Aled Eurig


Gwrthwyn- ebwyr Cydwybodol yn y Rhyfel Mawr

Carreg Gwalch, 212tt, £12, 2018

Gwrthwynebu ar sail cydwybod
Adolygu

Gwrthwynebu ar sail cydwybod


Pedr Jones

Amser darllen: 4 munud

10·04·2019

Ar drothwy’r Rhyfel Mawr, roedd tueddiad gan y Cymry i gysylltu militariaeth â Seisnigrwydd, Eglwys Lloegr a gormes landlordiaeth. Yn y gyfrol bwysig hon gan Aled Eurig, sydd yn ffrwyth ymchwil archifol sylweddol, cawn ein hatgoffa bod nifer y Cymry a ymunodd â’r Fyddin yn wir yn is nag yng ngwledydd eraill Ynysoedd Prydain.

Yn yr ardaloedd amaethyddol a chwarelyddol Cymraeg eu hiaith, cyndyn iawn fu’r ymateb ar y dechrau i’r alwad am filwyr. Yma, roedd dylanwad Anghydffurfiaeth ar ei gryfaf. Roedd gweinidogion a cholegau diwinyddol ar flaen y gad yn gwrthwynebu’r rhyfel ac yn y protestiadau yn erbyn cam-drin gwrthwynebwyr cydwybodol. Thomas Rees, prifathro Coleg Annibynnol Bala-Bangor, oedd arweinydd y gwrthsafiad, ac arwydd o’i ddylanwad oedd ymateb ei fyfyrwyr i orfodaeth filwrol. Yn wrthwynebwyr cydwybodol, ymddangosodd oddeutu 23 ohonynt gerbron tribiwnlys Bangor. Yn eu mysg roedd Thomas Eirug Davies, taid yr awdur. Ffigwr allweddol arall oedd T E Nicholas, neu Niclas y Glais, a oedd yn Farcsydd yn ogystal â gweinidog Annibynnol.

Yn y cyfamser, datblygodd de Cymru yn un o ranbarthau gwrth-filitaraidd mwyaf Prydain. Roedd canolfannau cryfaf gwrthwynebiaeth gydwybodol yn cyd-daro â chadarnleoedd y Blaid Lafur Annibynnol [BLA], a oedd wedi sefyll yn erbyn y rhyfel o’r dechrau ar y sail mai brwydr imperialaidd er budd cyfalafiaeth oedd hon. Gweithiodd y BLA gyda Chymdeithas y Cymod a mudiadau gwrth-rhyfel eraill. Merthyr Tudful (sedd seneddol Keir Hardie) oedd un o brif ganolfannau’r gwrthwynebwyr, lle denwyd torfeydd o dros 3,000 i gyfarfodydd cyhoeddus. Daeth rhai gwragedd yn flaenllaw hefyd yn y mudiad heddwch, fel Minnie Pallister, Agnes Hughes, Lily Tobias a Margaret Morgan Jones. Yn aml cymerasant yr awennau oddi wrth ddynion a oedd wedi eu harestio a’u carcharu am wrthsefyll gorfodaeth filwrol.

Erbyn haf 1917, roedd yr hinsawdd wleidyddol yng Nghymru yn poethi, a hynny o ganlyniad i gyflwyniad gorfodaeth filwrol, blinder cyffredinol ynghylch y rhyfel a’r ymateb i chwyldro cyntaf Rwsia ym mis Mawrth. Roedd yr awdurdodau yn benderfynol o sathru ar unrhyw wrthryfeliad ac i drin gwrthwynebwyr cydwybodol yn llymach nag erioed. Ond dangosir i ni gan ymchwil wreiddiol Aled Eurig mai tra gelyniaethus oedd yr awyrgylch tuag atynt o’r dechrau. Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at Y Tyst ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y Western Mail fel cyfaill i’r Kaiser. Mwy nag unwaith chwalwyd cyfarfodydd y BLA yn erbyn y rhyfel gan ddynion a elwid yn ‘wlatgarwyr’.

Cafwyd o leiaf 16,500 o wrthwynebwyr cydwybodol drwy Brydain, gyda 893 ohonynt yn Gymry. Derbyniodd y mwyafrif ryw fath o ddarpariaeth gan y wladwriaeth, boed yn gynllun gwaith sifil neu ddarpariaeth gan y Fyddin o fewn Uned Ambiwlans y Crynwyr, er enghraifft. Yn y modd hwn gallent gyfrannu at gymdeithas heb hybu achos y rhyfel yn uniongyrchol. Ond i gnewyllyn ohonynt roedd hyn yn gyfaddawd annerbyniol – gwrthodasant dderbyn unrhyw fath o waith, gan gredu y byddai hyn yn rhyddhau unigolyn pellach i ymladd yn y Fyddin. Yr Absoliwtiaid oedd y rhain, yn cynrychioli 8% o’r holl wrthwynebwyr cydwybodol yng Nghymru. Y dynion hyn a gafodd y driniaeth fwyaf llym gan yr awdurdodau. Roedd amodau yn y carchardai yn galed iawn iddynt – yn fwriadol felly.

Nid oedd bywyd yn hawdd ychwaith i’r gwrthwynebwyr cydwybodol yng ngwersylloedd gwaith y Swyddfa Gartref. Disgrifia Aled Eirug yr amodau byw yng ngwersylloedd Llanddeusant a Llan-non yn Sir Gâr, Penderyn a Thalgarth. Yn bur aml, roedd y bwyd yn annigonol, yr oriau gwaith mewn tywydd caled yn afresymol o hir, a’r amodau byw hefyd yn anodd. Ar y llaw arall, nid oedd profiad pob gwersyll cynddrwg. Disgrifiwyd awyrgylch carchar Wakefield yn Swydd Efrog (canolfan waith dan gynllun y Swyddfa Gartref) gan W I Thomas o Orseinon fel un nes at brifysgol na charchar, a’r gwrthwynebwyr cydwybodol yn gwerthu pamffledi gwleidyddol a chrefyddol i’w gilydd. Serch hynny, bu farw saith o Gymry o ganlyniad uniongyrchol i’w triniaeth gan yr awdurdodau.

Byddai mynegai yn y fersiwn Gymraeg o’r gyfrol werthfawr hon wedi ychwanegu ymhellach at ei defnydd. Mae’r fersiwn Saesneg (GPC) yn fanylach ac ehangach. Rhaid canmol Aled Eirug, serch hynny, am ei waith ar y ddwy. Maent yn academaidd drwyadl heb fod yn sych ac mae’r darllen yn llifo. Ac wrth gwrs, nid digwyddiadau mewn amser anghysbell yn unig y mae’n eu disgrifio a’u dadansoddi. Dyma wreiddiau gwleidyddiaeth fodern Cymru a’r mudiad cenedlaethol. 


Peter (Pedr) Jones yw awdur y bywgraffiad Jonah Jones, An Artist's Life (Seren, 2011). Golygodd yn ogystal gyfrol o lythyrau gan Jonah Jones, Dear Mona: Letters from a Conscientious Objector (Seren, 2018). 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Y Rhyfel Mawr

 


Pan ysgrifennodd Thomas Rees lythyr at ‘Y Tyst’ ym mis Medi 1914 yn beirniadu’r rhyfel, cafodd ei wawdio gan y ‘Western Mail’ fel cyfaill i’r Kaiser

Dyddiad cyhoeddi: 10·04·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Boz Groden

Bu ein cartwnydd yn y Gwrthryfel yn erbyn Difodiant ac yn tynnu lluniau o'r hyn a welai'n digwydd o'i gwmpas yn ystod y pythefnos dwys hwn o brotestio yn Llundain.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…