu’r rhelyw i dynnu llun. Ac eto, mae rhywbeth am…

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Mae gan bawb eu cofebion, am wn i; rhai’n swagro’u coffa yng nglendid marmor, neu sglein yr efydd wrthodwyd gan Horas, gynt. Mae eraill yn llai lluniaidd,
gwyfynod sy’n cnoi tyllau yng ngharthen amser, neu blaciau tolciog wedi eu hestyn drachefn o’r gist.

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Ar gynfas pumed canrif dim ond ymylon gwedd yw gwarged lliwiau’r galon a’r meddwl cyn bod bedd, fel pant ar garreg aelwyd lefn y sgwriwyd iddo lendid trefn ... 

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Roedd Seurat wedi dotio at y traeth dan lewych haf, yn ffroeni oglau gwymon; at ruban aur o drai a dŵr y daeth ac erfyn bad i lyfnu’r gorwel union ... 

Cyfansoddi


Siôn Tomos Owen

Stori mewn lluniau

Un lôn i fewn, un lôn mas. Yr un hen stori am gymuned fechan yng nghymoedd de Cymru. Wastad yr un hen stori. Stereoteipiau o fywydau caled, brwydro plwyfol a’r bobol sydd yma o hyd. Ond y peth yw ... Mae…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Dwi wedi dechrau odli eto. Wn i ddim pam mae rhai pobl yn ei gael yn beth mor ddiddorol; dydi o ddim yn ddim byd mwy na rhywbeth fydda’ i’n ei wneud weithia pan fydda’ i’n siarad. Ond dwi ddim yn ei wneud rŵan achos…

Colofnau


Sioned Puw Rowlands

‘Nid dim ond gwylio ffilmiau yr ydan ni, mae ffilmiau yn ein gwylio ninnau hefyd,’ meddai’r cyfarwyddwr o Rwsia, Andrey Zvyagintsev. Yn ei ffilm ddiweddaraf, Loveless, bob yn hyn a hyn, yn batrwm trwyddi, mae pobl yn gwirio eu ffonau bach neu’n tynnu lluniau ohonyn nhw eu…