Gareth Thomas


Myfi, Iolo

Y Lolfa, 392tt, £9.99, Tachwedd 2017

Rhwng dychymyg a realiti
Adolygu

Rhwng dychymyg a realiti


Jeremy Miles

Amser darllen: 5 munud

25·11·2017

Un o’r delweddau mwyaf trawiadol yng nghyfrol Songlines Bruce Chatwin yw’r syniad o gynfrodorion Awstralia yn ‘canu’ byd, tir, gwlad i fodolaeth (‘singing the world into existence’), syniad bod disgrifio’r byd mewn cerdd yn weithred greadigol, enedigol. Mae’n sicr na chlywodd Iolo Morganwg erioed am ‘dreamtime’ pobl frodorol Awstralia. Ond o ystyried gallu’r cymeriad hwnnw i ddwyn traddodiadau o niwl cynhanes Cymru, efallai na ddylem synnu mai i freuddwydion lodnwm y mae Gareth Thomas, awdur Myfi, Iolo, yn priodoli’r ysbrydoliaeth a arweiniodd Iolo Morganwg i gyfansoddi ei gerddi ffug ac i ddyfeisio ei draddodiadau derwyddol. Ac mae ‘ffuglennu’ bywyd Iolo Morganwg yn arbennig o briodol.

Creodd Iolo dreftadaeth hanesyddol – ond cyn gallu gwneud hynny rhaid oedd creu’r unigolyn. Darlunnir bywyd cynnar Iolo mewn cyfres o olygfeydd ffilmig, a thafodiaith Morgannwg yn drac sain iddo. Ffefryn ei fam, cnaf – mae’r Edward Williams ifanc yn fwrlwm o ego, uchelgais, rhithdybiau a chreadigrwydd. Ni ellir amau hunan-dyb y crwt o Drefflemin a ddaeth yn saer maen a bardd, na chwaith ei awydd i adael ei farc. Mae yma rigymu a ffeirio a sawl tro trwstan gyda merched y fro, heb sôn am yr ynadon. Ac mae yma lawysgrifau, awch llenyddol a dychymyg. Mae’n ffoi i Lundain, wedi trawsnewid yn Iolo Morganwg ar hyd y siwrne, ac yn ysu am ei gyfle.

Ble mae’r llinell rhwng gweledigaeth ac uchelgais? Rhwng dychymyg a realiti? Rhwng hunanhyder a hunan-dwyll? Rydym yn byw ar y ffiniau hynny wrth olrhain hanes Iolo. Ni ellir amau ei ysfa i sicrhau ‘anrhydedd newydd i’r traddodiad barddol’ ond ni ellir amau chwaith bod creu sefydliad llenyddol gydag ef ei hun ar y copa yn fodd i sicrhau'r statws a’r incwm yr oedd yn dyheu amdanynt.

Iolo sydd ar ganol y llwyfan drwy gydol y ddrama hon. Iolo sy’n adrodd yr hanes. Ond a fu erioed adroddwr llai dibynadwy? Rhan o’r cefndir yw’r ffigurau eraill mewn cyfrol ac mewn bydysawd sydd yn cylchdroi yn gyfan gwbl o gylch y prif gymeriad. Mae rhyw gymysgedd o feini Avebury, hud hen lawysgrifau, talent gyda geiriau, awch i berfformio – yn ogystal â chwant am barchusrwydd – yn ei sbarduno i blannu gorsedd ar y ffin rhwng dadansoddi a dyfeisio hanes.

Fel Gwenallt, rydym yn ‘gweld yn lled glir y bobl a’r cynefin a foldiodd ei fywyd e’. Yn amlach na pheidio, nid briwsion bara sydd yn ein harwain ar hyd y llwybr at y Iolo Morganwg gorffenedig ond torthau hael a does dim diffyg esboniad a chyd-destun i gyfeirio’r darllenwr, er y byddai awgrym ac amrantiad wedi bod yn ddigonol ar adegau, efallai. Er hynny, mae’r golygfeydd ar hyd y siwrne yn fyrlymus a difyrrus.

Ond beth am waddol y ffigwr – y ffugiwr – diwylliannol hwn sydd yn rhan mor amryliw o hanes Cymru? Mae Aled Evans yn ei nofel ddychmygus yntau am fywyd Iolo Morganwg (Saith Cam Iolo, 2016) yn dyfynnu Gwyn Alf Williams: ‘What people believe to be true is as significant for history as what was actually true. Myth itself can become an operative historical reality’.

Mae angen dychymyg mewn gwleidyddiaeth; creadigrwydd a hyfdra digonol i gymryd y cyfle pan ddaw – ac i greu cyfle os nad oes un ar y gorwel. Roedd gan Iolo ddigon o’r nodweddion hyn ac, ar ben hynny, roedd yn deall grym a gallu myth, delwedd a symbol i ysbrydoli.

Gwir athrylith Iolo oedd iddo greu sefydliad diwylliannol, a chyfrwng i’w ddyrchafu ei hun fel bardd, a thrwy hynny ysgogi carfan o alltudion Cymreig llwyddiannus, dylanwadol – carfan radical eu gwleidyddiaeth ar y cyfan hefyd – i grynhoi’n rhyw fath o egin élite Cymreig newydd, o gylch sefydliad Gorsedd Iolo, gan weu egwyddorion y chwyldro Ffrengig a syniadaeth Rousseau a Thomas Paine yn rhan o’r antur ryfedd honno.

Mewn bywyd sydd yn frith gan anghysondebau, mae tensiwn rhwng ymroddiad Iolo i’r hen dirfeddianwyr a ddisodlwyd gan Bute a Plymouth ar y naill law, a’i ffydd yn egwyddorion ‘liberté, égalité, fraternité’ ar y llall. Gellid dadlau hefyd bod yna wrthdaro rhwng ei ymlyniad at etifeddiaeth derwyddon cynhanesyddol a’i gred yn ymgyrch y Jacobiniaid. Gwrthdaro, hynny yw, tan i ni weld Gorsedd Bryn y Briallu nid fel gweithred mewn dilyniant hanesyddol, ond fel catalydd er mwyn ail-ddarganfod hunaniaeth wleidyddol Gymreig.

Dechreuodd yr adolygiad hwn yn Awstralia’r cyn-fyd ac, wrth gloi, da yw myfyrio ar sylwadau Dr Tim Soutphommasane am yr Awstralia gyfoes, yn ei lyfr Reclaiming Patriotism: Nation-building for Australian Progressives:

Citizens must exercise a certain imagination about the national tradition ... Only a culturally literate citizen can deal with a national identity in this way ... [and] come to grips with the contradictions of a national tradition[.] Any liberal notion of cultural literacy should be focused on liberty, equal rights, representative democracy…

A oes yna gymeriad yn ein hanes sydd yn ymgorffori’r llythrennedd diwylliannol hwnnw yn fwy dramatig na Iolo Morganwg?


Jeremy Miles yw Aelod Cynulliad Castell-nedd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ble mae’r llinell rhwng gweledigaeth ac uchelgais? Rhwng dychymyg a realiti? Rhwng hunanhyder a hunan-dwyll?

Dyddiad cyhoeddi: 25·11·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Ym myd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.

Cyfansoddi


Mihangel Morgan

Gwn fod y Fanaweg wedi cael ei hatgyfodi gyda chryn lwyddiant yn ddiweddar, ac yn wir, maentumiai rhai na fu iddi farw gyda Ned Maddrell o gwbl. Ond credaf ei bod yn deg dweud iddi ddod i ben fel iaith…

Dadansoddi


Andrew Green

Roedd y cwpwrdd tridarn yn unigryw i Eryri a’r ardal gyfagos. Fe’i gwelid yn aml yn nhai ffermwyr cyfoethog a boneddigion. Tra dechreuodd arddulliau newydd ddylanwadu ar ddodrefn mewn mannau eraill, goroesodd y traddodiad lleol a ffynnu, o tua 1660 i tua 1770.

Gwneid…

Dadansoddi


Andrew Green

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif, Caerfyrddin oedd prif ganolfan argraffu a chyhoeddi Cymru. Tua 1792, cyhoeddodd John Daniel, yr argraffydd blaenaf yn y dref, bamffled un ar bymtheg o dudalennau, ar werth am geiniog, a ysgrifennwyd gan ddyn anhysbys, ‘Cymro, gelynol i bob…

Dadansoddi


Andrew Green

Roedd Evan Roberts yn gyn-löwr ifanc o Gasllwchwr oedd yn hyfforddi i fod yn weinidog gyda’r Methodistiaid. Ym mis Tachwedd 1904, ym Mlaenannerch ger Aberteifi, fe’i llethwyd gan weledigaeth ddwys. ‘Pwysodd iachawdwriaeth eneidiau yn drwm arnaf. Teimlais ar dân am fynd trwy Gymru gyfan i ddweud wrth y bobl am y…