Richard Veasey


Thomas Jones Pencerrig Artist – Traveller Country Squire

Y Lolfa, 256tt, £12.99, Chwefror 2017

O Gymru a Napoli ‘con amore’
Adolygu

O Gymru a Napoli ‘con amore’


Ruth Richards

Amser darllen: 5 munud

03·05·2017

Ryw drigain mlynedd yn ôl, datgelwyd rhai o gyfrinachau Thomas Jones Pencerrig i'r byd. Daeth nifer o'i luniau ar y farchnad am y tro cyntaf - rheiny'n fychain eu maint, personol eu naws ac arloesol eu mynegiant. Delweddau digon diymhongar ar un wedd, ac eto syfrdanwyd y byd celf gan eu gwreiddioldeb, a’u hymddangosiad yn herio'r oll a oedd yn hysbys am yrfa'r arlunydd.

Ymysg y lluniau hyn roedd brasluniau - mewn olew ar bapur - o dirwedd ei gartref, sef ystâd Pencerrig ym Mhowys, gyda'r golygfeydd yn datgelu nemor ddim ond effaith goleuni a thywydd ar y tir a'r ffurfafen. Mor wahanol i dirluniau'r cyfnod, ac i weithiau mwy uchelgeisiol a chonfensiynol Thomas Jones ei hun, ble mygir unrhyw chwa o awyr iach gan law drom clasuriaeth, neu ymgais i droi natur yn felodrama.

Os yw'r brasluniau o Bowys yn cynnig rhagflas o dueddiadau diweddarach mewn perthynas â’r tirlun, yna ymddengys rhai o luniau eraill Thomas Jones - golygfeydd o Napoli - yn fwy proffwydol fyth. Tydi'r testunau'n fawr mwy na chyfres o waliau; darnau o adeiladau wedi'u tocio a'u fframio mewn modd sy'n ymylu ar yr haniaethol. Ffenestr yma ac acw i liniaru anwastadrwydd y garreg a'r plastar, ac ambell i ddilledyn yn hongian i sychu a chyfrannu fymryn o liw. Bywyd cyffredin dan archwiliad anghyffredin o graff; mwy anghyffredin fyth, o ystyried mai yn 1782 y'u paentiwyd.

Gwyddwn am y lluniau hyn cyn cychwyn darllen bywgraffiad Richard Veasey, a gwyddwn hefyd am ddarluniad cyfarwydd (a mwy confensiynol) Thomas Jones o'r Bardd. Hwnnw, druan ohono, yn baglu o drallod rhyfel i anobaith hunanladdiad dros dirwedd greigiog, mewn toga anaddas a heb fath o sandal am ei droed. Golygfa gwbl ffansïol o Gymru a gyflwynai Thomas Jones yn y llun hwn; trawsblannodd Stonehenge bychan i entrychion Eryri, gan beri i rywun amau'n afresymol os mai'r henfyd, yntau set lwyfan Spinal Tap a fu’n ysbrydoliaeth iddo. Yn y darlun hwn, dengys Thomas Jones dirwedd Cymru nid fel y darluniai’r caeau o gwmpas Pencerrig, ond yn hytrach fel ffantasi ei gyfnod; yn Orllewin gwyllt, a fodolai er mwyn cyffroi, ac fel safle i barcio syniadau anhreuliedig am ramant yr oesoedd cynnar. Rhaid i mi gyfaddef yn dawel bach fy mod i'n hoff o'r Bardd, ac o'i ramantiaeth hurt, ond erys y benbleth o gysoni'r ddelwedd hon â gwreiddioldeb tirwedd llonydd Pencerrig a waliau enigmatig Napoli.

Thomas Jones Pencerrig

Llun: 'Dyffryn Pencerrig' gan Thomas Jones, 1776. Olew ar bapur.

Troi at gyfrinachau llenyddol Thomas Jones, sef ei Hunangofiant a'i lyfrau cownt, a wna Richard Veasey er mwyn canfod esboniad. Fel rhai o'r lluniau, bu'r rhain hefyd yn casglu llwch yn archifau'r teulu tan ganol yr ugeinfed ganrif. Drwy ganolbwyntio ar ddeunydd ysgrifenedig yr arlunydd, hanes bywgraffiadol yn fwy na chelfyddydol a gyflwynir yn y gyfrol. I'r sawl a fynnai ddadansoddiad o'r deunydd gweledol, byddai'n werth darllen y llyfr yng nghyd-destun catalog Oriel Genedlaethol Cymru o arddangosfa Thomas Jones, a gyhoeddwyd yn 2003*.

Mae unigrywiaeth, swmp ac ansawdd cynnyrch ysgrifenedig yr arlunydd, yn ogystal â'i werth hanesyddol, yn llawn gyfiawnhau'r ymdriniaeth fywgraffiadol, ac yn cyflwyno cyfoeth o wybodaeth am y byd celf, ei rwydweithiau a'i wleidyddiaeth yn y ddeunawfed ganrif. Mae Thomas Jones yn rhannu ei farn amhendant am ei athro, Richard Wilson; am Joshua Reynolds (pwysigyn); am y ffraeo ynglŷn â sefydlu'r Academi Frenhinol; ac am statws amwys y man-fonheddwr o arlunydd yng nghyd-destun ei berthynas â'i noddwyr. Yn fwy trawiadol fyth, ceir cyfrif manwl gan yr artist o'r Orymdaith Fawreddog i'r Eidal. Roedd hon yn ddefod angenrheidiol a gwareiddiol i unrhyw fonheddwr ifanc yn y cyfnod, ac yn gyfle i arlunydd roi sglein ar ei enw a chanfod noddwyr.

Bu'r amser a dreuliodd Thomas Jones yn yr Eidal ymhell o fod yn fawreddog. Cafodd siwrne faith a diflas a lletyau truenus. Gwaeth fyth, o gyrraedd pen y daith, bu'n rhaid iddo geisio ymdopi â chymdeithas o Brydeinwyr, yn dwristiaid, bonheddwyr ac asiantwyr, a'r rheiny, ac eithrio ambell i gyfaill hynaws, yn rhai enwadol a checrus. Yn Rhufain, drwy letchwithdod a chamddealltwriaeth yn fwy na dim, llwyddodd Thomas Jones i bechu dau gymeriad a oedd yn allweddol i'w lwyddiant yn y ddinas.

Ond, er gwaethaf yr ansicrwydd ac ambell anffawd, daliodd Thomas Jones ati. Wedi derbyn mai oferedd oedd ceisio plesio pawb, ymlaciodd, a dechreuodd wneud y gorau o'i gyfnod yn yr Eidal. Erbyn diwedd y cyfnod hwn, hawliodd ryddid creadigol a phersonol wrth iddo gynefino â'i leoliad dieithr, a chymdeithasu fwyfwy â chymuned ac arlunwyr brodorol Napoli. Tua'r un cyfnod, ceir awgrym o newid yn ei agwedd tuag at ei waith; gwerthfawrogai lawenydd y foment, a throdd ei baentio'n bleser yn hytrach na thestun pryder. Wrth baentio golygfa o'i gegin yn Napoli (llun sydd bellach ar goll) dywed iddo weithio 'con amore', a'r cyflwr hyfryd hwn, mi dybiwn i, yn cyfateb i’r rhyddid a’r pleser a ddatgelir yn ei frasluniau o’r dirwedd Gymreig.

Ysgrifennodd Thomas Jones ei Hunangofiant tua diwedd ei oes, rai blynyddoedd wedi dychwelyd i Gymru ac etifeddu ystadau a thiroedd y teulu. Cyfeiriodd at y cyfnod diweddarach fel ymddeoliad. Ac eto nid yw hyn yn taro rhywun fel disgrifiad addas ychwaith gan i'w gofnodion dyddiol ddangos ei ymroddiad brwd i feithrin a gwella'r ystadau. Mae'n edrych yn ôl ar ei yrfa greadigol gydag elfen o siomiant; yn tanseilio ei orchestion ac yn mynnu gwadu unrhyw lwyddiant iddo'i hun. Nododd Richard Veasey mai naws ddisgynnol sydd i'r naratif; un sy'n arwain yn anochel at ddiwedd gyrfa - gyrfa a farnwyd yn ddiddrwg ddidda gan Jones ei hun. Wrth ddewis a dethol gwahanol elfennau’r Hunangofiant, ceir argraff o ansicrwydd yr arlunydd, a'i anesmwythder mewn cylchoedd llyfn a mursennaidd yr oedd yn rhaid eu porthi.

Mae'n debyg nad oedd Thomas Jones yn llwyr feddu'r uchelgais a'r chwant a yrrai arlunwyr eraill a oedd yn gwbl ddibynnol ar rwydweithio a ffalsio am eu bywoliaeth. Ac efallai bod gennym yn yr achos hwn reswm dros fod yn ddiolchgar am y drefn dadofalaethol. Yn ystod cyfnodau byrhoedlog, rhoddodd hynny sicrwydd ariannol iddo a'i alluogi i ddyrchafu ei weledigaeth ymhell y tu hwnt i'r cyffredin, y tu hwnt i'r hyn a oedd yn siŵr o apelio. Trwy fanteisio ar ambell seibiant, i'w blesio’i hun, creodd wrthbwynt trawiadol i naratif diymhongar ei waith ysgrifenedig: gadawodd ar ei ôl gorff o waith sy’n datgelu'r gwahaniaeth syfrdanol rhwng cynnyrch a gynhyrchwyd i fformiwla, a gwaith sy'n pefrio â grym trosgynnol ymserchu yn y fan a'r lle.

 

* Ann Sumner a Greg Smith (goln), Thomas Jones 1742 - 1803 (Yale University Press ac Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, 2003)


Mae Ruth Richards yn Brif Weithredwr Dyfodol i'r Iaith ac yn Gynorthwy-ydd Golygu a Chynhyrchu O'r Pedwar Gwynt. Gallwch ddarllen pennod o'i nofel, Pantywennol (Y Lolfa, 2016), fan hyn ac adolygiad ohoni fan hyn.


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Ruth Richards, Celfyddyd weledol

 


Wrth baentio golygfa o'i gegin yn Napoli dywed iddo weithio 'con amore', a'r cyflwr hyfryd hwn, mi dybiwn i, yn cyfateb i’r rhyddid a’r pleser a ddatgelir yn ei frasluniau o’r dirwedd Gymreig

Dyddiad cyhoeddi: 03·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Casia Wiliam

Dwi wedi symud tŷ naw o weithiau yn ystod fy mywyd, ac ym mis Hydref, a minnau bellach yn byw yng Nghaerdydd ers deng mlynedd, fe fydda i’n symud eto. Rydw i a Tom wedi bod yn byw yn ein fflat…

Adolygu


Elan Grug Muse

Petawn i’n gorfod disgrifio Gwales mewn un gair, uchelgeisiol fyddai hwnnw. A taswn i’n cael ychwanegu dau arall, mi fyddwn i’n ychwanegu mentrus a chwareus. Mae darllenwyr Cymru wedi arfer efo nofelau realaidd, pridd-ac-adfeilion-a-charcasau-ŵyn-bach, a thros y blynyddoedd mae nhw wedi glynu’n reit ystyfnig at yr hyn maen nhw’n ei hoffi. Pwy a ŵyr, wedyn, be wnân nhw efo nofel…

Dadansoddi


Gwyn Griffiths

Derbyniodd Gwyn Griffiths wobr gyfieithu Ostana yn yr Eidal, am ei waith yn cyd-olygu dwy flodeugerdd yng nghyfres Francis Boutle o ieithoedd llai-eu-defnydd Ewrop. Llenyddiaeth Llydaw yw testun y gyfrol gyntaf ac mae’r ail, The Old Red Tongue, yn gyfrol swmpus o ryw 1,000…

Dadansoddi


Gerald Morgan

Mae tinc o euogrwydd yn poeni’r meddwl. Newydd ddychwelyd o Lydaw wedi wythnos o wyliau gyda pherthnasau – braf iawn. Bwyta’n dda, mwynhau’r traethau, trefi Pont-Aven, Pontivy, Concarneau a Landerneau. Cyngerdd egnȉol gan gôr meibion Tregunc yn canu caneuon y môr, arddangosfa fawr o waith Picasso, ac yn…

Cyfansoddi


David Elwyn Lewis

Ar fore gwlyb a thywyll ddiwedd mis Hydref ym 1964 eisteddai'r bachgen 10 oed mewn caffi di-nod nepell o Orsaf Fictoria, Llundain. Arhosai'n eiddgar gyda'i rieni am frecwast; wedi taith dros nos o Gymru roedd y bachgen yn flinedig ac anniddig. Nid dyma'r…

Adolygu


Elan Grug Muse

‘Trwy ddrych’ oedd testun y Goron yn Eisteddfod Môn 2017. Y mae drych, yn ôl ei natur, yn dangos i ni ryw ddarlun o’n byd. Llun sydd efallai’n gyfarwydd, ond nid yr union lun yr ydym wedi arfer ei weld gyda’n llygaid noeth. Dyna oedd yng nghefn fy meddwl wrth…

Cyfansoddi


Siân Cleaver

Enillydd Her Gyfieithu 2017 Cyfnewidfa Lên Cymru a PEN Cymru yw Siân Cleaver, sy'n hanu o Gastell-nedd. Yn y fan hon gallwch ddarllen cyfieithiad buddugol Siân o gerdd gan y bardd Twrcaidd Nâzim Hikmet, ynghyd â'i hymateb i'r heriau penodol sy'n deillio o gyfieithu o 'iaith bontio'.

Dadansoddi


Manon Steffan Ros

Bu farw fy mam yn yr oriau mân un bore crasboeth ym mis Gorffennaf. O’r ystafell ar Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd, roeddwn i’n gallu gweld goleuadau ein pentref ni fel llygaid wedi cau ar lethrau’r foel.