Adolygu

Merched a ffotograffiaeth: tu ôl i’r lens

Rhwng realaeth a dychymyg


Ruth Richards

Amser darllen: 5 munud

11·09·2018

Y dyn eira cyntaf y tynwyd ei lun yng Nghymru?
Ffotograff a briodolir i Mary Dillwyn neu Tereza Llewelyn, 1853/4


Mewn sawl arddangosfa sy'n canolbwyntio ar waith merched, ceir, hyd heddiw, ddwy stori: stori'r gwaith a arddangosir a stori'r frwydr i'w greu ac iddo gael ei gymryd o ddifrif. Fawr o syndod felly mai dyma un o negeseuon arddangosfa'r Amgueddfa Genedlaethol o ffotograffau gan ferched o'u casgliad parhaol ('Merched a Ffotograffiaeth: Tu ôl i'r Lens'): '... yn hanesyddol,' meddai'r rhagarweiniad, 'nid yw eu gwaith wedi cael yr un sylw, cefnogaeth a dealltwriaeth ag a gafodd dynion.'

Dyma osodiad amlwg a pherthnasol hefyd, wrth gwrs, i ystod syfrdanol eang o weithgaredd, yn cynnwys, nid yn unig y celfyddydol, ond y gwyddonol a'r athronyddol. Wn i ddim, fodd bynnag, os yw ffotograffiaeth yn cynrychioli'r esiampl orau (neu'n hytrach, waethaf) o'r ffenomen anghyfiawn hon. A rhaid cydnabod bod dosbarth, cyfoeth a diwylliant, yn ogystal â rhyw, yn chwarae eu rhan yn y ras rwystrau hanesyddol tuag at hunan-wireddiad. Ond o'r cychwyn, ymddengys bod ffotograffiaeth yn gyfrwng a oedd yn gymharol agored i ferched – i ferched cefnog, beth bynnag. Yn sicr mi roedd ffotograffiaeth yn rhydd o ragdybiaethau a disgwyliadau celfyddyd academaidd, gyda'i delfryd wrywaidd o'r hyn a gynrychiolai'r cysyniad o 'athrylith' a'i strwythurau hyfforddiant caeth. Roedd ffotograffiaeth hefyd, wrth gwrs, yn gyfrwng newydd, yn llechen lân, heb reol na dealltwriaeth gyflawn o’i holl bosibiliadau. Efallai i hynny ganiatáu bwlch i ferched gamu iddo a'u galluogi i fod ymysg y cyntaf i arbrofi â phosibiliadau'r dechnoleg.

Bron i flwyddyn cyn i William Henry Fox Talbot gyhoeddi ei draethawd darluniedig arloesol ar ffotograffiaeth, 'The Pencil of Nature' yn 1843, roedd Anna Atkins eisoes wedi cyhoeddi llyfr gyda delweddau ffotograffig o sbesimenau algae. Ac yn yr arddangosfa hon, ceir cynrychiolaeth o'r cyfnod cynharaf ar ffurf gwaith Mary Dillwyn (gweler Willy ar y dde, a dynwyd ganddi yn 1853) a Thereza Mary Llewelyn, ill dwy yn aelodau o deulu o arloeswyr y cyfrwng, sef y Fox Talbots a'r Dillwyn Llewelyns o Abertawe. Roeddent mewn safle perffaith i gyfrannu at ddatblygiad y cyfrwng. Ond mae'r capsiynau a roddir i'w lluniau'n datgelu'r manteision a'r felltith o fod ar ochr fenywaidd llinach o ffotograffwyr blaengar. Er iddynt gael mynediad i'r cyfrwng, eto, gwelwn mor rhwydd oedd hi i'w gwaith gael ei golli ynghanol cynnyrch ehangach y teulu. Dan lun bach hyfryd a bregus o osodiad blodau ffurfiol gwelwn mai delwedd wedi'i 'briodoli' i Mary Dillwyn ydyw, yn hytrach nag esiampl gadarn o'i gwaith. Ond teg fyddai nodi’n ogystal llwyddiant diweddarach Julia Margaret Cameron a Clementina Iarlles Penarlâg, a sefydlodd eu hunain o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel ffotograffwyr gyda gweledigaeth benodol ac unigryw; yn wir, rhoddwyd lle blaenllaw iddynt yng nghanon datblygol y cyfrwng.

Un elfen o ddatblygiad ffotograffiaeth a ddarlunnir yn ddifyr iawn yn yr arddangosfa hon yw arwyddocâd y broses o ddemocrateiddio ffotograffiaeth. Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc. Dyma grŵp demograffaidd a elwir ganddynt yn 'Kodak Girl', enw sy'n cyfleu a manteisio ar feiddgarwch ac optimistiaeth merched ifanc troad y ganrif newydd a cham ymlaen o'r ddelwedd a gyflwynwyd o'r ffotograffwraig fenywaidd fentrus fel 'Kodak Fiend' (gweler y cerdyn post ar y chwith lle dylunnir merch amheus yn tynnu lluniau yn Ffair Byd Chicago, 1893). Cyflwynir 'Kodak Girl' fel ymgorfforiad o'r dyhead modern am ryddid ac annibyniaeth. Dyma ddelwedd fyddai'n apelio at y math o ferch a fyddai'n cefnogi'r galw am bleidlais, a fyddai’n barod i fentro tu hwnt i'r cynefin domestig gyda'i chamera 'Brownie' i gofnodi golygfeydd a gweithgaredd byd a oedd yn llawer ehangach na'r un a ganiatawyd i'w chyn-famau.

Ar y sylfaen hwn, datblygir naratif sydd yn pwysleisio ehangder ac amrywiaeth; yn ddathliad o hyblygrwydd y cyfrwng a'i allu i gyfleu amryfal negeseuon. Ceir esiamplau o ffoto-ohebiaeth cyfoes yng ngwaith Bieke Depoorter, Chloe Dewe Mathews a Cristina de Middel; dogfen gymdeithasol yn lluniau Helen Muspratt o'r Rhondda yn y tridegau; ac fel byddai rhywun yn gobeithio, delweddau fyrdd sy'n herio ein hystrydebau gweledol.

Nodwedd arall sy'n cyfleu amrywiaeth yr arddangosfa yw'r gymysgedd amheuthun o waith ffotograffwyr adnabyddus a nifer a oedd, i mi beth bynnag, yn gwbl ddieithr. Ymysg delweddau cyfarwydd o waith Diane Arbus ac Eve Arnold, ceir lluniau sydd yr un mor drawiadol, ond sy'n cynnig y wefr ychwanegol o ddieithrwch. Synnais, er enghraifft, nad oeddwn yn ymwybodol o waith Tish Murtha, a gofnodai dlodi gogledd-orllewin Lloegr yn ystod y saithdegau a'r wythdegau gyda chynhesrwydd a chydymdeimlad treiddgar. Os nad yw Tish Murtha wedi cael ei llawn haeddiant hyd yma, mae'n debyg nad ei rhyw yn gymaint â’i harddull realaeth gymdeithasol – a aeth allan o ffasiwn gyda Thatcheriaeth ac Ôl-foderniaeth – sydd i gyfrif am hynny.
 

Karen on an overturned chair gan Tish Murtha, 1980 (hawlfraint Ella Murtha)


Mae’n fwriad gan yr Amgueddfa gynnal chwaer-arddangosfa yn y flwyddyn newydd fydd yn canolbwyntio ar ddelweddau o ferched – y merched o flaen yn hytrach na thu ôl i’r lens, felly. Mi dybiwn y bydd honno’n arddangosfa dra gwahanol, mwy problemus efallai, ac yn un fydd yn sicr o amlygu hanfod y drafodaeth ffeministaidd ar gelfyddyd weledol, sef i ba raddau y darlunnir a chyflwynir merched drwy lygaid y gwryw a thrwy lens patriarchaeth. Yn y cyfamser, dylid manteisio ar y cyfle i ymateb i ddelweddau’r arddangosfa hon mewn ysbryd o ddathliad.

Gan ddilyn trefn gronolegol, mae'r arddangosfa'n diweddu yr un mor drawiadol ag y mae'n agor, gyda gwaith sydd fel petai'n cynnig rhagflas o'r arddangosfa i ddod. Ers 2016, bu Clémentine Schneidermann yn gweithio ar brosiect mewn cydweithrediad annisgwyl â steilydd ffasiwn a chlybiau ieuenctid yng Nghymoedd y De. Yn erbyn tirwedd ôl-ddiwydiannol didrugaredd, darluniai ferched ifanc a phlant mewn gwisgoedd difyfyr ac ysblennydd yn arbrofi'n ddiwahardd gyda gwahanol hunaniaethau a ffyrdd o gyflwyno eu hunain. Lluniau i godi'r galon ar un wedd yw'r rhain, lluniau sydd yn ein hatgoffa mewn modd heintus o’r reddf i wisgo i fyny, ac o rym dychymyg plentyn i herio diflastod ei amgylchiadau – tan i rywun ystyried sut y gall profiad osod ffiniau a lluchio dŵr oer ar y dychymyg hwnnw. Yn achos eisteddwyr ifanc Clémentine Schneidermann, bron na allwn ragweld yr amser yn dod pan fydd hwyl a chreadigrwydd y gwisgo i fyny, y colur a'r ffrils yn peidio, a’r un broses yn troi'n ddiflastod, yn ufudd-dod, ac yn orthrwm, hyd yn oed. 


Merched a Ffotograffiaeth, arddangosfa yn yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd.

Rhan Un: Tu Ôl i'r Lens, 5 Mai – 11 Tachwedd 2018

Rhan Dau: O Flaen y Lens, 1 Rhagfyr 2018 – 9 Mehefin 2019


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc

Dyddiad cyhoeddi: 11·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…