Gareth Thomas


Myfi, Iolo

Y Lolfa, 392tt, £9.99, Tachwedd 2017

Rhwng dychymyg a realiti
Adolygu

Rhwng dychymyg a realiti


Jeremy Miles

Amser darllen: 5 munud

25·11·2017

Un o’r delweddau mwyaf trawiadol yng nghyfrol Songlines Bruce Chatwin yw’r syniad o gynfrodorion Awstralia yn ‘canu’ byd, tir, gwlad i fodolaeth (‘singing the world into existence’), syniad bod disgrifio’r byd mewn cerdd yn weithred greadigol, enedigol. Mae’n sicr na chlywodd Iolo Morganwg erioed am ‘dreamtime’ pobl frodorol Awstralia. Ond o ystyried gallu’r cymeriad hwnnw i ddwyn traddodiadau o niwl cynhanes Cymru, efallai na ddylem synnu mai i freuddwydion lodnwm y mae Gareth Thomas, awdur Myfi, Iolo, yn priodoli’r ysbrydoliaeth a arweiniodd Iolo Morganwg i gyfansoddi ei gerddi ffug ac i ddyfeisio ei draddodiadau derwyddol. Ac mae ‘ffuglennu’ bywyd Iolo Morganwg yn arbennig o briodol.

Creodd Iolo dreftadaeth hanesyddol – ond cyn gallu gwneud hynny rhaid oedd creu’r unigolyn. Darlunnir bywyd cynnar Iolo mewn cyfres o olygfeydd ffilmig, a thafodiaith Morgannwg yn drac sain iddo. Ffefryn ei fam, cnaf – mae’r Edward Williams ifanc yn fwrlwm o ego, uchelgais, rhithdybiau a chreadigrwydd. Ni ellir amau hunan-dyb y crwt o Drefflemin a ddaeth yn saer maen a bardd, na chwaith ei awydd i adael ei farc. Mae yma rigymu a ffeirio a sawl tro trwstan gyda merched y fro, heb sôn am yr ynadon. Ac mae yma lawysgrifau, awch llenyddol a dychymyg. Mae’n ffoi i Lundain, wedi trawsnewid yn Iolo Morganwg ar hyd y siwrne, ac yn ysu am ei gyfle.

Ble mae’r llinell rhwng gweledigaeth ac uchelgais? Rhwng dychymyg a realiti? Rhwng hunanhyder a hunan-dwyll? Rydym yn byw ar y ffiniau hynny wrth olrhain hanes Iolo. Ni ellir amau ei ysfa i sicrhau ‘anrhydedd newydd i’r traddodiad barddol’ ond ni ellir amau chwaith bod creu sefydliad llenyddol gydag ef ei hun ar y copa yn fodd i sicrhau'r statws a’r incwm yr oedd yn dyheu amdanynt.

Iolo sydd ar ganol y llwyfan drwy gydol y ddrama hon. Iolo sy’n adrodd yr hanes. Ond a fu erioed adroddwr llai dibynadwy? Rhan o’r cefndir yw’r ffigurau eraill mewn cyfrol ac mewn bydysawd sydd yn cylchdroi yn gyfan gwbl o gylch y prif gymeriad. Mae rhyw gymysgedd o feini Avebury, hud hen lawysgrifau, talent gyda geiriau, awch i berfformio – yn ogystal â chwant am barchusrwydd – yn ei sbarduno i blannu gorsedd ar y ffin rhwng dadansoddi a dyfeisio hanes.

Fel Gwenallt, rydym yn ‘gweld yn lled glir y bobl a’r cynefin a foldiodd ei fywyd e’. Yn amlach na pheidio, nid briwsion bara sydd yn ein harwain ar hyd y llwybr at y Iolo Morganwg gorffenedig ond torthau hael a does dim diffyg esboniad a chyd-destun i gyfeirio’r darllenwr, er y byddai awgrym ac amrantiad wedi bod yn ddigonol ar adegau, efallai. Er hynny, mae’r golygfeydd ar hyd y siwrne yn fyrlymus a difyrrus.

Ond beth am waddol y ffigwr – y ffugiwr – diwylliannol hwn sydd yn rhan mor amryliw o hanes Cymru? Mae Aled Evans yn ei nofel ddychmygus yntau am fywyd Iolo Morganwg (Saith Cam Iolo, 2016) yn dyfynnu Gwyn Alf Williams: ‘What people believe to be true is as significant for history as what was actually true. Myth itself can become an operative historical reality’.

Mae angen dychymyg mewn gwleidyddiaeth; creadigrwydd a hyfdra digonol i gymryd y cyfle pan ddaw – ac i greu cyfle os nad oes un ar y gorwel. Roedd gan Iolo ddigon o’r nodweddion hyn ac, ar ben hynny, roedd yn deall grym a gallu myth, delwedd a symbol i ysbrydoli.

Gwir athrylith Iolo oedd iddo greu sefydliad diwylliannol, a chyfrwng i’w ddyrchafu ei hun fel bardd, a thrwy hynny ysgogi carfan o alltudion Cymreig llwyddiannus, dylanwadol – carfan radical eu gwleidyddiaeth ar y cyfan hefyd – i grynhoi’n rhyw fath o egin élite Cymreig newydd, o gylch sefydliad Gorsedd Iolo, gan weu egwyddorion y chwyldro Ffrengig a syniadaeth Rousseau a Thomas Paine yn rhan o’r antur ryfedd honno.

Mewn bywyd sydd yn frith gan anghysondebau, mae tensiwn rhwng ymroddiad Iolo i’r hen dirfeddianwyr a ddisodlwyd gan Bute a Plymouth ar y naill law, a’i ffydd yn egwyddorion ‘liberté, égalité, fraternité’ ar y llall. Gellid dadlau hefyd bod yna wrthdaro rhwng ei ymlyniad at etifeddiaeth derwyddon cynhanesyddol a’i gred yn ymgyrch y Jacobiniaid. Gwrthdaro, hynny yw, tan i ni weld Gorsedd Bryn y Briallu nid fel gweithred mewn dilyniant hanesyddol, ond fel catalydd er mwyn ail-ddarganfod hunaniaeth wleidyddol Gymreig.

Dechreuodd yr adolygiad hwn yn Awstralia’r cyn-fyd ac, wrth gloi, da yw myfyrio ar sylwadau Dr Tim Soutphommasane am yr Awstralia gyfoes, yn ei lyfr Reclaiming Patriotism: Nation-building for Australian Progressives:

Citizens must exercise a certain imagination about the national tradition ... Only a culturally literate citizen can deal with a national identity in this way ... [and] come to grips with the contradictions of a national tradition[.] Any liberal notion of cultural literacy should be focused on liberty, equal rights, representative democracy…

A oes yna gymeriad yn ein hanes sydd yn ymgorffori’r llythrennedd diwylliannol hwnnw yn fwy dramatig na Iolo Morganwg?


Jeremy Miles yw Aelod Cynulliad Castell-nedd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ble mae’r llinell rhwng gweledigaeth ac uchelgais? Rhwng dychymyg a realiti? Rhwng hunanhyder a hunan-dwyll?

Dyddiad cyhoeddi: 25·11·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y…

Adolygu


Dylan Huw

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i…

Cyfansoddi


Boz Groden

gŵyl

Dydd neu ddyddiau pryd na chyflawnir gwaith beunyddiol, dydd neu ddyddiau o ddifyrrwch neu adloniant; diwrnod wedi ei neilltuo a'i gadw'n barchus yn flynyddol er coffa am ryw sant neu berson arbennig neu am ryw ddigwyddiad cofiadwy, dydd gŵyl (grefyddol), dygwyl, dydd cysegredig, gwyl-mabsant, diwrnod…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…