Adolygu

Merched a ffotograffiaeth: tu ôl i’r lens

Rhwng realaeth a dychymyg


Ruth Richards

Amser darllen: 5 munud

11·09·2018

Y dyn eira cyntaf y tynwyd ei lun yng Nghymru?
Ffotograff a briodolir i Mary Dillwyn neu Tereza Llewelyn, 1853/4


Mewn sawl arddangosfa sy'n canolbwyntio ar waith merched, ceir, hyd heddiw, ddwy stori: stori'r gwaith a arddangosir a stori'r frwydr i'w greu ac iddo gael ei gymryd o ddifrif. Fawr o syndod felly mai dyma un o negeseuon arddangosfa'r Amgueddfa Genedlaethol o ffotograffau gan ferched o'u casgliad parhaol ('Merched a Ffotograffiaeth: Tu ôl i'r Lens'): '... yn hanesyddol,' meddai'r rhagarweiniad, 'nid yw eu gwaith wedi cael yr un sylw, cefnogaeth a dealltwriaeth ag a gafodd dynion.'

Dyma osodiad amlwg a pherthnasol hefyd, wrth gwrs, i ystod syfrdanol eang o weithgaredd, yn cynnwys, nid yn unig y celfyddydol, ond y gwyddonol a'r athronyddol. Wn i ddim, fodd bynnag, os yw ffotograffiaeth yn cynrychioli'r esiampl orau (neu'n hytrach, waethaf) o'r ffenomen anghyfiawn hon. A rhaid cydnabod bod dosbarth, cyfoeth a diwylliant, yn ogystal â rhyw, yn chwarae eu rhan yn y ras rwystrau hanesyddol tuag at hunan-wireddiad. Ond o'r cychwyn, ymddengys bod ffotograffiaeth yn gyfrwng a oedd yn gymharol agored i ferched – i ferched cefnog, beth bynnag. Yn sicr mi roedd ffotograffiaeth yn rhydd o ragdybiaethau a disgwyliadau celfyddyd academaidd, gyda'i delfryd wrywaidd o'r hyn a gynrychiolai'r cysyniad o 'athrylith' a'i strwythurau hyfforddiant caeth. Roedd ffotograffiaeth hefyd, wrth gwrs, yn gyfrwng newydd, yn llechen lân, heb reol na dealltwriaeth gyflawn o’i holl bosibiliadau. Efallai i hynny ganiatáu bwlch i ferched gamu iddo a'u galluogi i fod ymysg y cyntaf i arbrofi â phosibiliadau'r dechnoleg.

Bron i flwyddyn cyn i William Henry Fox Talbot gyhoeddi ei draethawd darluniedig arloesol ar ffotograffiaeth, 'The Pencil of Nature' yn 1843, roedd Anna Atkins eisoes wedi cyhoeddi llyfr gyda delweddau ffotograffig o sbesimenau algae. Ac yn yr arddangosfa hon, ceir cynrychiolaeth o'r cyfnod cynharaf ar ffurf gwaith Mary Dillwyn (gweler Willy ar y dde, a dynwyd ganddi yn 1853) a Thereza Mary Llewelyn, ill dwy yn aelodau o deulu o arloeswyr y cyfrwng, sef y Fox Talbots a'r Dillwyn Llewelyns o Abertawe. Roeddent mewn safle perffaith i gyfrannu at ddatblygiad y cyfrwng. Ond mae'r capsiynau a roddir i'w lluniau'n datgelu'r manteision a'r felltith o fod ar ochr fenywaidd llinach o ffotograffwyr blaengar. Er iddynt gael mynediad i'r cyfrwng, eto, gwelwn mor rhwydd oedd hi i'w gwaith gael ei golli ynghanol cynnyrch ehangach y teulu. Dan lun bach hyfryd a bregus o osodiad blodau ffurfiol gwelwn mai delwedd wedi'i 'briodoli' i Mary Dillwyn ydyw, yn hytrach nag esiampl gadarn o'i gwaith. Ond teg fyddai nodi’n ogystal llwyddiant diweddarach Julia Margaret Cameron a Clementina Iarlles Penarlâg, a sefydlodd eu hunain o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel ffotograffwyr gyda gweledigaeth benodol ac unigryw; yn wir, rhoddwyd lle blaenllaw iddynt yng nghanon datblygol y cyfrwng.

Un elfen o ddatblygiad ffotograffiaeth a ddarlunnir yn ddifyr iawn yn yr arddangosfa hon yw arwyddocâd y broses o ddemocrateiddio ffotograffiaeth. Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc. Dyma grŵp demograffaidd a elwir ganddynt yn 'Kodak Girl', enw sy'n cyfleu a manteisio ar feiddgarwch ac optimistiaeth merched ifanc troad y ganrif newydd a cham ymlaen o'r ddelwedd a gyflwynwyd o'r ffotograffwraig fenywaidd fentrus fel 'Kodak Fiend' (gweler y cerdyn post ar y chwith lle dylunnir merch amheus yn tynnu lluniau yn Ffair Byd Chicago, 1893). Cyflwynir 'Kodak Girl' fel ymgorfforiad o'r dyhead modern am ryddid ac annibyniaeth. Dyma ddelwedd fyddai'n apelio at y math o ferch a fyddai'n cefnogi'r galw am bleidlais, a fyddai’n barod i fentro tu hwnt i'r cynefin domestig gyda'i chamera 'Brownie' i gofnodi golygfeydd a gweithgaredd byd a oedd yn llawer ehangach na'r un a ganiatawyd i'w chyn-famau.

Ar y sylfaen hwn, datblygir naratif sydd yn pwysleisio ehangder ac amrywiaeth; yn ddathliad o hyblygrwydd y cyfrwng a'i allu i gyfleu amryfal negeseuon. Ceir esiamplau o ffoto-ohebiaeth cyfoes yng ngwaith Bieke Depoorter, Chloe Dewe Mathews a Cristina de Middel; dogfen gymdeithasol yn lluniau Helen Muspratt o'r Rhondda yn y tridegau; ac fel byddai rhywun yn gobeithio, delweddau fyrdd sy'n herio ein hystrydebau gweledol.

Nodwedd arall sy'n cyfleu amrywiaeth yr arddangosfa yw'r gymysgedd amheuthun o waith ffotograffwyr adnabyddus a nifer a oedd, i mi beth bynnag, yn gwbl ddieithr. Ymysg delweddau cyfarwydd o waith Diane Arbus ac Eve Arnold, ceir lluniau sydd yr un mor drawiadol, ond sy'n cynnig y wefr ychwanegol o ddieithrwch. Synnais, er enghraifft, nad oeddwn yn ymwybodol o waith Tish Murtha, a gofnodai dlodi gogledd-orllewin Lloegr yn ystod y saithdegau a'r wythdegau gyda chynhesrwydd a chydymdeimlad treiddgar. Os nad yw Tish Murtha wedi cael ei llawn haeddiant hyd yma, mae'n debyg nad ei rhyw yn gymaint â’i harddull realaeth gymdeithasol – a aeth allan o ffasiwn gyda Thatcheriaeth ac Ôl-foderniaeth – sydd i gyfrif am hynny.
 

Karen on an overturned chair gan Tish Murtha, 1980 (hawlfraint Ella Murtha)


Mae’n fwriad gan yr Amgueddfa gynnal chwaer-arddangosfa yn y flwyddyn newydd fydd yn canolbwyntio ar ddelweddau o ferched – y merched o flaen yn hytrach na thu ôl i’r lens, felly. Mi dybiwn y bydd honno’n arddangosfa dra gwahanol, mwy problemus efallai, ac yn un fydd yn sicr o amlygu hanfod y drafodaeth ffeministaidd ar gelfyddyd weledol, sef i ba raddau y darlunnir a chyflwynir merched drwy lygaid y gwryw a thrwy lens patriarchaeth. Yn y cyfamser, dylid manteisio ar y cyfle i ymateb i ddelweddau’r arddangosfa hon mewn ysbryd o ddathliad.

Gan ddilyn trefn gronolegol, mae'r arddangosfa'n diweddu yr un mor drawiadol ag y mae'n agor, gyda gwaith sydd fel petai'n cynnig rhagflas o'r arddangosfa i ddod. Ers 2016, bu Clémentine Schneidermann yn gweithio ar brosiect mewn cydweithrediad annisgwyl â steilydd ffasiwn a chlybiau ieuenctid yng Nghymoedd y De. Yn erbyn tirwedd ôl-ddiwydiannol didrugaredd, darluniai ferched ifanc a phlant mewn gwisgoedd difyfyr ac ysblennydd yn arbrofi'n ddiwahardd gyda gwahanol hunaniaethau a ffyrdd o gyflwyno eu hunain. Lluniau i godi'r galon ar un wedd yw'r rhain, lluniau sydd yn ein hatgoffa mewn modd heintus o’r reddf i wisgo i fyny, ac o rym dychymyg plentyn i herio diflastod ei amgylchiadau – tan i rywun ystyried sut y gall profiad osod ffiniau a lluchio dŵr oer ar y dychymyg hwnnw. Yn achos eisteddwyr ifanc Clémentine Schneidermann, bron na allwn ragweld yr amser yn dod pan fydd hwyl a chreadigrwydd y gwisgo i fyny, y colur a'r ffrils yn peidio, a’r un broses yn troi'n ddiflastod, yn ufudd-dod, ac yn orthrwm, hyd yn oed. 


Merched a Ffotograffiaeth, arddangosfa yn yr Amgueddfa Genedlaethol, Caerdydd.

Rhan Un: Tu Ôl i'r Lens, 5 Mai – 11 Tachwedd 2018

Rhan Dau: O Flaen y Lens, 1 Rhagfyr 2018 – 9 Mehefin 2019


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc

Dyddiad cyhoeddi: 11·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.