Aled Eurig


Gwrthwyn- ebwyr Cydwybodol yn y Rhyfel Mawr

Carreg Gwalch, 212tt, £12, 2018

Gwrthwynebu ar sail cydwybod
Adolygu

Gwrthwynebu ar sail cydwybod


Pedr Jones

Amser darllen: 4 munud

10·04·2019

Ar drothwy’r Rhyfel Mawr, roedd tueddiad gan y Cymry i gysylltu militariaeth â Seisnigrwydd, Eglwys Lloegr a gormes landlordiaeth. Yn y gyfrol bwysig hon gan Aled Eurig, sydd yn ffrwyth ymchwil archifol sylweddol, cawn ein hatgoffa bod nifer y Cymry a ymunodd â’r Fyddin yn wir yn is nag yng ngwledydd eraill Ynysoedd Prydain.

Yn yr ardaloedd amaethyddol a chwarelyddol Cymraeg eu hiaith, cyndyn iawn fu’r ymateb ar y dechrau i’r alwad am filwyr. Yma, roedd dylanwad Anghydffurfiaeth ar ei gryfaf. Roedd gweinidogion a cholegau diwinyddol ar flaen y gad yn gwrthwynebu’r rhyfel ac yn y protestiadau yn erbyn cam-drin gwrthwynebwyr cydwybodol. Thomas Rees, prifathro Coleg Annibynnol Bala-Bangor, oedd arweinydd y gwrthsafiad, ac arwydd o’i ddylanwad oedd ymateb ei fyfyrwyr i orfodaeth filwrol. Yn wrthwynebwyr cydwybodol, ymddangosodd oddeutu 23 ohonynt gerbron tribiwnlys Bangor. Yn eu mysg roedd Thomas Eirug Davies, taid yr awdur. Ffigwr allweddol arall oedd T E Nicholas, neu Niclas y Glais, a oedd yn Farcsydd yn ogystal â gweinidog Annibynnol.

Yn y cyfamser, datblygodd de Cymru yn un o ranbarthau gwrth-filitaraidd mwyaf Prydain. Roedd canolfannau cryfaf gwrthwynebiaeth gydwybodol yn cyd-daro â chadarnleoedd y Blaid Lafur Annibynnol [BLA], a oedd wedi sefyll yn erbyn y rhyfel o’r dechrau ar y sail mai brwydr imperialaidd er budd cyfalafiaeth oedd hon. Gweithiodd y BLA gyda Chymdeithas y Cymod a mudiadau gwrth-rhyfel eraill. Merthyr Tudful (sedd seneddol Keir Hardie) oedd un o brif ganolfannau’r gwrthwynebwyr, lle denwyd torfeydd o dros 3,000 i gyfarfodydd cyhoeddus. Daeth rhai gwragedd yn flaenllaw hefyd yn y mudiad heddwch, fel Minnie Pallister, Agnes Hughes, Lily Tobias a Margaret Morgan Jones. Yn aml cymerasant yr awennau oddi wrth ddynion a oedd wedi eu harestio a’u carcharu am wrthsefyll gorfodaeth filwrol.

Erbyn haf 1917, roedd yr hinsawdd wleidyddol yng Nghymru yn poethi, a hynny o ganlyniad i gyflwyniad gorfodaeth filwrol, blinder cyffredinol ynghylch y rhyfel a’r ymateb i chwyldro cyntaf Rwsia ym mis Mawrth. Roedd yr awdurdodau yn benderfynol o sathru ar unrhyw wrthryfeliad ac i drin gwrthwynebwyr cydwybodol yn llymach nag erioed. Ond dangosir i ni gan ymchwil wreiddiol Aled Eurig mai tra gelyniaethus oedd yr awyrgylch tuag atynt o’r dechrau. Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at Y Tyst ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y Western Mail fel cyfaill i’r Kaiser. Mwy nag unwaith chwalwyd cyfarfodydd y BLA yn erbyn y rhyfel gan ddynion a elwid yn ‘wlatgarwyr’.

Cafwyd o leiaf 16,500 o wrthwynebwyr cydwybodol drwy Brydain, gyda 893 ohonynt yn Gymry. Derbyniodd y mwyafrif ryw fath o ddarpariaeth gan y wladwriaeth, boed yn gynllun gwaith sifil neu ddarpariaeth gan y Fyddin o fewn Uned Ambiwlans y Crynwyr, er enghraifft. Yn y modd hwn gallent gyfrannu at gymdeithas heb hybu achos y rhyfel yn uniongyrchol. Ond i gnewyllyn ohonynt roedd hyn yn gyfaddawd annerbyniol – gwrthodasant dderbyn unrhyw fath o waith, gan gredu y byddai hyn yn rhyddhau unigolyn pellach i ymladd yn y Fyddin. Yr Absoliwtiaid oedd y rhain, yn cynrychioli 8% o’r holl wrthwynebwyr cydwybodol yng Nghymru. Y dynion hyn a gafodd y driniaeth fwyaf llym gan yr awdurdodau. Roedd amodau yn y carchardai yn galed iawn iddynt – yn fwriadol felly.

Nid oedd bywyd yn hawdd ychwaith i’r gwrthwynebwyr cydwybodol yng ngwersylloedd gwaith y Swyddfa Gartref. Disgrifia Aled Eirug yr amodau byw yng ngwersylloedd Llanddeusant a Llan-non yn Sir Gâr, Penderyn a Thalgarth. Yn bur aml, roedd y bwyd yn annigonol, yr oriau gwaith mewn tywydd caled yn afresymol o hir, a’r amodau byw hefyd yn anodd. Ar y llaw arall, nid oedd profiad pob gwersyll cynddrwg. Disgrifiwyd awyrgylch carchar Wakefield yn Swydd Efrog (canolfan waith dan gynllun y Swyddfa Gartref) gan W I Thomas o Orseinon fel un nes at brifysgol na charchar, a’r gwrthwynebwyr cydwybodol yn gwerthu pamffledi gwleidyddol a chrefyddol i’w gilydd. Serch hynny, bu farw saith o Gymry o ganlyniad uniongyrchol i’w triniaeth gan yr awdurdodau.

Byddai mynegai yn y fersiwn Gymraeg o’r gyfrol werthfawr hon wedi ychwanegu ymhellach at ei defnydd. Mae’r fersiwn Saesneg (GPC) yn fanylach ac ehangach. Rhaid canmol Aled Eirug, serch hynny, am ei waith ar y ddwy. Maent yn academaidd drwyadl heb fod yn sych ac mae’r darllen yn llifo. Ac wrth gwrs, nid digwyddiadau mewn amser anghysbell yn unig y mae’n eu disgrifio a’u dadansoddi. Dyma wreiddiau gwleidyddiaeth fodern Cymru a’r mudiad cenedlaethol. 


Peter (Pedr) Jones yw awdur y bywgraffiad Jonah Jones, An Artist's Life (Seren, 2011). Golygodd yn ogystal gyfrol o lythyrau gan Jonah Jones, Dear Mona: Letters from a Conscientious Objector (Seren, 2018). 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Y Rhyfel Mawr

 


Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at ‘Y Tyst’ ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y ‘Western Mail’ fel cyfaill i’r Kaiser

Dyddiad cyhoeddi: 10·04·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfweld


Angharad Penrhyn Jones

Angharad Penrhyn Jones, Golygydd Cysylltiol O'r Pedwar Gwynt, sy'n holi Beti George am ei bywyd a'i phrofiadau fel darlledwraig ac ymgyrchydd.

Dadansoddi


Ned Thomas

Fel pawb roeddwn wedi clywed yn y newyddion am yr hyn ddigwyddodd ger Madrid ar 24 Hydref, sef codi gweddillion y Cadfridog Francisco Franco o'i fedd yn y Valle de los Caidos a'u trosglwyddo i feddrod teuluol yn y brifddinas. Digwyddodd hyn wedi brwydr hir yn y…

Dadansoddi


Caryl Lewis a Gwen Davies

Yn fy nofel Y Gemydd, defnyddir gemau (ar ffurf modrwyon), i gario addewidion a gobeithion. Er fod y cymeriadau yn perchnogi’r gemau hyn dros dro, perthyn i’r byd a’r cenedlaethau i ddod y maen nhw mewn gwirionedd. Ceir proses debyg wrth greu stori: mae’r awdur yn…

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…