Cyfansoddiadau a Beirniadaethau

Eisteddfod Genedlaethol Cymru, 428tt, £10, Awst 2017

Siarad mewn barddoniaeth
Adolygu

Siarad mewn barddoniaeth

Ystyried pryddest fuddugol Eisteddfod 2017


Elan Grug Muse

Amser darllen: 8 munud

16·08·2017

‘Trwy ddrych’ oedd testun y Goron eleni. Y mae drych, yn ôl ei natur, yn dangos i ni ryw ddarlun o’n byd. Llun sydd efallai’n gyfarwydd, ond nid yr union lun yr ydym wedi arfer ei weld gyda’n llygaid noeth. Falle mai gweld pob dim o chwith fyddwn ni, a’n llaw dde yn chwifio at ein llaw chwith. Neu, os ydi’r gwydr yn geinciog a gwyrdroëdig, y gwelwn ni onglau a siapiau cwbl ddiarth, rhyfedd, a bygythiol falle. Ac efallai mai’r hyn sy’n medru codi’r ofn mwyaf weithiau yw’r ffaith ein bod ni, wrth edrych, yn gorfod cydnabod ac adnabod rhyw lun ohonom ni’n hunain wedi ei adlewyrchu’n ôl atom yn y drych hwnnw.

Dyna oedd yng nghefn fy meddwl i wrth fynd ati i ddarllen pryddest fuddugol Gwion Hallam yn y Cyfansoddiadau eleni. elwyn/annie/janet/jiws oedd ffugenw’r bardd – teyrnged, mae’n debyg, i rai o’r bobol a ysbrydolodd y gerdd. Ond i fyd Lilian y cawn ein tywys – byd dryslyd, dyrys, brawychus ac, ar adegau, hardd a doniol; byd unigolyn sy’n dioddef o ddementia. Ia, anodd ydi ysgrifennu’r geiriau hardd a doniol yn yr un frawddeg â dementia. Ond person yw Lilian, nid ymgorfforiad o glefyd. Ac wrth i ni ddilyn y bardd ar ei daith, wrth iddo ddod i nabod Lilian, a dysgu sut i ymateb i’w chyflwr, fe gawn ni ymhyfrydu gydag o o weld sut mae Lilian, wrth ymladd yn erbyn y cyflwr, yn defnyddio math o farddoniaeth fel arf pennaf wrth geisio dal ei gafael ar ystyr. Er enghraifft, pan fydd y gair ‘bach’ yn llithro o’i gafael mae hi’n gorfod canfod ffordd arall i fynegi ei ystyr:

‘Ond tydw i’m yn ...’

‘Beth?’

‘Chi’n gwybod, yn ... hynny!

Tydw i’m yn ...

llai nag yr ydw i.’

Ac wrth gael ei gorfodi i ganfod ffordd newydd o ddweud ‘bach’, mae hi’n cael ei hun yn dweud mwy nag y bydde ‘bach’ wedi medru ei gyfleu byth, ac yn siarad mewn barddoniaeth.

A dyna ddod at un o brif themâu y gerdd felly, sef natur barddoniaeth, a’i berthynas â iaith ac ystyr, mynegiant a deall. Mae’r gerdd yn agor gyda dyfyniad gan Elwyn (sef 'Elwyn' y ffugenw am wn i ac un o breswylwyr cartref dementia Bryn Seiont):

‘Dw i’n licio barddoniaeth, mae’n aros ’run fath. Yn deud hi fel mae. Mae’n ffaith i chi, yndi – barddoniaeth.’

Barddoniaeth yn aros yr un fath? Onid ydi hi’n cymryd ystyr newydd yng nghlust pob un sydd yn ei chlywed? Ac eto, er medru newid ei hystyr a’i harwyddocâd yn ôl pob amser a chyd-destun, mae’n wir dweud ei bod hi’n llwyddo i wneud hynny gan gadw ei ffurf wreiddiol, fwy neu lai. Gall yr un trefniant o eiriau, heb newid dim ar ei ffurf a’i strwythur, olygu pob math o bethau. A’r ansefydlogrwydd hwnnw rhwng y geiriau a mynegiant ar un llaw, ac ystyr a deall ar y llaw arall sy’n lliwio llawer o’r dweud yn y bryddest hon.

Ond dyna ni ddigon o baldareuo, gadewch i ni droi at y gerdd ei hun. Yn y rhan gyntaf, mae’r bardd yn dod wyneb yn wyneb â Lilian am y tro cyntaf, neu ‘Lili Wen Fach’ fel y mae ei mam yn ei galw. Ceir deialog, lle mae’r bardd yn ceisio ennill ymddiriedaeth Lilian, sy’n holi beth yw ei fwriad wrth gasglu ei geiriau hi ar bapur:

‘I’w dwyn nhw?

A’u troi nhw!’

                                                                                    ‘I’w gwario nhw’n gall a’u cadw

                                                                                    nhw’n saff am y tro.’

‘I’w cofio?’

                                                                                    ‘Am byth. I’w gweithio nhw’n gerdd

                                                                                    ac adrodd eich stori am oes.’

Yn yr ail ganiad wedyn, mae’r bardd yn ymweld eilwaith, a daw dryswch Lilian yn fwyfwy amlwg wrth iddi golli gafael ar rai geiriau:

‘Rhai bach ydy’r gwaetha! Y lleia ohonynt

sy’n syrthio drwy’r tylla fel blawd.’

Llais Lilian sy’n arwain y naratif, gyda llais y bardd yn gwthio weithiau, yn gwrando ac yn cofnodi. Ac mae Lilian yn ymwybodol o hynny, ac yn datgan: ‘Y fi, nid y chi, ydy’r bardd!’. Nid dioddefwraig ddiymadferth ydi hi oddi fewn i’r naratif, ond tywysydd trwy fyd dryslyd ei chyflwr. Ac er fod y bardd a’r darllenydd yn chwerthin weithiau ar bethau nad ydi hi’n sylweddoli eu bod yn ddoniol, ni allwn ni fod yn siŵr bob amser ar bwy mae’r jôc. Nid yw’r bardd yn caniatáu’r fath dir cadarn i’w ddarllenwyr.

Yn y rhan nesaf wedyn cawn fyfyrdodau’r bardd, lle mae’n egluro ei dasg a’i swyddogaeth wrth ymweld â’r cartref preswyl. Mae’r bryddest yn pendilio rhwng y deialogau bywiog efo Lilian, a’r myfyrdodau dwysach hyn, a rhaid cyfaddef mai dyma’r rhan o’r gerdd lle mae’r mwyaf o ôl straen i’w weld ar y dweud. Tra fod y sgyrsiau gyda Lilian yn naturiol ar y cyfan, ac yn gynnil, teimlaf mai prif bwrpas y penillion hyn yw egluro i’r darllenydd beth sy’n digwydd a hynny'n ddianghenraid, yn ogystal â rhoi saib inni rhwng deialogau Lilian er mwyn cyfleu llif amser. Dyma lle mae’r dweud fwyaf barddonllyd, er bod yna ambell ddelwedd drawiadol, er enghraifft:

Yng nghanol static llwyd

ei chof clustfeinio a wnaf

am nodau glân

Yn nes ymlaen yn y bryddest, dechreua’r myfyrdodau fynd braidd yn ailadroddus hefyd, ac mae yna duedd i or-egluro swyddogaeth y bardd.

Ond yn y bedwaredd ran, daw’r gerdd i gresendo dramatig. Mae Lilian yn lled-rybuddio, lled-herian y bardd fod yn rhaid iddo fod yn ofalus, fod peryg iddi golli ei chof yn llwyr os na fydd o’n ddarbodus ac yn brydlon yn ei waith. Yna mae hi’n codi ac yn rhoi araith hir, sydd yn ein gwthio o ddifri i ystyried beth sydd yn farddoniaeth, a natur ei pherthynas hithau ag ystyr. Fel petai’n adleisio ansefydlogrwydd y cynnwys, mae ffurf y gerdd yn newid hefyd, yn ystumio’n siapiau ar hyd y dudalen. Adrodd hanes ei bywyd y mae Lilian, ond mae ei chronoleg dros bob man, ei brawddegau’n llifo i’w gilydd ac yn ailadrodd nes troi’n frawddegau newydd; yr un geiriau ond ystyr newydd – ac eto? Mae’r bardd yn holi ai bardd oedd gŵr Lilian:

[...] y gŵr oedd yn rhaffu ei

odla a’n charmio ni i gyd nes y cafodd

o drawiad wnaeth stopio pob dim

a dangos y drwg yn

ei galon.

Ond mae hi’n ei gywiro yn syth bin: ‘Na, electrisian’. Ac eto, os mai siarad mewn barddoniaeth yr ydym, mae yna wirionedd yn y ddau ddatganiad, on’d oes?

Yn y rhan nesaf, sgwrs ddychmygol rhwng Lilian a’r bardd a geir. Mae’r bardd yn rhwystredig wrth geisio ’sgwennu ei gerdd, yn methu â chanfod Lilian, ac yn sgwrsio gyda hi yn ei ddychymyg. Ac mae hithau, yn ei dull anuniongyrchol, chwareus arferol, yn rhoi cyfarwyddyd iddo ar sut i’w chanfod:

Ond dyma fi! Dw i yn dy law

yn dawnsio’n dy nodiadau,

dilyn rhythmau blêr y sgwrs -

dw i yno rhwng y nodau.

Amwysedd sy’n nodweddu’r neges yn y fan hon hefyd. Nid trwy rythu ar ffeithiau moel y mae deall hanes Lilian, ond trwy rhyw gil edrych arnyn nhw yn slei bach.

Yn y chweched rhan wedyn ceir mwy o fyfyrdodau’r bardd, a’r bardd erbyn hyn yn nesáu at oleuedigaeth ynglŷn a sut i sgwennu am Lilian ac mae’r dweud yn ailadroddus braidd yn y fan hon. Mae yma ormod o ddweud ar draul dangos – mae’r darllenydd wedi rhyw ddeall ers y rhan flaenorol fod y bardd yn nesáu at ddeall sut mae adnabod Lilian, ac nid oes gwir angen ailadrodd hynny mewn Cymraeg plaen(iach). Nid yw’n dweud fawr ddim newydd yn y rhan hon a wela i ddim sut y byddai’r gerdd ar ei cholled o’i hepgor.

Ond dyna ddod wedi hynny at y rhan olaf, a rhan fwyaf dirdynnol y bryddest. Dychwela’r bardd i ymweld â Lilian, a hynny wedi mis o absenoldeb. Yn y cyfamser, mae Lilian, yng ngeiriau’r nyrs, ‘wedi mynd’. Mae’r bardd yn siarad yn blaen ac yn syml, heb flodeuo’r dweud â sentimentalrwydd stroclyd o gwbl. Wedi dod a’i gerdd iddi mewn amlen mae o, yn rhodd:

Mae’n gadael yr amlen ar erchwyn 

y gwely. A gadael y golau ymlaen.

Wrth ffarwelio â Lilian, nid yw’n syrthio i’r trap ystrydebol o fod ‘yn rhy hwyr’, ac mae hynny ynddo’i hun yn arwyddocaol. Mae’n gwneud i’r darllenydd holi ei hun beth yw ystyr gadael cerdd mewn amlen ar wely rhywun sydd eisoes ‘wedi mynd’. Beth yw pwrpas y cerddi o gwbl? Ai yn y dyfyniad ar ddechrau'r gerdd y mae'r gyfrinach - sef bod cerddi'n ‘aros ’run fath. Yn deud hi fel mae. Mae’n ffaith i chi, yndi - barddoniaeth’?

Neu ai am eu bod yn cynnig rhyw fath o sefydlogrwydd, rhywbeth parhaol a digyfnewid y mae iddynt bwsigrwydd? Neu a ydynt yn tanseilio’r union gysyniad hwnnw o sefydlogrwydd, wrth guddio lluosogrwydd o wirioneddau oddi mewn i’r un trefniant, ffug-sefydlog o eiriau?

Daw rhywun yn ôl at y ddelwedd wreiddiol o ddrych, a gofyn pa gydnabyddiaeth yn union a gafodd ac a welodd Gwion Hallam wrth edrych drwyddo ar fyd Lilian? A be welwn ninnau tybed?


Cyhoeddodd Elan Grug Muse ei chyfrol gyntaf o farddoniaeth, Ar Ddisberod (Barddas), ym mis Mai 2017. Mae hi'n un o gyd-sylfaenwyr Y Stamp


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Barddoniaeth, Elan Grug Muse

 


Wrth gael ei gorfodi i ganfod ffordd newydd o ddweud ‘bach’, mae Lilian yn siarad mewn barddoniaeth.

Dyddiad cyhoeddi: 16·08·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Cefin Roberts

Mae’r theatr yng Nghymru wedi colli dyrnaid creulon o’i mawrion eleni ac roedd clywed am farwolaeth Meic Povey yr wythnos ddiwethaf yn waldan greulon arall i bawb ohonom sy’n caru’r theatr Gymraeg. Roedd Meic yn actor, awdur, cyfaill a Chymro i’r carn ac un a fu’n dyfal osod…

Cyfansoddi


Jan Morris a Twm Morys

Glywsoch chi fi yn crio ddoe? Fy nghyfrifiadur, o bethau’r byd, oedd achos y dagrau. Yn ystod y bore, galwodd dyn fi i ddweud wrthyf beth oedd angen ei wneud ar frys er mwyn cadw’r cyfrifiadur i fynd. Wyddwn i ddim bod dim yn…

Dadansoddi


M Wynn Thomas

Roedd Tony yn un o gymwynaswyr mwyaf gwerthfawr Cymru a’r Gymraeg fy nghyfnod i. Roedd hefyd yn un o’r unigolion mwyaf egwyddorol a llachar o dreiddgar ei feddwl i mi ddod ar eu traws. Fe ddes i’w adnabod gyntaf ar ddiwedd yr wythdegau pan…

Cyfansoddi


Ifor ap Glyn

Rhwng 1914 ac 1918 bu chwarter miliwn o ffoaduriaid o wlad Belg yn byw dros dro ym Mhrydain. Daeth rhai i Gymru ... 

Cyfweld


Ruth Richards

Daeth yn amser i gyrchu hanfodion dianghenraid drachefn; y rhuthr blynyddol am anrhegion Nadolig. Ac os digwydd i chwi fod ym Môn dros y cyfnod hwn, fe welwch fod trefi Biwmares a Phorthaethwy'n prysur gystadlu am y farchnad mewn addurniadau, hylifau a…

Adolygu


Gideon Koppel

Dw i ar awyren Ryanair o Chania, ar ynys Creta, i Stansted. Er bod y profiad yn ddigon anghysurus – cawn ein gyrru fel anifeiliaid ar hyd y maes awyr a’n gorfodi i aros heb eglurhad fan hyn fan draw – mae yna deimlad…

Colofnau


Mihangel Morgan

Fis diwethaf roedd ffrind i mi yn cael ei phen-blwydd yn hanner cant oed. Pan oedd John Betjeman yn fardd y Frenhines cafodd ei feirniadu yn y wasg am beidio â llunio cerdd i ddathlu pen-blwydd Ei Mawrhydi pan gyrhaeddodd hithau’r hanner…

Dadansoddi


Steffan Gwynn

Mae’r Ffindir yn enwog am ei fforestydd maith a’i chant a mil o lynnoedd disglair. Dyma wlad yr haul ganol nos, a pheth cyffredin yw dal bws o’r ddinas allan i’r wlad er mwyn mwynhau’r tywydd braf gan gasglu llus neu fadarch mewn basged wiail…