David Graeber


Bullshit jobs: a theory

Allen Lane, 368tt, £20, Mai 2018

Swyddi da-i-ddim
Adolygu

Swyddi da-i-ddim


Dyfrig Williams

Amser darllen: 7 munud

09·10·2018

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am y gyfrol ddylanwadol Debt: The First 5,000 Years (2011). Fel anarchydd y disgrifia ei hun ac mae ganddo ddiddordeb ysol yn holl hanes trafodion cymdeithasol ac economaidd.

Nid syndod felly yw darllen ei feirniadaeth gref o'n system gyfalafol gyfredol. Yn y gyfrol ddiweddaraf hon, sydd wedi ei hysgrifennu mewn arddull fywiog a phryfoclyd, mae Graeber yn mynd i'r afael â’r problemau sydd wrth wraidd swyddi 'da-i-ddim', eu goblygiadau i ni fel unigolion ac i gymdeithas yn ei chyfanrwydd. Ond sut mae adnabod swydd 'da-i-ddim'? Dyma ddiffiniad Graeber:

[...] math o waith cyflogedig sydd mor ddiwerth, diangen neu amheus fel na all hyd yn oed y gweithiwr gyfiawnhau ei fodolaeth, er ei fod yn teimlo rheidrwydd i roi'r argraff nad yw hyn yn wir, i fodloni'r amodau cyflogaeth.

Yn ôl ymchwil a wnaethpwyd yn dilyn ysgrif wreiddiol Graeber ar y pwnc, a gyhoeddwyd pum mlynedd yn ôl yn y cylchgrawn radical Strike!, mae rhwng 37 a 40% o'r boblogaeth ym Mhrydain o'r farn nad oes unrhyw ddiben i'w swyddi. Mae hwn yn ystadegyn gwirioneddol ddifrifol o ystyried mai 'yn y gwaith' y treuliwn y mwyafrif o'n hamser – gan gymryd ein bod yn ddigon lwcus i fod 'mewn gwaith'. O ymestyn y diffiniad i gynnwys y swyddi hynny sydd, yn eu tro, yn cefnogi'r gwaith diwerth hwn, yna cwyd y canran i 50%.

Rhennir swyddi 'da-i-ddim' yn bum categori gan Graeber. 'Flunkies' yw’r cyntaf. Prif bwrpas 'Flunkies' yw gwneud i bobl ymddangos yn dda neu'n bwysig. Un enghraifft fyddai Cynorthwyydd Personol diangen, neu dderbynnydd mewn swyddfa lle nad oes digon o alwadau i'w gyfiawnhau. 'Goons' yw swyddi ag elfen ymosodol iddynt sy'n bodoli dim ond er mwyn creu argraff heriol i gyrff eraill cystadleuol o fewn yr un maes. Datrys rhyw wendid neu broblem mewn sefydliadau a chwmnïau y mae 'Duct Tapers', ac yn aml, tasg y gweithwyr hyn yw dadwneud 'niwed' a achoswyd gan weithwyr o statws uwch yn yr hierarchaeth. Crëwyd swyddi 'Box Tickers', ar y llaw arall, i roi'r argraff bod mudiad yn bwrw ati i daclo problem, er nad ydynt yn gwneud hynny, mewn gwirionedd. Caiff y swyddi hyn eu ffurfio ar ôl sgandal ac yn amlach na pheidio, gorfodir y cyflogedig i gydymffurfio â phroses fiwrocrataidd er mwyn cyrraedd safonau arbennig. Ond canlyniad hyn, yn ôl Graber, yw arwain at fwy o wastraffu amser ac adnoddau.

Y categori olaf yw’r 'Taskmasters'. Mae'r rhain naill ai'n creu gwaith di-werth i gadw gweithwyr eraill yn brysur – gan gyfrannu at wastraffu mwy o adnoddau eto – neu'n chwarae rôl goruchwylwyr lle nad oes angen goruchwylio mewn gwirionedd.  Graeber ati i ddangos sut y mae'r hierarchaeth hon wedi ei phlethu i'r system waith. Dadleuir bod ein ffyrdd o weithio yn seiliedig ar yr hyn a elwir yn 'Taylorism' (neu 'Reolaeth Wyddonol'), arfer sydd yn ddibynnol ar y rhagdybiaeth fod angen haenau o reolaeth arnom er mwyn hwyluso effeithiolrwydd y rheng flaen.

Nid Graeber yw’r unig un i feirniadu’r system waith gyfredol. Mae'r feirniadaeth yn gyffredin hefyd ym maes meddylfryd systemau, er enghraifft yng ngwaith yr awdur a'r seicolegydd galwedigaethol John Seddon (1952- ) a arbeniga ar hyrwyddo newid yn y diwydiant gwasanaeth. Ym marn Seddon, mae'r gagendor rhwng y sawl sy’n rheoli a'r gweithwyr yn y rheng flaen yn golygu nad ydy’r rheolwyr yn medru gwneud penderfyniadau sy'n seiliedig ar y darlun cyflawn. Canlyniad hynny, wrth gwrs, yw eu cymell i wneud penderfyniadau gwael.

Cawn ein cyflyru i gredu bod cyfalafiaeth yn annog effeithlonrwydd. Ond dros wythdeg mlynedd yn ôl, yn 1930, proffwydodd John Maynard Keynes y byddai cenhedlaeth ei wyrion yn gweithio wythnos waith bymtheg awr. Ac er yr amlinellwyd buddion amrywiol wythnos fyrrach gan y New Economics Foundation yn eu hadroddiad '21 hours' bron i ddegawd yn ôl, rydym yn parhau i weithio oriau neilltuol o hir; yn wir, mae gweithlu Prydain ymhlith yr uchaf yn Ewrop, a hynny ar draul effeithlonrwydd. Yn ôl yr OECD, mae Prydeinwyr yn gweithio 1676 awr y flwyddyn, sy'n gyfartaledd o 32 awr yr wythnos. Mae hyn dipyn yn fwy na'r wlad sydd ar flaen y gad, sef yr Almaen lle mae gweithwyr yn gweithio 1363 awr y flwyddyn, neu tua 26 awr yr wythnos ar gyfartaledd.

Ceir tystiolaeth o fanteision gweithio oriau gwaith byrrach yn Sweden hefyd. Mae polisi o'r fath mewn rhai gweithleoedd – er enghraifft yn y byd nyrsio – wedi arwain at ostyngiad mewn absenoldeb oherwydd salwch. Mae yna lygedyn o obaith ym Mhrydain yn ogystal: cyhoeddodd y TUC yn ddiweddar eu bod yn bwriadu gwneud wythnos waith pedwar diwrnod yn ganolbwynt i'w hymgais i ddiwygio’r byd gwaith. Gwerth nodi hefyd fod Llywodraeth Cymru wedi ceisio ail-ddiffinio gwerth gwaith trwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Mae'r ddeddf hon yn ymgais i symud y ffocws o'r budd economaidd tymor byr i'r canlyniadau hirdymor. Cadarnhaol yn sicr yw gweld cydnabyddiaeth yng Nghymru nad ydy’r hinsawdd waith bresennol yn hwyluso amgylchiadau byw iach a ffyniant cymdeithasol ac economaidd cynaliadwy. 
 

John Maynard Keynes (ar y dde) gyda'r artist Duncan Grant, aelod arall o grŵp Bloomsbury (Wikipedia)

Ond yn wyneb y ffeithiau hyn, pam fod swyddi diwerth ar gynnydd? Nid oes unrhyw un, mewn gwirionedd, wedi mynd at wraidd y broblem a gwir gwestiynu gwerth gwaith ers i Francis Fukuyama ddatgan, os braidd yn fyrbwyll, fod hanes (ac esblygiad cymdeithasol-ddiwylliannol, felly) wedi dod i ben yn 1989. Hyd yn oed yn ein cyrff cyhoeddus, rhown systemau ar waith sy'n codi o’r drefn gyfalafol, a hynny er bod y sector yn gweithredu mewn cyd-destun llawer mwy aml haenog na maes fel gweithgynhyrchu. Dyfeisiwyd methodoleg rheoli prosiectau PRINCE 2 gan Swyddfa'r Cabinet ar gyfer sefyllfaoedd syml, ond caiff ei gweithredu gan y llywodraeth mewn cyd-destunau gwaith cymhleth. Ar ben hynny, gwerthwyd prif gyfran y model hwn i Capita, y darparwr gwasanaethau busnes technolegol. Tybed a fyddai Graeber yn gweld hyn yn ddoniol, neu fel sgerbwd ffilm arswyd?

Digon posib mai er mwyn amlygu diffygion y system gyfalafol ehangach y rho Graeber sylw i swyddi 'da-i-ddim' yn y gyfrol hon, ond byddai wedi bod yn ddiddorol clywed mwy am y tasgau di-werth sydd yn rhan o gymaint o swyddi buddiol hefyd. Efallai y byddai hyn wedi dadlennu mai problem eang iawn yw hon, nid rhywbeth sy’n effeithio ar swyddi 'da-i-ddim' yn unig. Er enghraifft, yn ddiweddar, darganfyddwyd mewn un asiantaeth bod y staff yn gwario 40% o’u hamser yn ateb ebyst. Nid syfrdanol mo hynny o bell ffordd o ystyried mai dim ond 39% o amser staff sy'n cael ei wario ar ddyletswyddau cynradd. Ymddengys mai’r dosbarth gweithiol sy’n gwneud y gwaith gwirioneddol werthfawr, gan mai ffocws llawer o'r swyddi hyn yw gofalu am eraill. Dadl Graeber yw bod ‘gwerth’ a ‘gwerthoedd’ yn gwrthdaro, ac y gallai Incwm Sylfaenol Cyffredinol (lle derbynia dinasyddion swm rheolaidd o arian gan y llywodraeth) ein cynorthwyo fel cymdeithas i fagu economi a byd gwaith iachach.

Os nad yw cyfalafiaeth, yn groes i'r addewid, yn sicrhau systemau effeithlon, pam nad ydym yn chwyldroi'r drefn sydd ohoni? Ai oherwydd bod yn well gennym y cyfarwydd ar draul yr hyn sy'n llesol? A yw herio'r system yn golygu gormod o ansicrwydd? Mae'n anodd arbed arian a chynllunio ar gyfer dyfodol ein plant, wedi'r cyfan, os nad ydym yn sicr beth fydd amgylchiadau'r dyfodol. Rydym yn dibynnu ar y system bresennol i gefnogi ein teuluoedd a’n ffyrdd o fyw, ac yn ymwybodol nad doeth bob amser brathu’r llaw sydd yn ein bwydo, fel dywed y Sais.

Rhagwelir gan y Resolution Institute y bydd anghydraddoldeb ym Mhrydain yn codi i'w lefel uchaf eto erbyn 2020. Yn sgil y wasgfa economaidd a ragdybir ar hyn o bryd a phrinder adnoddau, a fydd newid mawr fel Brexit yn ein hysgogi yng Nghymru i ail-ystyried beth yw ystyr gwneud gwaith o werth? Neu ai breuddwyd ynfytyn yw hyn ac a fyddwn yn bodloni ar barhau yn yr un hen rigol gyda llai o swyddi o ansawdd, a hynny yng nghyd-destun ehangach awtomeiddio? Mae'r naratif cyfredol yn mynnu mai nifer y swyddi presennol sy'n bwysig yn hytrach na’r ansawdd, a deillia hyn o’r tueddiad i fesur yr hyn sy'n hawdd ei fesur, yn hytrach na’r hyn sy'n angenrheidiol er lles hirdymor. Rhaid gofyn beth yw gwir ddiben gwaith. Os ydym yn cydnabod bod pob unigolyn â chyfraniad i'w wneud, mae’n hollbwysig ein bod yn craffu eto ar ein swyddi.



Mae Dyfrig Williams wedi bod yn gweithio i geisio gwella gwasanaethau cyhoeddus am bron i bymtheng mlynedd, gyda Chymunedau yn Gyntaf, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a Chyfnewidfa Arfer Da Swyddfa Archwilio Cymru. Bellach, mae'n Gydlynydd Dysgu i Research in Practice, sy'n cynorthwyo mudiadau i weithio gyda phlant, oedolion a theuluoedd mewn modd sy'n seiliedig ar ymchwil a thystiolaeth.
 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Gwaith, Economeg, Dyfrig Williams

 


Ymddengys mai’r dosbarth gweithiol sy’n gwneud y gwaith gwirioneddol werthfawr, gan mai ffocws llawer o’r swyddi hyn yw gofalu am eraill

Dyddiad cyhoeddi: 09·10·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…