E Gwynn Matthews (gol.)


Llenydda, Gwleidydda a Pherfformio

Y Lolfa, 120tt, £7.99, 2019

O Parry-Williams i athroniaeth ‘stand-up’
Adolygu

O Parry-Williams i athroniaeth ‘stand-up’


Gareth Evans-Jones

Amser darllen: 7 munud

24·04·2019

Egyr y gyfrol hon gydag ysgrif gan Howard Williams sy’n gosod gwaith a syniadaeth T H Parry-Williams mewn cyd-destun athronyddol. Dechreuir trwy olrhain y gwahanol agweddau a ddylanwadodd ar y bardd a’r ysgrifwr, megis iddo ddilyn cyrsiau seicoleg ac athroniaeth dan gyfarwyddyd yr athronydd neo-Kantaidd, Heinrich Rickert, pan oedd yn fyfyriwr yn Freiburg. Gyda hynny, a chan nodi’n arbennig ddylanwad deongliadau dilechdidol o athroniaeth Kant ar feddwl Parry-Williams, archwilir detholiad o’i weithiau er mwyn gwerthfawrogi’r modd yr oedd yn ‘myfyrio am fyfyrio’ wrth lenydda. Cyfoethogir y drafodaeth ar y berthynas rhwng syniadaeth Kant a llenyddiaeth Parry-Williams wrth ystyried agweddau eraill ar ganu Parry-Williams, megis yr elfennau dirfodol a gwleidyddol. Nid eir cyn belled â dadlau mai athronydd ydoedd, ond drwy gydol yr ysgrif, amlygir ‘gogwydd diamheuol’ ei waith ‘tuag at athroniaeth’, yn enwedig felly’r modd y byddai’n ‘ymholi ynghylch natur, bodolaeth a’r ddynoliaeth’. Gan hynny, cesglir y ceir haenau syniadaethol amrywiol yn hydreiddio drwy waith y bardd athronyddol o Ryd Ddu. Y mewnwelediad treiddgar hwn i destunau a syniadaeth Parry-Williams yw prif gryfder yr ysgrif.

Archwilia’r ysgrif ddilynol gan E Gwynn Matthews wreiddiau athronyddol syniadau’r bardd a’r radical Jac Glan-y-gors drwy ganolbwyntio ar ddau lyfr o’i eiddo: Seren Tan Gwmmwl (1795) a Toriad y Dydd (1797), ill dau’n mynegi syniadau gweriniaethol Glan-y-gors. Nodir nad yw’n syndod i syniadau o’r fath gael eu lleisio o gofio’r cyd-destun hanesyddol a’r hinsawdd ddeallusol, gyda’r chwyldroadau yn America (1776) ac yn Ffrainc (1789) yn pwysleisio egwyddorion megis cydraddoldeb a rhyddid cyffredinol. Manylir ar ddealltwriaeth Glan-y-gors o hawliau dynol – yr hawliau ‘anamddifadwy’ megis cydraddoldeb a rhyddid – a’r rhai a berthyn i ddyn am ei fod yn ddinesydd, a dyna grybwyll prif ffocws yr ysgrif: natur cymdeithas. Eir ymlaen i drafod ymresymiad Glan-y-gors o darddiad cymdeithas fel cysyniad drwy gyd-destunoli ei ddealltwriaeth i fframwaith athronyddol ehangach; olrheinir syniadau o’r fath i Thomas Hobbes a John Locke, a gwelir y modd yr oedd Glan-y-gors yn etifedd i’r farn honno a ystyria gymdeithas yn beiriant â diben penodol a fwriadwyd gan feddwl rhesymolaidd dyn. Diddorol oedd clymu’r syniadau hyn ag astudiaeth Ferdinand Tönnies, Gemeinschaft und Gesellschaft (1887). Awgryma Matthews fod unrhyw wladwriaeth yn greadigaeth ‘Ewyllys Rhesymolaidd’ – ei bod wedi’i chreu yn fwriadol er mwyn cyrraedd dibenion hysbys – ac felly yn ffurf o Gesellschaft (cymdeithas). Ond ni orsymleiddir natur cymdeithas; cydnebir fod y cysyniad yn un hynod ddyrys a chymhleth fel nad oes modd cynnig ateb diffiniedig dwt.
 

Gorsaf trên bach Rhyd Ddu
 

Newidir ffocws y gyfrol i faes gwleidyddiaeth yn y drydedd ysgrif, wrth i Huw L Williams ymholi ‘A Oes Dyfodol?’ a thrafod sosialaeth Gymreig o safbwynt hanesyddol. Archwilio agweddau penodol ar y sosialaeth sy’n nodweddiadol o wleidyddiaeth asgell chwith Cymru a wneir, a thrwy hynny, danlinellu neges hynod arwyddocaol, sef pwysigrwydd bwrw golwg fanwl ar hanes sosialaeth Gymreig – a hanes Cymreig yn ehangach – er mwyn ymateb i sefyllfaoedd a syniadau’r oes fodern. Dechreuir trwy drafod barn Niclas y Glais am genedlaetholdeb a sosialaeth, a chan fanylu ar Robert Owen, trafodir cysyniad ‘cymuned’, y syniad o fecaneiddio, a’r amgylchfyd, bob un ohonynt yn elfennau hynod amserol. Awgrymir fod rhywbeth o’i le ar y math o wleidyddiaeth asgell chwith sydd bellach yn nodweddu’r Gorllewin. Yn ogystal â diwygiad gwleidyddol ac ymarferol, noda Williams fod angen diwygiad deallusol er mwyn ymateb i’r gyfalafiaeth neoryddfrydol sy’n lliwio’n cymdeithas gyfoes, ynghyd â’r agweddau politicaidd a chymdeithasol eraill. Dadleuir bod angen mabwysiadu a meithrin ymwybyddiaeth amgylcheddol gadarn, sy’n ‘ymestyn tu hwnt i barch tuag at fyd natur ... ac yn manteisio ar bob agwedd o adnoddau naturiol Cymru’. Drachefn, pwysleisir yr angen gwirioneddol am ymdrech wreiddiol ac egnïol a fydd yn edrych at weledigaethau’r gorffennol wrth weithio at y dyfodol: ‘Oni bai bod sosialwyr cyfoes yn agor eu hunain i’r dadleuon a’r posibiliadau hyn o undod bywyd a phobl – ym mha bynnag fodd maent yn dewis mynegi hynny – mae’n anodd gweld o ble ddaw’r nerth a’r swcwr moesol i gynnal y sentiment a’r syniadau sydd eu hangen arnom.’ Dyma ysgrif sy’n procio’r meddwl ac yn codi amryw gwestiynau anodd ond hanfodol. 

Archwilir y ffenomen a amlygwyd gan Donald Trump yn ystod ymgyrch etholiadol yr Unol Daleithiau yn 2016 yn ysgrif Steven D Edwards, sef ‘Newyddion Ffug’. Fel y gwyddys, disgrifiai Trump bob darn o newyddion, boed wir neu anwir, a fyddai â’r potensial o’i danseilio ef neu ei ymgyrch arlywyddol fel ‘newyddion ffug’. Mae’r cyhuddiad fod rhywbeth yn enghraifft o ‘newyddion ffug’ yn codi amryw gwestiynau dyrys a diddorol i’r athronydd, yn arbennig felly mewn perthynas ag epistemoleg a’r ffordd y trosglwyddir newyddion ‘ffug’ a ‘dilys’. Aiff Edwards ati i gynnig enghreifftiau o sefyllfaoedd amrywiol a chyfoes er mwyn amlygu’r heriau a gyfyd y ffenomen Trumpaidd. Trafodir tair ffordd draddodiadol o ymateb i broblemau gwybodaeth – goddrychiaeth, perthnasolaeth a gwrthrychaeth – gan nodi cryfderau a gwendidau pob dull, cyn cynnig ffordd amgen i ymateb i ddilysrwydd darn o newyddion, sef ffordd bragmataidd sy’n pwyso ar ddamcaniaethau W V Quine a J S Ullian yn The Web of Belief (1978). O wneud hynny, ac o fanylu ar bum rhinwedd y dylid eu hystyried wrth gloriannu damcaniaethau a gwybodaeth yn gyffredinol – ceidwadaeth, cymedroldeb/gwyleidd-dra, symlrwydd, cyffredinolrwydd a natur ffugiadwy hypothesis – casgla Edwards fod pwnc newyddion ffug yn parhau’n hynod gymhleth a bod angen cryn ofal wrth ymdrin ag unrhyw fath o dystiolaeth mewn perthynas â darn o newyddion – boed wir neu anwir.

Trafod agwedd ddifyr ar ei doethuriaeth a wna Rhiannon M Williams yn ‘Perfformio a Ffenomenoleg: Cof, Corff a Chapel’. Fel y mae’r teitl yn awgrymu, archwilir y berthynas ddeinamig rhwng lleoliad (y capel), perfformiad (y ddefodaeth y mae rhywun yn rhan ohoni wrth fod yn y capel), a’r cof (y syniadau a’r wybodaeth a etifeddir). Mae’r ysgrif yn manylu ar ymchwil Williams a’r modd yr arddelodd fethodoleg ‘Ymarfer mewn Ymchwil’, hynny yw, dadansoddi’n ymarferol ei pherthynas â chapeli ynghyd â pherthynas grwpiau eraill ag addoldai. Eir ymlaen i egluro’r modd yr oedd maes a methodoleg ffenomenoleg yn cyfoethogi’r ymarfer mewn ymchwil, ac wedi olrhain syniadau gwahanol feddylwyr parthed ffenomenoleg, diffinnir y math a ddaeth yn greiddiol i’w hymchwil, sef ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’, ys dywed Edmund Husserl: hynny yw, ystyried perthynas yr hunan a’r gwrthrych dan sylw mewn modd cylchol. Mae epistemoleg drosgynnol yn myfyrio ar yr hunan mewn perthynas â’r byd. Digwydd y myfyrio hwn mewn cyfnod neu le ac, felly, bydd adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol ar adnabyddiaeth o’r hunan mewn lle penodol. Aiff Williams ati i drafod y modd yr effeithia gwahanol agweddau ar ei gilydd wrth gynnal ymarfer mewn ymchwil, megis y modd y bydd lleoliad yn dwysáu adnabyddiaeth unigolyn nes peri iddo weld rhywbeth o’r newydd, a phwysigrwydd ystyried cyd-destun hanesyddol, daearyddol a diwylliannol y lleoliad dan sylw; yn yr achos hwn, y capel Cymreig yng nghyd-destun y gymdogaeth Gymreig. Noda fod y fethodoleg hon o ddadansoddi perthynas â’r capel wedi arwain at ddirnadaeth wahanol o’r lleoliad a mewnwelediad hynod i’r profiad a geir yno. Yn hyn o beth, tanlinella bwysigrwydd ffenomenoleg fel dull, a gwerth profiad fel gwybodaeth, yn y cyd-destun Cymreig ehangach.

Y drafodaeth sy’n cloi’r gyfrol yw eiddo Dafydd Huw Rees, ‘Y Llwyfan Diderfyn: Benjamin, Habermas a Chomedi’. Yn ôl Rees, cyfyd comedi stand-up gwestiynau athronyddol difyr ynghylch natur perfformiad, y rheswm dros y chwerthin, a pherthynas gwahanol elfennau perfformiadol stand-up, gan gynnwys y digrifwr, y llwyfan, a’r gynulleidfa. Er bod hwn yn fath poblogaidd o gomedi cyfoes, noda Rees nad rhywbeth newydd mohono; yn wir, deil fod modd olrhain gwreiddiau perfformiadau o’r fath i Athen cyfnod Aristoteles lle ceid gelotopoi (dynion digrif) a’r parasitoi (parasitiaid) – dau fath o ddigrifwr proffesiynol. O ran gwreiddiau’r ffurf stand-up, gwelir ei datblygiad yn nhraddodiad y theatr gwerin gyda’r Ffŵl yn gymeriad stoc mewn anterliwtiau. 

Noda Rees fod perfformiad stand-up yn fath unigryw o berfformiad sy’n chwalu’r ‘bedwaredd wal’ rhwng y digrifwr a’r gynulleidfa. Dibynna ar gyd-ymadweithio rhwng y perfformiwr a’r bobl. Mae cyfran helaeth o’r ysgrif yn canolbwyntio ar y ddwy elfen hon – y diffyg ffin rhwng y digrifwr a’r gynulleidfa, a’r ymwneud rhwng y sawl sydd ar y llwyfan a’r sawl sydd ar y llawr – mewn perthynas â dau athronydd o draddodiad beirniadol Ysgol Frankfurt: Walter Benjamin a Jürgen Habermas. O drafod syniadau Benjamin parthed celf fel rhywbeth bron yn sanctaidd, yn awratig, cyflwyna Rees ymadrodd newydd i ddynodi comedi o’r math hwn, sef ‘math o waith celf gwrth-awratig’, oherwydd y ffiniau a groesir a’r ymwneud cyson rhwng y perfformiwr a’r gynulleidfa. Eir ymlaen i drafod yr hyn yw perfformiad gwrth-awratig drwy ystyried sylwadau Habermas am gomedi fel gweithred gyfathrebol, sef ‘cyd-gynnyrch’ y digrifwr a’r gynulleidfa. Ni all perfformiad o’r fath lwyddo oni bai y bydd y gynulleidfa’n ymateb; yn ddelfrydol, drwy chwerthin. Yn ogleisiol, cesglir: ‘Peth sobor yw athroniaeth, ond ceir dyfnderoedd athronyddol i gomedi.’

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ceir haenau syniadaethol amrywiol yn hydreiddio drwy waith y bardd athronyddol o Ryd Ddu

Dyddiad cyhoeddi: 24·04·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…