Ruth Richards


Pantywennol

Y Lolfa, 128 tt, £7.99, Tachwedd 2016

Llyfr y Fedwen – camp a gorchest
Adolygu

Llyfr y Fedwen – camp a gorchest


Bethan Mair

Amser darllen: 3 munud

23·05·2017

Cefais gais gan Elwyn Williams, swyddog Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru a threfnydd gŵyl Bedwen Lyfrau, i gynnig ‘Llyfr y Fedwen’ yn ystod y dathliad blynyddol o lyfrau Cymraeg a gynhelir ym mis Mai bob blwyddyn. Gan nad oes sicrwydd o hyd am gystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn, a weinyddwyd tan y llynedd gan Lenyddiaeth Cymru, teimlai’r gweisg Cymraeg sy’n aelodau o’r Cwlwm y byddai’n dda cael o leiaf un digwyddiad sy’n denu pobl i drafod, darllen a phrynu rhyw lyfr Cymraeg y tu allan i’r Eisteddfod a’i adladd.

Doedd dim pwysau arnaf o gwbl gan ei bod hi’n amlwg i mi y byddai unrhyw un yn sylweddoli mai fy chwaeth, fy newis, fy mympwy i, a hynny’n unig, fyddai’n arwain at ddethol Llyfr y Fedwen. Felly y bu hi. Tasg hawdd oedd ystyried pa lyfr a’m syfrdanodd fwyaf gyda’i ddyfeisgarwch, pa lyfr a’m tywysodd yn llwyr i fyd nad oeddwn am ddianc ohono wrth i mi droi dalen olaf y gyfrol, pa awdur a oedd wedi defnyddio’i adnoddau orau i lunio cyfrol gofiadwy a darllenadwy. Yn fwy na hynny, roeddwn i’n teimlo fod yr awdur a’r gyfrol wedi cael cam, gan hollti’r beirniaid yng Nghystadleuaeth y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol 2016, ac felly roedd elfen, fechan iawn, o unioni hynny yn fy newis.

Heb oedi ymhellach, Pantywennol gan Ruth Richards yw Llyfr y Fedwen 2017. Mae ysgrifennu nofel hanesyddol nad yw’n rhamantu dim ar y gorffennol, nac ychwaith yn cilio oddi wrth yr agweddau ofergoelus, cul a diobaith oedd yn gymaint nodwedd o’r gorffennol hwnnw, a gwneud hynny wrth ddiddanu a swyno, yn dipyn o gamp. Pan lwydda awdur i wneud hynny gyda’r nofel gyntaf a gyhoeddodd, try’r gamp yn orchest. Nofel fodern, yn delio â themâu sy’n dal i achosi pryder yw Pantywennol, er mai yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg y gosodwyd hi. Mae hi’n nofel dafodieithol, blwyfol, wrth-grefyddol, ffeministaidd, Farcsaidd, dywyll. Ac mae hi hefyd yn chwip o stori – wir – a adroddwyd ag arddeliad a chredinedd sy’n gwneud i rywun amau weithiau fod gan yr awdur beiriant amser i fynd yn ôl i blith trueiniaid Llŷn yn Oes Fictoria. Ar ben hyn oll, mae yma hiwmor. Waw!

Sut y gall nofel hanesyddol fod yn nofel gyfoes, dywedwch? Wedi’r cyfan, cymeriad a lethwyd gan gyfyngderau’i hoes yw Elin Ifans, y prif gymeriad. Mae hi’n ddeallus, yn ddychmygus, yn anturus. Ar y llaw arall, mae hi’n dlawd, mae hi’n ferch, ac mae hi’n byw ym mherfeddion Llŷn. Meddyliwch, onid dyna yw ffawd merched mewn cymunedau caeedig heddiw? Wythnos ddiwethaf, gorfodais fy hun i wylio Three Girls, dramateiddiad teledu o’r digwyddiadau erchyll a arweiniodd at garcharu nifer o ddynion am droseddau rhyw yn ardal Rochdale yn Lloegr. Onid stori bwgan Pantywennol, ar ryw wedd, yw stori’r merched ifainc hynny a oedd mor ddiobaith ynghylch posibiliadau’u bywydau fel mai troi at ryw dan oedran, dan orfodaeth, oedd eu hunig ddihangfa? Troi at fân-droseddu a dyfodd yn ellyll wnaeth Elin, ond tybed beth fyddai’i throseddau heddiw? Pydew yw tlodi y mae hi’n eithriadol anodd crafangu allan ohono, ble bynnag, a phryd bynnag, yr ydych yn gaeth iddo.

Prin y byddaf i’n ailddarllen llyfrau. Mae gormodedd o gyfoeth newydd yn ymddangos i allu fforddio amser i ailbori’r un ddôl. Ond ar ôl i mi orffen darllen Pantywennol, euthum ati’n ddiymdroi i’w hailddarllen. Dyna’r clod uchaf y gallaf ei roi i gyfrol – rhoi fy amser yn hael iddi, ac ymgolli yr un faint yr eilwaith ag y gwnes y tro cyntaf. Llyfr y Fedwen a, gobeithio – os caiff y cyfle – Llyfr y Flwyddyn.


Mae Bethan Mair yn gyfieithydd, golygydd a hyrwyddwr llyfrau. 


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


Prin y byddaf i’n ailddarllen llyfrau ... Ond ar ôl i mi orffen darllen Pantywennol, euthum ati’n ddiymdroi

Dyddiad cyhoeddi: 23·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Iolo ap Dafydd

Mae ffiniau nifer fawr o wledydd Canolbarth Asia a’r Dwyrain Canol wedi symud dros y canrifoedd. Ac mae llawer o bobl y rhanbarth yn parhau i gondemnio imperialwyr Ffrengig a Phrydeinig am ffiniau a gaiff eu hystyried yn rhai ffug. Syria,…

Cyfweld


Dyl Mei a Marged Tudur

Mae Rhywbeth i’w Ddweud yn gyfrol o ysgrifau am ddeg o ganeuon gwleidyddol a ysgrifennwyd rhwng 1979 a 2016. Ymysg y deg mae ‘Gwesty Cymru’ Geraint Jarman a ‘Gwlad ar fy Nghefn’ gan Datblygu. Dewisodd Dyl Mei ysgrifennu ei gyfraniad yntau i'r gyfrol am 'Talu Bils' gan Rodney Evans. Un o'r golygyddion, Marged…

Dadansoddi


Ned Thomas

Roedd hi'n adeg y cynhaeaf, a daeth llu o fedelwyr i Barcelona heb i'r awdurdodau sylwi bod dim anarferol ar y gweill. Ymunodd nifer o arweinwyr y dosbarth canol â'r gwrthryfel, yn eu plith y clerigwr Pau Claris, a gofir hefyd am iddo sicrhau…

Adolygu


Mared Llywelyn

Hawdd dychmygu bod llawer un ar bigau’r drain wrth weld taith Mwgsi yn dynesu a rhywun yn ymwybodol y byddai llygaid pawb ar y cynhyrchiad. Roedd yn addo bod yn brofiad anodd ac emosiynol ar y gorau, oherwydd nid stori wneud yw hon ond stori wir.…

Dadansoddi


Dylan Huw

Yn ei waith dylanwadol Cruising Utopia, mae’r theorïwr José Esteban Muñoz yn galw am ddealltwriaeth o fodolaeth hoyw â gyriad iwtopig yn ganolbwynt iddi. Mae e’n defnyddio 'criwsio' am ryw fel trosiad ar gyfer ei weledigaeth ef o’r modd y gallwn ddod i ddeall y potensial i gymunedau LGBT+ sy’n deillio o…

Cyfansoddi


David Elwyn Lewis

Ymlwybrodd y trên trwy faestrefi Warszawa, heibio'r adeiladau aml-lawr concrid a dienaid. Ychydig a wyddai'r bachgen ar y pryd bod y ddinas hon, gwta ugain mlynedd ynghynt, ac fel cynifer o rai eraill, wedi ei difa'n llwyr. Ar ôl iddynt gyrraedd y brif orsaf,…

Adolygu


Iwan England

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu…

Cyfansoddi


Ffion Dafis

Er i mi ddatgan, wrth drafod y Mileniwm mewn dosbarth Bywydeg yn 1983, y byddwn – a minnau’n mynd i fod mor hen â 28 oed erbyn y flwyddyn dyngedfennol honno – yn briod â dau o blant erbyn hynny, tydw i erioed wedi gwirioneddol…