Joseph P Clancy


The Poems of Dafydd ap Gwilym

Brown Dog Books, 389 tt, £17.50, 2016

Oes o gynhyrchrwydd cawraidd
Adolygu

Oes o gynhyrchrwydd cawraidd

Bobi Jones yn adolygu The Poems of Dafydd ap Gwilym gan Joseph P Clancy


Bobi Jones

28·02·2017


Nodwn â thristwch farwolaeth Joseph Clancy ar 27 Chwefror 2017 yn Glasgow.

Ganwyd Joseph Clancy yn Efrog Newydd yn 1928, lIe y daeth yn ddiweddarach yn Athro Saesneg a Drama yng Ngholeg Marymount, Manhattan. Ef bellach yw'r cyfieithydd mwyaf cynhyrchiol a chyson, dros gyfnod hir iawn, a gafwyd yng Nghymru erioed.

Mae swm ei waith yn syfrdanol, yn arbennig o waith yr ugeinfed ganrif. Digon fyddai'r gwaith diweddar hwnnw ei hun, heb ddim arall, er mwyn sylweddoli ei flaenoriaeth; digon pe na soniwn ond am ei bedair cyfrol The Plays of Saunders Lewis (1965-6), lle y cafwyd tair ar ddeg o ddramâu Saunders Lewis, a'r gyfrol sylweddol The World of Kate Roberts (1991), a gyhoeddwyd gan Temple University Press. Ar ben hynny, sut bynnag, roedd ef wedi mynd ati'n systematig i gyfieithu ein barddoniaeth o'r chweched hyd yr ugeinfed ganrif. A'r hyn sy'n ganolig i'w ragoriaeth gyson yw mai bardd gwirioneddol wreiddiol, catholig, gonest a chynnes yw'r cyfieithydd hwn. Nid oes neb tebyg iddo. Mae yna wir ddisgleirdeb ac egni dychmyglon yn pefrio drwy'i waith.

Bellach y mae Joseph Clancy yn wanllyd iawn mewn cartref gofal yn Glasgow o fewn deng munud i gartref ei fab, yr Athro Thomas Clancy, sydd yn y Gadair Geltaidd ym Mhrifysgol Glasgow, ond cyn hynny yr oedd wedi cwpla'r gwaith presennol.

Dechreuwyd hanes The Poems of Dafydd ap Gwilym mor bell yn ôl â 1959, mewn gwirionedd. Gwaith oes yw. Roedd Joseph Clancy ar y pryd yn chwilota yn llyfrgell y coleg yn Efrog Newydd. Ac yn sydyn darganfu gyfrol Gwyn Williams, Introduction to Welsh Poetry. Cafodd dröedigaeth fechan. Darganfu gerddi Dafydd ap Gwilym, ac fe'i cyfareddwyd ef. Eisteddodd i ddal ei anadl. Eto, ni allai fod wedi dychmygu y byddai hyn yn ei arwain at gyhoeddi yn 2016 y cyfieithiad hwn o waith cyflawn y fath fardd. Byddai'r un llwybr hwnnw yn ei arwain yn fuan ar y ffordd drwy Medieval Welsh Lyrics (1965) ac wedyn drwy Medieval Welsh Poems (2003) hyd at y gyfrol hardd hon.

Dyma benderfyniad ac ymrwymiad rhyfeddol i gyfieithydd. Yr oedd hefyd yn ymrwymiad a datblygiad personol iddo fel bardd, o ran testun a chrefft.

Mae'r gyfrol o waith Dafydd ap Gwilym yn ffenomen. Dyma'r gyfrol gyntaf i gynnwys yn gyflawn y cwbl o'i waith hysbys fel y'i cyhoeddwyd, yn safonol newydd, yn ôl yr ysgolheictod mwyaf datblygedig gan dîm Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd dan arolygiaeth yr Athro Dafydd Johnston. Mae'n cynnwys rhai cerddi nas cynhwyswyd gan Thomas Parry yn ei olygiad meistraidd. Gwrthodir neu adferir rhai darlleniadau, yn arbennig yn yr atalnodi, ond dyma hefyd gyfieithiad gan wir fardd eithriadol o rymus, y cyfieithiad agosaf erioed at ysbryd, afiaith, ac athrylith barddoniaeth Dafydd ap Gwilym. O holl gyfrolau Joseph Clancy, dyma'i gampwaith pennaf. Mae yn wir awenyddol yn ôl ei hawliau barddonol ei hun. Anodd rhoi'r llyfr i lawr wedi cydio ynddo.

Mae yna ddehongliad disglair o waith Dafydd – dros 150 o gerddi ysbrydoledig – ond heblaw hynny, ceir rhagymadrodd thematig, mewn dosbarthiad gweledigaethol o'r cerddi, a nodiadau defnyddiol hefyd. Ac fe dynnir sylw at unigolyddiaeth gwicsotig Dafydd, ei ddeallusrwydd a'i hunanfeirniadaeth, ei goegni a'i ffrwythlonrwydd, ei sangiadau bythol a'i gynghanedd lawn asbri, ynghyd â'r gymdeithas ddynol, adarol ac anifeilaidd o'i ddeutu – a'r coed mawrhydig ymhobman.

Fe'i cyhoeddwyd gan Clancy yng Nghaerfaddon ar ei gost ei hun, yn dra phroffesiynol – ac fe huriodd y Wasg eu darllenydd Cymraeg eu hun, un cwbl ysblennydd.

Diddorol yw pensynnu uwchben mydryddiaeth y cyfieithiad o waith Dafydd, wrth sylwi hefyd ar gyfrol graff Clancy o feirniadaeth lenyddol Other Words (University of Wales Press, 1999). Yma, y mae'n trafod y cysylltiad rhwng ei dasg o lunio'i gerddi personol ei hun a'r dylanwad a gafodd cywyddau Dafydd ar ei fydryddiaeth. Mae Clancy yn wir fardd ynddo'i hun. Ond llinyn di-dor yw ei farddoniaeth wreiddiol a'i gyfieithiadau. Fel hyn y disgrifiai ef un wedd gyfyngedig ar ei fyfyrdod eithriadol o amlochrog yn y gyfrol honno (sôn y mae am gerdd am Gastell Caerdydd, a luniodd ym 1975): ‘It demanded the use of what I have elsewhere called a quasi-cywydd, an adaptation of a Welsh verse-form I first used in translating Dafydd ap Gwilym and employed for most of my own poems over a dozen years or so. This particular poem uses not only seven syllable lines in couplets that alternate stressed and unstressed endings but also radial structure and, very extensively and perhaps bewilderingly on first reading, the systematic side-steps known as sangiad and trychiad.’

Pan dderbyniais y gyfrol hon, felly, fe ddigwyddodd dau beth. Yn gyntaf oll, bu'r gyfrol wrth fy ochr am wythnos, a'i darllen yn ddi-baid. Daeth Dafydd yn gyfoeswr, yn fodem, ynghyd â bod yn ganoloesol gyfun newydd. Mae'n llefaru fel yr oedd yn ei gyfnod, ac yn union fel y gwnelai pe bai'n sgrifennu yn yr unfed ganrif ar hugain. Ac yna, am fisoedd, bûm yn troi'n ôl ac ymlaen i'w flasu'n achlysurol: cefais fy llyncu. Mae'r rhagymadrodd yn feistraidd, yn gwlychu'r chwit, ac yn dweud popeth sy'n angenrheidiol am gefndir cofiannol Dafydd, am gyd-destun cymdeithasol y cyfnod, ac am y fframwaith ffurfiol ym mydryddiaeth Gymraeg; yna, gan mai amhosibl yw dyddio'r rhan fwyaf o lawer o'r cerddi, mae'r golygydd wedi esbonio sut y mae'n trefnu'r olyniaeth yn thematig ddadlennol ac yn ôl eu llenddull.

Gyda'r gyfrol hon, sut bynnag, yr ydym o'r diwedd yn gallu syllu ar banorama cyfraniad Joseph Clancy i Gymru, ac felly i'r byd i gyd. Dywedodd yr Athro Idris Foster, Rhydychen, un tro: ‘I well remember when an old friend, a former President of the Classical Association and of the English Association, greeted me with a joyful declaration that he had discovered why I considered Dafydd ap Gwilym to be a major poet. For proof he held aloft Medieval Welsh Lyrics.’

Y gyfrol honno, o 1965, â'i rhychwant amrywiol o ran awyrgylch, testun, ffurf ac arddull, ar y cyd â Medieval Welsh Poems (2003), a fu'n baratoad gan Clancy ar gyfer y gyfrol bresennol.

Yr wyf am ddadlau bod y gyfrol ddiweddaraf hon yn ganlyniad i gwmpasiad Clancy o’r broses o arolygu holl rychwant cyfoeswyr a rhagflaenwyr Dafydd.

Ond mae holl beirianwaith cyfieithu ei hun yn berthnasol inni wrth arolygu camp Clancy.

Fe'i hamlygir fel crefft unigryw ysbrydoledig cyfoes. Fe'm gyrrwyd yn gyntaf i ddarllen ei waith cyfieithu yn ei gyfanrwydd o'r newydd. Ac yna symudais i ddarllen ei waith creadigol personol, a'r holl feirniadaeth lenyddol ganddo sy'n canolbwyntio ar dechneg cyfieithu fel y cyfryw. Sylwch ar y panorama cyfoes a daenodd ger ein bron.

Cyhoeddodd Clancy flodeugerdd sylweddol o'r ugeinfed ganrif, Twentieth Century Welsh Poems (Gomer, 1982). Mae'n cynnwys 218 o gerddi gan ddechrau gyda T Gwynn Jones a chan orffen gyda Nesta Wyn Jones.

Mae Clancy yn meddwl am bob barddoniaeth arwyddocaol fel rhywbeth sy'n gyfoes, hynny yw fel rhywbeth sy'n llefaru yn bwrpaslawn wrthym ni heddiw. Cafwyd cyfrolau i rai beirdd unigol o'r ugeinfed ganrif, megis ei gyfrol nodedig Saunders Lewis, Selected Poems (University of Wales Press, 1993), y cwbl o farddoniaeth y bardd hwnnw heblaw hepgor ei gyfieithiadau wrth gwrs, a'r emynau. Yna, The Light in the Gloom, Poems and Prose, Alun Llywelyn-Williams (Gee, 1998) a detholiad dwyieithog o waith Gwyn Thomas, Living a Life. Rhwng yr Oesoedd Canol (o'r chweched ganrif hyd yr unfed ar bymtheg) a'r Cyfnod Modern (sef yr ugeinfed ganrif), cafwyd cyfnod o bedair canrif. Tybiaf y byddai Clancy wedi llenwi'r bwlch hwnnw. Lluniodd gyfieithiadau o gyfres hir o'r Hen Benillion Serch, Where There's Love, Welsh Folk Poems of Love and Marriage, yn ogystal ag wyth o emynau gan Bantycelyn a naw gan Ann Griffiths. Roedd ef fel pe bai'n awyddus i lenwi'r bwlch; ond ni chafodd gyfle llawnach.

Roedd ganddo wir hoffter at ddramâu. Lluniodd un ei hun nas cyhoeddwyd, a threfnodd berfformio cyfieithiad o un o ddramâu Gwenlyn Parry yn Efrog Newydd. Bu'n fwriad ganddo gyhoeddi casgliad o waith y dramodydd eithriadol bwysig hwnnw. Ond roedd yn fardd gwreiddiol ei hun. The Significance of Flesh (1984) yw ei gyfrol sylweddol gyntaf. Fe'i dilynwyd gan Here and There, Poems 1984-1993, ac yna Ordinary Time (2000).

Yna am ryw reswm, rhy ddwfn i mi geisio'i ddyfalu, fe gyhoeddodd gasgliad o storïau byrion dan y ffugenw P G Thomas, The Retired Life (Northgate Press, 1997). O'r un hen wasg ddirgel, a leolwyd yn agos i ogof yn Heol y Gogledd, Aberystwyth, cafwyd (gyda chydweithrediad ei wraig Gerrie) stori dditectif a leolwyd o ran amser yn 1387, ac o ran lle, ar bererindod i Eglwys Caer-gaint, gyda Geoffrey Chaucer yn dditectif sy'n datrys dirgelwch llofruddiaeth a gyflawnwyd yn ystod un arhosiad ar y ffordd. Meddai'r New Welsh Review: ‘Death is a Pilgrim is a tremendously readable book in which the pilgrims' tales are their evidence given to an inquiry into the death, a device which nicely echoes the original.’

Math o ddweud diolch am waith mor aruthr yw yr adolygiad hwn, gan gydnabod yn syml ei waith personol gwreiddiol yn ogystal â'r cyfieithiadau. Mae ef wedi'n hanrhydeddu ni yng Nghymru – boed yn Gymry Cymraeg neu'n Gymry di-Gymraeg, a'r byd oll – ag oes ffrwythlon o gynhyrchrwydd cawraidd, gan gynnwys ei lafur yn y gyfrol hon, na byddai neb, rwy'n sicr, wedi'i mwynhau'n fwy na Dafydd ap Gwilym ei hun.


Mae Bobi Jones yn awdur, beirniad ac ysgolhaig toreithiog. Roedd yn Athro Adran y Gymraeg yn Aberystwyth o 1980 tan ei ymddeoliad. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Bobi Jones, R M Jones, Cyfieithu

 


Mae Clancy yn meddwl am bob barddoniaeth arwyddocaol fel rhywbeth sy'n gyfoes, hynny yw fel rhywbeth sy'n llefaru yn bwrpaslawn wrthym ni heddiw

Dyddiad cyhoeddi: 28·02·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…