Aled Eurig


Gwrthwyn- ebwyr Cydwybodol yn y Rhyfel Mawr

Carreg Gwalch, 212tt, £12, 2018

Gwrthwynebu ar sail cydwybod
Adolygu

Gwrthwynebu ar sail cydwybod


Pedr Jones

Amser darllen: 4 munud

10·04·2019

Ar drothwy’r Rhyfel Mawr, roedd tueddiad gan y Cymry i gysylltu militariaeth â Seisnigrwydd, Eglwys Lloegr a gormes landlordiaeth. Yn y gyfrol bwysig hon gan Aled Eurig, sydd yn ffrwyth ymchwil archifol sylweddol, cawn ein hatgoffa bod nifer y Cymry a ymunodd â’r Fyddin yn wir yn is nag yng ngwledydd eraill Ynysoedd Prydain.

Yn yr ardaloedd amaethyddol a chwarelyddol Cymraeg eu hiaith, cyndyn iawn fu’r ymateb ar y dechrau i’r alwad am filwyr. Yma, roedd dylanwad Anghydffurfiaeth ar ei gryfaf. Roedd gweinidogion a cholegau diwinyddol ar flaen y gad yn gwrthwynebu’r rhyfel ac yn y protestiadau yn erbyn cam-drin gwrthwynebwyr cydwybodol. Thomas Rees, prifathro Coleg Annibynnol Bala-Bangor, oedd arweinydd y gwrthsafiad, ac arwydd o’i ddylanwad oedd ymateb ei fyfyrwyr i orfodaeth filwrol. Yn wrthwynebwyr cydwybodol, ymddangosodd oddeutu 23 ohonynt gerbron tribiwnlys Bangor. Yn eu mysg roedd Thomas Eirug Davies, taid yr awdur. Ffigwr allweddol arall oedd T E Nicholas, neu Niclas y Glais, a oedd yn Farcsydd yn ogystal â gweinidog Annibynnol.

Yn y cyfamser, datblygodd de Cymru yn un o ranbarthau gwrth-filitaraidd mwyaf Prydain. Roedd canolfannau cryfaf gwrthwynebiaeth gydwybodol yn cyd-daro â chadarnleoedd y Blaid Lafur Annibynnol [BLA], a oedd wedi sefyll yn erbyn y rhyfel o’r dechrau ar y sail mai brwydr imperialaidd er budd cyfalafiaeth oedd hon. Gweithiodd y BLA gyda Chymdeithas y Cymod a mudiadau gwrth-rhyfel eraill. Merthyr Tudful (sedd seneddol Keir Hardie) oedd un o brif ganolfannau’r gwrthwynebwyr, lle denwyd torfeydd o dros 3,000 i gyfarfodydd cyhoeddus. Daeth rhai gwragedd yn flaenllaw hefyd yn y mudiad heddwch, fel Minnie Pallister, Agnes Hughes, Lily Tobias a Margaret Morgan Jones. Yn aml cymerasant yr awennau oddi wrth ddynion a oedd wedi eu harestio a’u carcharu am wrthsefyll gorfodaeth filwrol.

Erbyn haf 1917, roedd yr hinsawdd wleidyddol yng Nghymru yn poethi, a hynny o ganlyniad i gyflwyniad gorfodaeth filwrol, blinder cyffredinol ynghylch y rhyfel a’r ymateb i chwyldro cyntaf Rwsia ym mis Mawrth. Roedd yr awdurdodau yn benderfynol o sathru ar unrhyw wrthryfeliad ac i drin gwrthwynebwyr cydwybodol yn llymach nag erioed. Ond dangosir i ni gan ymchwil wreiddiol Aled Eurig mai tra gelyniaethus oedd yr awyrgylch tuag atynt o’r dechrau. Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at Y Tyst ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y Western Mail fel cyfaill i’r Kaiser. Mwy nag unwaith chwalwyd cyfarfodydd y BLA yn erbyn y rhyfel gan ddynion a elwid yn ‘wlatgarwyr’.

Cafwyd o leiaf 16,500 o wrthwynebwyr cydwybodol drwy Brydain, gyda 893 ohonynt yn Gymry. Derbyniodd y mwyafrif ryw fath o ddarpariaeth gan y wladwriaeth, boed yn gynllun gwaith sifil neu ddarpariaeth gan y Fyddin o fewn Uned Ambiwlans y Crynwyr, er enghraifft. Yn y modd hwn gallent gyfrannu at gymdeithas heb hybu achos y rhyfel yn uniongyrchol. Ond i gnewyllyn ohonynt roedd hyn yn gyfaddawd annerbyniol – gwrthodasant dderbyn unrhyw fath o waith, gan gredu y byddai hyn yn rhyddhau unigolyn pellach i ymladd yn y Fyddin. Yr Absoliwtiaid oedd y rhain, yn cynrychioli 8% o’r holl wrthwynebwyr cydwybodol yng Nghymru. Y dynion hyn a gafodd y driniaeth fwyaf llym gan yr awdurdodau. Roedd amodau yn y carchardai yn galed iawn iddynt – yn fwriadol felly.

Nid oedd bywyd yn hawdd ychwaith i’r gwrthwynebwyr cydwybodol yng ngwersylloedd gwaith y Swyddfa Gartref. Disgrifia Aled Eirug yr amodau byw yng ngwersylloedd Llanddeusant a Llan-non yn Sir Gâr, Penderyn a Thalgarth. Yn bur aml, roedd y bwyd yn annigonol, yr oriau gwaith mewn tywydd caled yn afresymol o hir, a’r amodau byw hefyd yn anodd. Ar y llaw arall, nid oedd profiad pob gwersyll cynddrwg. Disgrifiwyd awyrgylch carchar Wakefield yn Swydd Efrog (canolfan waith dan gynllun y Swyddfa Gartref) gan W I Thomas o Orseinon fel un nes at brifysgol na charchar, a’r gwrthwynebwyr cydwybodol yn gwerthu pamffledi gwleidyddol a chrefyddol i’w gilydd. Serch hynny, bu farw saith o Gymry o ganlyniad uniongyrchol i’w triniaeth gan yr awdurdodau.

Byddai mynegai yn y fersiwn Gymraeg o’r gyfrol werthfawr hon wedi ychwanegu ymhellach at ei defnydd. Mae’r fersiwn Saesneg (GPC) yn fanylach ac ehangach. Rhaid canmol Aled Eirug, serch hynny, am ei waith ar y ddwy. Maent yn academaidd drwyadl heb fod yn sych ac mae’r darllen yn llifo. Ac wrth gwrs, nid digwyddiadau mewn amser anghysbell yn unig y mae’n eu disgrifio a’u dadansoddi. Dyma wreiddiau gwleidyddiaeth fodern Cymru a’r mudiad cenedlaethol. 


Peter (Pedr) Jones yw awdur y bywgraffiad Jonah Jones, An Artist's Life (Seren, 2011). Golygodd yn ogystal gyfrol o lythyrau gan Jonah Jones, Dear Mona: Letters from a Conscientious Objector (Seren, 2018). 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Y Rhyfel Mawr

 


Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at ‘Y Tyst’ ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y ‘Western Mail’ fel cyfaill i’r Kaiser

Dyddiad cyhoeddi: 10·04·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Guto Dafydd

Yn ôl ar y lôn, ceisia Dadi dynnu ei sylw’i hun oddi ar sŵn y caneuon plant sy’n llenwi’r car. Mae mewn lle rhyfedd – wedi laru ar garafanio, a ddim eisiau noson arall mewn carafán am amser hir, ond eto’n dyheu am dripiau eraill ... 

Cyfansoddi


Beirniad: Aled Llion Jones

Cyhoeddwyd ar ddydd Iau wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst (8 Awst 2019) mai Morgan Owen yw enillydd Her Gyfieithu 2019. Yn hanu o Ferthyr Tudful, graddiodd gydag MA Astudiaethau Cymreig a Cheltaidd o Brifysgol Caerdydd yn 2017 ... 

Adolygu


Amrywiol

Dwi wedi darllen ac edmygu gwaith sawl awdur o Iwerddon yn ystod y blynyddoedd diwethaf: Fintan O’Toole, Sally Rooney, Colm Tóibín, Sara Baume, Nicole Flattery. Gwelwyd datblygiadau gwleidyddol cyffrous yn ystod y cyfnod hwn, megis y refferendwm ar erthyliad y llynedd; mae’r genedl…

Adolygu


Huw Waters

Prif gonsýrn James Bridle yn y gyfrol hon yw tynnu ein sylw at y modd y cawn ein camarwain o ganlyniad i’n hymddiriedaeth mewn technoleg. Tueddwn i feddwl bod gallu technoleg i gasglu mwy a mwy o ddata o reidrwydd yn ein harwain…

Adolygu


Richard Crowe

Roedd 2006 yn flwyddyn nodedig yn hanes hoyw Machynlleth. Dyna’r flwyddyn y cynhaliwyd y seremoni partneriaeth sifil gyntaf yn y dref, ychydig fisoedd ar ôl i’r gyfraith ganiatáu hynny, a hynny rhwng dau o gymeriadau’r gyfrol hon, sef George a Reg. Yn dystion i’r seremoni roedd…

Dadansoddi


Angharad Penrhyn Jones

Roedd y symptomau wedi bod yno am sbel – teimlo’n fyr fy ngwynt wrth ddringo’r grisiau adref, er fy mod yn heini; fy nghalon yn carlamu’n afreolus yng nghanol y nos; y deffro’n-rhy-gynnar-yn-y-bore er ’mod i wedi ymlâdd – ond aeth pethau i’r pen y dydd Sadwrn hwnnw. Aros mewn…

Colofnau


Jan Morris gyda Twm Morys

Y bore ’ma mi ddaeth llais siriol hen gyfaill annwyl yr un oed â mi ar y ffôn. Ond sirioldeb smâl oedd o, fel y bydd yn aml y dyddiau hyn. Bu hi’n clebran am sbel, yr un fath ag arfer, am hyn a’r llall. Ond o dipyn i beth…

Cyfansoddi


Boz Groden

llygod

a  Creaduriaid bychain gwyllt brown neu lwydaidd o deulu’r Muridæ, sy’n ysglyfaeth i gathod a thylluanod; ceir rhai gwyn dof; hefyd am anifeiliaid eraill tebyg ac yn ffig.; delwau o’r cyfryw ...