gol. Owen Schiavone


Llyfr Y Selar

Y Lolfa, 64tt, £6.99, 2017

Marged Tudur & Elis Dafydd (goln)


Rhywbeth i'w Ddweud

Barddas, 104tt, £8.95, 2017

Dafydd Iwan ac Ar Log


Cerddwn Ymlaen

Sain, 7", Ail-law, 1982

Chlywais i ddim nodyn gan T Dunlop Williams
Adolygu

Chlywais i ddim nodyn gan T Dunlop Williams

Cynhysgaeth cerddoriaeth bop yr wythdegau


Alun Llwyd

Amser darllen: 8 munud

20·12·2017

'Yn crafu bywoliaeth ddigysur o gaenen o bridd'

Ymhell bell yn ôl, cefais drip gorau'r flwyddyn i Bookland yn Wrecsam i brynu blwyddlyfr y cylchgrawn pop, Sgrech. Darganfyddais pwy oedd yn chwarae'r gitâr fâs i Trobwll, darllenais am (ond chlywais i ddim nodyn gan) T Dunlop Williams, a daeth 'canu pop Cymraeg' yn air yn ogystal â chan ... Yn y blwyddlyfr, roedd bywgraffiad byr o bob grŵp Cymraeg – rhyw bump ar hugain ohonynt – a sîn gyfan rhwng dau glawr. Wrth i mi dyfu, dihangodd y sîn o gyfyngder y cloriau hynny, dihangodd o gysgod colegau ac unrhyw 'fro Gymraeg'. Yn Wrecsam, ymwelodd grwpiau a ffurfiwyd grwpiau; ffrwydrodd Bethesda yn gant a mwy ohonynt gydag enwau rhyfeddol fel Chwd Poeth. Prynais innau grysau Ti a recordiau gan grŵp o Resolfen o'r enw Crys nad oedd ond dau ohonynt yn siarad Cymraeg; a dechreuais ddod i 'nabod ardaloedd o Gymru yn well trwy ddarllen am gymunedau o artistiaid a chanolfannau – Aberteifi, Caerdydd, Bangor, Caerfyrddin, Crymych, Dyffryn Clwyd ...

Ac yna, wrth i Streic y Glowyr ddangos i mi bwysigrwydd economi a chymuned i ddyfodol iaith a diwylliant, ffurfiwyd cenhedlaeth newydd o artistiaid a chyfryngau amrywiol i adlewyrchu'r cyffro hwn. Roeddwn yn perthyn i genhedlaeth a oedd yn canu a byw yn wleidyddol.

Yn yr wythdegau, ym mlynyddoedd Reagan, torrodd car Maffia Mr Huws i lawr yn yr eira tu allan i Bafiliwn Corwen, ar ryw Noson Wobrwyo Sgrech, a model o daflegryn Cruise ar y to. Tu hwnt i'r stỳnt, roedd Maffia yn brwydro yn erbyn y DHSS a oedd yn dwyn bwyd – yn llythrennol – oddi ar eu bwrdd drwy eu hamddifadu o bres dôl, oherwydd bod y band yn gigio cymaint. Daeth Yr Anhrefn i lyfrgell Wrecsam a chlymu cynulleidfa o ddeg ar hugain mewn tâp fel rhan o arddangosfa gelf gan y diweddar Paul Davies. Ond tu hwnt i hynny, roedd Yr Anhrefn yn gweddnewid diwylliant canu pop Cymraeg yn genedlaethol a rhyngwladol fel na wnaethpwyd gan neb cyn hynny na wedyn. Wrth i ddegau o fandiau gael eu ffurfio a degau o ffansîns gael eu creu (fel arfer o dan faner Cymdeithas yr Iaith), fe'n hysbrydolwyd ni yn ddisgyblion ysgol i ychwanegu ein llais at chwyldro diwylliannol cymunedol. Ffrwydrodd Jess gydag anthemau a hyder. Ac i fonllefau o feirniadaeth, datganwyd ganddynt y byddai rhaid dechrau canu yn Saesneg hefyd gan mai dyna'r unig ffordd y gellid ystyried crafu bywoliaeth, os am barhau i ganu yn Gymraeg.

Roedd rhywbeth yn cyniwair. Roedd ymdeimlad cryf y dylid medru byw a 'Talu Bils' drwy gyfranogi a chyfrannu at yr unig elfen o ddiwylliant Cymraeg oedd wastad ar y tu fâs.

'Turiodd i grombil y ddaear i geibio'r glo'

Mae'n ddigon posib mai datganiad pwysicaf y gyfrol Rhywbeth i'w Ddweud: deg o ganeuon gwleidyddol 1979-2016, a olygwyd gan Marged Tudur ac Elis Dafydd a'i chyhoeddi gan Barddas yn gynharach eleni, yw bod yr hyn y mae cantorion wedi ei wneud yr un mor bwysig â'r hyn maent wedi ei ddweud. Cryfhawyd y geiriau gan y gweithredoedd. Mewn cyfnod o gynni economaidd, cyfnod a rychwantir gan y gyfrol hon, ffurfiodd y gymuned asgwrn cefn i gân a gweithgaredd artistiaid.

Y Cyrff'Cymru, Lloegr a Llanrwst' oedd bywyd Y Cyrff – yn ogystal â'u cân enwocaf. Band dosbarth gweithiol oedd Y Cyrff yn byw i'w tref a'u gwlad ond â'r uchelgais i fynd ymhellach na hynny hefyd. Roeddwn yn ddigon breintiedig i fod yn rhan o'r byd hwnnw am gyfnod a gallu treulio oriau yn nhafarndai Llanrwst yn eu cwmni. Mi welais pa mor ddwfn oedd yr ymdeimlad o gymuned a sut yr oedd hynny yn amlygu ei hun yng ngeiriau Mark (Roberts). Roeddwn yn ddigon breintiedig hefyd i weld eu gigs ar draws Cymru – a doedd yr unlle yn rhy bell, yn rhy fach na rhy od iddyn nhw. Dwi'n cofio gig yn Rhydaman lle'r anghofiodd y cwmni PA y 'mic stands' ac o ganlyniad bu raid i'r grŵp berfformio yn eistedd i lawr ar flaen y llwyfan. Roeddwn hefyd yn ddigon breintiedig i weld y gigs tu allan i Gymru. Dyddiau digon amatur oedd y dyddiau hynny, gydag Ankst* yn manteisio ar unrhyw gyswllt tu allan i Gymru yn y gobaith y byddai'n arwain at drefnu gig. Cafwyd gig yn Preston (a drefnwyd gan yr artist Elfyn Lewis) mewn canolfan o'r enw'r Caribbean Club a dwi'n dal i gofio eistedd mewn tafarn yn y dref honno y prynhawn hwnnw yn meddwl am y tro cyntaf erioed bod rhywbeth spesial yn digwydd. Ond yn ôl i Lanrwst – yn falch – yr aethant bob tro, at ffrindiau a swyddi. Sbectol Llanrwst ar y byd a feddai'r Cyrff.

Geraint Jarman GobaithMAwr y GanrifMi ro'n i'n rhy ifanc a phell i ffwrdd i brofi cyfnod Jarman. Eto i gyd fe glywais am y Top Rank, fe welais rastas yn ei fand yn ei berfformiadau teledu ac fe synhwyrais bod yna rywbeth cyfoes, dieithr a chyffrous yn digwydd. Ond ar ôl cyhoeddi corff o waith mor gyfoethog, cefnodd Jarman ar ganu am gyfnod a chreu rhywbeth a agorodd ddrws a rhoi amlygrwydd i genhedlaeth newydd o artistiaid, sef y rhaglen deledu Fideo 9. Mae dylanwad y rhaglen yn parhau hyd heddiw. Byddai Fideo 9 yn crwydro Cymru yn chwilio am fandiau newydd. Rhoddwyd cyfle iddynt, yn ogystal ag i fandiau a oedd yn bodoli eisoes, i recordio mewn stiwdios mwy ac i ryddhau eu cynnyrch yn fasnachol. Am y tro cyntaf ers ymddangosiad Yr Anhrefn, gosodwyd canu Cymraeg mewn cyd-destun rhyngwladol, amlddiwylliannol, amlgyfryngol a chyfoes, ac anogwyd bandiau i brofi hyn drwy eu gwahodd i chwarae dramor. Drwy gyfrwng Fideo 9 fe dyrchodd Jarman yn ddwfn i greu seiliau ar gyfer y genhedlaeth nesaf o artistiaid – a rhoi llwyfan hael a hyder newydd iddynt.

'Gwnaeth gyfoeth i eraill, a gwelodd gyfeillion yn gelain'

Fe fu Fideo 9 yn gyfrifol am newid y drefn hefyd, trwy fuddsoddi mewn cerddoriaeth Gymraeg. Gallai stiwdios fel Stiwdio Les, Ofn ac eraill barhau i weithio (er yn parhau'n dlawd) drwy dderbyn gwaith ychwanegol a thâl am waith a gyflawnwyd eisoes. Roedd y caneuon a recordiwyd ar gyfer Fideo 9 ar gael i'w rhyddhau yn fasnachol heb yr angen i dalu am y fraint a bu hynny'n gyfle i sefydlu nifer o labeli newydd. O'r diwedd, roedd artistiaid yn cael eu talu am sesiynau recordio a fideo.

Ond er gwaethaf hyn, wnaeth y rhod fyth droi yn ddigon pell. Isddiwylliant o fewn y diwylliant Cymraeg yw canu pop o hyd. Pwy a benderfynodd hyn, dwn i ddim. Faswn i ddim yn dadlau dros sybsidi 100% i ganu pop Cymraeg, ond mae angen ariannu conglfeini sydd yn annog datblygiad artistiaid newydd ac yn rhoi llwyfan iddynt feithrin crefft a hyder – conglfeini sydd yn cael eu hariannu yng ngweddill y diwylliant Cymraeg. Mae sybsidi yn gallu sbarduno twf.

Mae Llyfr Y Selar a olygwyd gan Owain Schiavone yn tystio i hyn. Mae'n sefyll i reswm bod angen cymhorthdal ar gyfer cylchgrawn mewn iaith leiafrifol sy'n cael ei ddosbarthu am ddim. A dylid cofio bod bodolaeth y cylchgrawn hwn wedi esgor ar ddigwyddiadau megis Noson Wobrwyo Y Selar, sef un o nosweithiau mwyaf y calendr cerddorol Cymraeg nas gwelwyd ers Nosweithiau Sgrech yng Nghorwen. Dyna enghraifft o gymhorthdal yn arwain at greu cyfleoedd pellach. Fydd rhywun ddim yn troi at y gyfrol hon am ddarllen swmpus ond mae ysbrydoliaeth i'w chael yn y rhestrau a'r colofnwyr, sydd yn adlewyrchu bywiogrwydd y diwylliant cyfredol.  Mae cyfraniad Dyl Mei, lle nodir ganddo cymaint yw amrywiaeth ystod cerddoriaeth Gymraeg yn 2017, yn enghraifft berffaith o hyn. Dathliad ydi Llyfr Y Selar ond hefyd rhybudd bod hwn yn gyfnod euraidd a bod angen gwneud y gorau o'r twf presennol i sicrhau bod arian yn cael ei fuddsoddi mewn cerddoriaeth Gymraeg – fel ag yn y diwydiant llyfrau, ym myd theatr, opera ac ati.

Un o hoff bregethau colofn 'Sibrydion Wil a Fi' yng nghylchgrawn Sgrech ers talwm oedd lladd ar aelodau o fandiau oedd wedi mynd i weithio yn y cyfryngau. Mae'n ddigon posib mae hynny laddodd Angylion Stanli – a phwy a ŵyr faint o golled oedd hynny! Heddiw, yng nghyfnod Y Selar, yr hyn sydd yn bwysig yw ein bod yn llwyddo i gadw pobl i weithio o fewn ystod greadigol eang ac amrywiol canu Cymraeg a'i wahanol elfennau – yn gyfansoddwyr, yn berfformwyr, yn labeli, yn hyrwyddwyr a chyfryngau. Mae'r cwbl ynghlwm wrth ei gilydd ac yn allweddol i ddyfodol canu pop Cymraeg, ac mae'r angen am ymdriniaeth a dadansoddiad ystyrlon a deallus o sut y dylid ariannu hyn er mwyn sicrhau twf i'r dyfodol yn rhywbeth sydd wedi bod ar goll ers dros 35 mlynedd a mwy. Ac mae hynny yn gywilydd.

'A chyfoeth hen ffydd a hen eiriau oedd ei gyfoeth o'

Cerddwn Ymlaen Dafydd Iwan ac Ar LogDydw i erioed wedi cael job go iawn, neu o leia' job oedd yn caniatáu i mi egluro'n hawdd i aelodau'r teulu be dwi'n wneud bob dydd. Ond wrth ddarllen y ddwy gyfrol hyn mae yna ymdeimlad o falchder mai'r hyn dwi wedi llwyddo i'w wneud yw potsian yn y byd miwsig yma. Achos mae'r byd miwsig yma yn cyffwrdd â phopeth sydd yn bwysig: mae byd miwsig yn fynegiant o ddyhead, creadigrwydd a gobaith cenedlaethau. Mae hynny yn wir am ganu mewn unrhyw iaith, mae'n siŵr. Mi allaf fod yn falch o ddweud bod fy mywyd wedi ei siapio gan gerddoriaeth a bod y gerddoriaeth honno wedi f'arwain i ddarganfod a gwerthfawrogi cymaint o bethau eraill, yn wleidyddol a diwylliannol – yn ogystal â f'arwain i drwbl. Ond newidiwn i mo hynny am y byd.

Dyma ddwy gyfrol sydd, mewn ffyrdd cwbl wahanol, yn tanlinellu pwysigrwydd canu Cymraeg yn wleidyddol, yn ddiwylliannol  a chymunedol. Mae hanes canu pop Cymraeg yn dangos bod pethau wedi, ac yn newid – er gwell ac er gwaeth. Mae rôl canu pop Cymraeg, yn dogfennu ac annog y newid hwnnw drwy air a chân, yn bwysicach nac erioed. Ac mae'r hanes hwnnw yn rhoi cadernid ac ysbrydoliaeth sydd yn ymestyn drwy dudalennau cyfoethog Rhywbeth i'w Ddweud i bob gair o Llyfr Y Selar – tystebau i allu parhaol canu pop Cymraeg i herio a chyffroi.

'Cerddwn â ffydd yn ein cân ymlaen'

Ac ydi, mae hi yn well cân nag 'Yma o Hyd'.

 

*Label recordiau annibynnol a sefydlwyd ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1988 gan Alun Llwyd a Gruffydd Jones.


Mae Alun Llwyd yn Gyd-Reolwr y cwmni rheoli a chynhyrchu cerddoriaeth, Turnstile ac yn un o sylfaenwyr Ankst. Yn nechrau'r nawdegau, cyhoeddodd gasgliad o gerddi yng nghyfres Beirdd Answyddogol Y Lolfa, Blwyddyn a 'Chydig.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Cerddoriaeth

 


Ym mlynyddoedd Reagan, torrodd car Maffia Mr Huws i lawr yn yr eira tu allan i Bafiliwn Corwen, ar ryw Noson Wobrwyo Sgrech, a model o daflegryn Cruise ar y to

Dyddiad cyhoeddi: 20·12·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...