Adolygu

Merched a ffotograffiaeth: tu ôl i’r lens

Rhwng realaeth a dychymyg


Ruth Richards

Amser darllen: 5 munud

11·09·2018

Y dyn eira cyntaf y tynwyd ei lun yng Nghymru?
Ffotograff a briodolir i Mary Dillwyn neu Tereza Llewelyn, 1853/4


Mewn sawl arddangosfa sy'n canolbwyntio ar waith merched, ceir, hyd heddiw, ddwy stori: stori'r gwaith a arddangosir a stori'r frwydr i'w greu ac iddo gael ei gymryd o ddifrif. Fawr o syndod felly mai dyma un o negeseuon arddangosfa'r Amgueddfa Genedlaethol o ffotograffau gan ferched o'u casgliad parhaol ('Merched a Ffotograffiaeth: Tu ôl i'r Lens'): '... yn hanesyddol,' meddai'r rhagarweiniad, 'nid yw eu gwaith wedi cael yr un sylw, cefnogaeth a dealltwriaeth ag a gafodd dynion.'

Dyma osodiad amlwg a pherthnasol hefyd, wrth gwrs, i ystod syfrdanol eang o weithgaredd, yn cynnwys, nid yn unig y celfyddydol, ond y gwyddonol a'r athronyddol. Wn i ddim, fodd bynnag, os yw ffotograffiaeth yn cynrychioli'r esiampl orau (neu'n hytrach, waethaf) o'r ffenomen anghyfiawn hon. A rhaid cydnabod bod dosbarth, cyfoeth a diwylliant, yn ogystal â rhyw, yn chwarae eu rhan yn y ras rwystrau hanesyddol tuag at hunan-wireddiad. Ond o'r cychwyn, ymddengys bod ffotograffiaeth yn gyfrwng a oedd yn gymharol agored i ferched – i ferched cefnog, beth bynnag. Yn sicr mi roedd ffotograffiaeth yn rhydd o ragdybiaethau a disgwyliadau celfyddyd academaidd, gyda'i delfryd wrywaidd o'r hyn a gynrychiolai'r cysyniad o 'athrylith' a'i strwythurau hyfforddiant caeth. Roedd ffotograffiaeth hefyd, wrth gwrs, yn gyfrwng newydd, yn llechen lân, heb reol na dealltwriaeth gyflawn o’i holl bosibiliadau. Efallai i hynny ganiatáu bwlch i ferched gamu iddo a'u galluogi i fod ymysg y cyntaf i arbrofi â phosibiliadau'r dechnoleg.

Bron i flwyddyn cyn i William Henry Fox Talbot gyhoeddi ei draethawd darluniedig arloesol ar ffotograffiaeth, 'The Pencil of Nature' yn 1843, roedd Anna Atkins eisoes wedi cyhoeddi llyfr gyda delweddau ffotograffig o sbesimenau algae. Ac yn yr arddangosfa hon, ceir cynrychiolaeth o'r cyfnod cynharaf ar ffurf gwaith Mary Dillwyn (gweler Willy ar y dde, a dynwyd ganddi yn 1853) a Thereza Mary Llewelyn, ill dwy yn aelodau o deulu o arloeswyr y cyfrwng, sef y Fox Talbots a'r Dillwyn Llewelyns o Abertawe. Roeddent mewn safle perffaith i gyfrannu at ddatblygiad y cyfrwng. Ond mae'r capsiynau a roddir i'w lluniau'n datgelu'r manteision a'r felltith o fod ar ochr fenywaidd llinach o ffotograffwyr blaengar. Er iddynt gael mynediad i'r cyfrwng, eto, gwelwn mor rhwydd oedd hi i'w gwaith gael ei golli ynghanol cynnyrch ehangach y teulu. Dan lun bach hyfryd a bregus o osodiad blodau ffurfiol gwelwn mai delwedd wedi'i 'briodoli' i Mary Dillwyn ydyw, yn hytrach nag esiampl gadarn o'i gwaith. Ond teg fyddai nodi’n ogystal llwyddiant diweddarach Julia Margaret Cameron a Clementina Iarlles Penarlâg, a sefydlodd eu hunain o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel ffotograffwyr gyda gweledigaeth benodol ac unigryw; yn wir, rhoddwyd lle blaenllaw iddynt yng nghanon datblygol y cyfrwng.

Un elfen o ddatblygiad ffotograffiaeth a ddarlunnir yn ddifyr iawn yn yr arddangosfa hon yw arwyddocâd y broses o ddemocrateiddio ffotograffiaeth. Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc. Dyma grŵp demograffaidd a elwir ganddynt yn 'Kodak Girl', enw sy'n cyfleu a manteisio ar feiddgarwch ac optimistiaeth merched ifanc troad y ganrif newydd a cham ymlaen o'r ddelwedd a gyflwynwyd o'r ffotograffwraig fenywaidd fentrus fel 'Kodak Fiend' (gweler y cerdyn post ar y chwith lle dylunnir merch amheus yn tynnu lluniau yn Ffair Byd Chicago, 1893). Cyflwynir 'Kodak Girl' fel ymgorfforiad o'r dyhead modern am ryddid ac annibyniaeth. Dyma ddelwedd fyddai'n apelio at y math o ferch a fyddai'n cefnogi'r galw am bleidlais, a fyddai’n barod i fentro tu hwnt i'r cynefin domestig gyda'i chamera 'Brownie' i gofnodi golygfeydd a gweithgaredd byd a oedd yn llawer ehangach na'r un a ganiatawyd i'w chyn-famau.

Ar y sylfaen hwn, datblygir naratif sydd yn pwysleisio ehangder ac amrywiaeth; yn ddathliad o hyblygrwydd y cyfrwng a'i allu i gyfleu amryfal negeseuon. Ceir esiamplau o ffoto-ohebiaeth cyfoes yng ngwaith Bieke Depoorter, Chloe Dewe Mathews a Cristina de Middel; dogfen gymdeithasol yn lluniau Helen Muspratt o'r Rhondda yn y tridegau; ac fel byddai rhywun yn gobeithio, delweddau fyrdd sy'n herio ein hystrydebau gweledol.

Nodwedd arall sy'n cyfleu amrywiaeth yr arddangosfa yw'r gymysgedd amheuthun o waith ffotograffwyr adnabyddus a nifer a oedd, i mi beth bynnag, yn gwbl ddieithr. Ymysg delweddau cyfarwydd o waith Diane Arbus ac Eve Arnold, ceir lluniau sydd yr un mor drawiadol, ond sy'n cynnig y wefr ychwanegol o ddieithrwch. Synnais, er enghraifft, nad oeddwn yn ymwybodol o waith Tish Murtha, a gofnodai dlodi gogledd-orllewin Lloegr yn ystod y saithdegau a'r wythdegau gyda chynhesrwydd a chydymdeimlad treiddgar. Os nad yw Tish Murtha wedi cael ei llawn haeddiant hyd yma, mae'n debyg nad ei rhyw yn gymaint â’i harddull realaeth gymdeithasol – a aeth allan o ffasiwn gyda Thatcheriaeth ac Ôl-foderniaeth – sydd i gyfrif am hynny.
 

Karen on an overturned chair gan Tish Murtha, 1980 (hawlfraint Ella Murtha)


Mae’n fwriad gan yr Amgueddfa gynnal chwaer-arddangosfa yn y flwyddyn newydd fydd yn canolbwyntio ar ddelweddau o ferched – y merched o flaen yn hytrach na thu ôl i’r lens, felly. Mi dybiwn y bydd honno’n arddangosfa dra gwahanol, mwy problemus efallai, ac yn un fydd yn sicr o amlygu hanfod y drafodaeth ffeministaidd ar gelfyddyd weledol, sef i ba raddau y darlunnir a chyflwynir merched drwy lygaid y gwryw a thrwy lens patriarchaeth. Yn y cyfamser, dylid manteisio ar y cyfle i ymateb i ddelweddau’r arddangosfa hon mewn ysbryd o ddathliad.

Gan ddilyn trefn gronolegol, mae'r arddangosfa'n diweddu yr un mor drawiadol ag y mae'n agor, gyda gwaith sydd fel petai'n cynnig rhagflas o'r arddangosfa i ddod. Ers 2016, bu Clémentine Schneidermann yn gweithio ar brosiect mewn cydweithrediad annisgwyl â steilydd ffasiwn a chlybiau ieuenctid yng Nghymoedd y De. Yn erbyn tirwedd ôl-ddiwydiannol didrugaredd, darluniai ferched ifanc a phlant mewn gwisgoedd difyfyr ac ysblennydd yn arbrofi'n ddiwahardd gyda gwahanol hunaniaethau a ffyrdd o gyflwyno eu hunain. Lluniau i godi'r galon ar un wedd yw'r rhain, lluniau sydd yn ein hatgoffa mewn modd heintus o’r reddf i wisgo i fyny, ac o rym dychymyg plentyn i herio diflastod ei amgylchiadau – tan i rywun ystyried sut y gall profiad osod ffiniau a lluchio dŵr oer ar y dychymyg hwnnw. Yn achos eisteddwyr ifanc Clémentine Schneidermann, bron na allwn ragweld yr amser yn dod pan fydd hwyl a chreadigrwydd y gwisgo i fyny, y colur a'r ffrils yn peidio, a’r un broses yn troi'n ddiflastod, yn ufudd-dod, ac yn orthrwm, hyd yn oed. 


Merched a Ffotograffiaeth, arddangosfa yn yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd.

Rhan Un: Tu Ôl i'r Lens, 5 Mai – 11 Tachwedd 2018

Rhan Dau: O Flaen y Lens, 1 Rhagfyr 2018 – 9 Mehefin 2019


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc

Dyddiad cyhoeddi: 11·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…

Adolygu


Esyllt Lewis

Pnawn glawog, pawb bach yn fflat, naws oer yn yr awyr. Dydd Sadwrn ola’ Steddfod. Trodd sudd yr wythnos yn byllau mwdlyd dan draed. Brysiais draw o’r maes i Oriel Ffin y Parc cyn i’r falen Eisteddfodol allu gafael ynof. Dyma ofod gogoneddus yn y goedwig, yn gynnes ynghanol…

Cyfansoddi


Guto Dafydd

Yn ôl ar y lôn, ceisia Dadi dynnu ei sylw’i hun oddi ar sŵn y caneuon plant sy’n llenwi’r car. Mae mewn lle rhyfedd – wedi laru ar garafanio, a ddim eisiau noson arall mewn carafán am amser hir, ond eto’n dyheu am dripiau eraill. Nid yw’n siŵr pam y mae’n mwynhau…

Cyfansoddi


Beirniad: Aled Llion Jones

Cyhoeddwyd ar ddydd Iau wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst (8 Awst 2019) mai Morgan Owen yw enillydd Her Gyfieithu 2019. Yn hanu o Ferthyr Tudful, graddiodd gydag MA Astudiaethau Cymreig a Cheltaidd o Brifysgol Caerdydd yn 2017 ... 

Adolygu


Amrywiol

Dwi wedi darllen ac edmygu gwaith sawl awdur o Iwerddon yn ystod y blynyddoedd diwethaf: Fintan O’Toole, Sally Rooney, Colm Tóibín, Sara Baume, Nicole Flattery. Gwelwyd datblygiadau gwleidyddol cyffrous yn ystod y cyfnod hwn, megis y refferendwm ar erthyliad y llynedd; mae’r genedl…

Adolygu


Huw Waters

Prif gonsýrn James Bridle yn y gyfrol hon yw tynnu ein sylw at y modd y cawn ein camarwain o ganlyniad i’n hymddiriedaeth mewn technoleg. Tueddwn i feddwl bod gallu technoleg i gasglu mwy a mwy o ddata o reidrwydd yn ein harwain…

Adolygu


Richard Crowe

Roedd 2006 yn flwyddyn nodedig yn hanes hoyw Machynlleth. Dyna’r flwyddyn y cynhaliwyd y seremoni partneriaeth sifil gyntaf yn y dref, ychydig fisoedd ar ôl i’r gyfraith ganiatáu hynny, a hynny rhwng dau o gymeriadau’r gyfrol hon, sef George a Reg. Yn dystion i’r seremoni roedd…