David Graeber


Bullshit jobs: a theory

Allen Lane, 368tt, £20, Mai 2018

Swyddi da-i-ddim
Adolygu

Swyddi da-i-ddim


Dyfrig Williams

Amser darllen: 7 munud

09·10·2018

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am y gyfrol ddylanwadol Debt: The First 5,000 Years (2011). Fel anarchydd y disgrifia ei hun ac mae ganddo ddiddordeb ysol yn holl hanes trafodion cymdeithasol ac economaidd.

Nid syndod felly yw darllen ei feirniadaeth gref o'n system gyfalafol gyfredol. Yn y gyfrol ddiweddaraf hon, sydd wedi ei hysgrifennu mewn arddull fywiog a phryfoclyd, mae Graeber yn mynd i'r afael â’r problemau sydd wrth wraidd swyddi 'da-i-ddim', eu goblygiadau i ni fel unigolion ac i gymdeithas yn ei chyfanrwydd. Ond sut mae adnabod swydd 'da-i-ddim'? Dyma ddiffiniad Graeber:

[...] math o waith cyflogedig sydd mor ddiwerth, diangen neu amheus fel na all hyd yn oed y gweithiwr gyfiawnhau ei fodolaeth, er ei fod yn teimlo rheidrwydd i roi'r argraff nad yw hyn yn wir, i fodloni'r amodau cyflogaeth.

Yn ôl ymchwil a wnaethpwyd yn dilyn ysgrif wreiddiol Graeber ar y pwnc, a gyhoeddwyd pum mlynedd yn ôl yn y cylchgrawn radical Strike!, mae rhwng 37 a 40% o'r boblogaeth ym Mhrydain o'r farn nad oes unrhyw ddiben i'w swyddi. Mae hwn yn ystadegyn gwirioneddol ddifrifol o ystyried mai 'yn y gwaith' y treuliwn y mwyafrif o'n hamser – gan gymryd ein bod yn ddigon lwcus i fod 'mewn gwaith'. O ymestyn y diffiniad i gynnwys y swyddi hynny sydd, yn eu tro, yn cefnogi'r gwaith diwerth hwn, yna cwyd y canran i 50%.

Rhennir swyddi 'da-i-ddim' yn bum categori gan Graeber. 'Flunkies' yw’r cyntaf. Prif bwrpas 'Flunkies' yw gwneud i bobl ymddangos yn dda neu'n bwysig. Un enghraifft fyddai Cynorthwyydd Personol diangen, neu dderbynnydd mewn swyddfa lle nad oes digon o alwadau i'w gyfiawnhau. 'Goons' yw swyddi ag elfen ymosodol iddynt sy'n bodoli dim ond er mwyn creu argraff heriol i gyrff eraill cystadleuol o fewn yr un maes. Datrys rhyw wendid neu broblem mewn sefydliadau a chwmnïau y mae 'Duct Tapers', ac yn aml, tasg y gweithwyr hyn yw dadwneud 'niwed' a achoswyd gan weithwyr o statws uwch yn yr hierarchaeth. Crëwyd swyddi 'Box Tickers', ar y llaw arall, i roi'r argraff bod mudiad yn bwrw ati i daclo problem, er nad ydynt yn gwneud hynny, mewn gwirionedd. Caiff y swyddi hyn eu ffurfio ar ôl sgandal ac yn amlach na pheidio, gorfodir y cyflogedig i gydymffurfio â phroses fiwrocrataidd er mwyn cyrraedd safonau arbennig. Ond canlyniad hyn, yn ôl Graber, yw arwain at fwy o wastraffu amser ac adnoddau.

Y categori olaf yw’r 'Taskmasters'. Mae'r rhain naill ai'n creu gwaith di-werth i gadw gweithwyr eraill yn brysur – gan gyfrannu at wastraffu mwy o adnoddau eto – neu'n chwarae rôl goruchwylwyr lle nad oes angen goruchwylio mewn gwirionedd.  Graeber ati i ddangos sut y mae'r hierarchaeth hon wedi ei phlethu i'r system waith. Dadleuir bod ein ffyrdd o weithio yn seiliedig ar yr hyn a elwir yn 'Taylorism' (neu 'Reolaeth Wyddonol'), arfer sydd yn ddibynnol ar y rhagdybiaeth fod angen haenau o reolaeth arnom er mwyn hwyluso effeithiolrwydd y rheng flaen.

Nid Graeber yw’r unig un i feirniadu’r system waith gyfredol. Mae'r feirniadaeth yn gyffredin hefyd ym maes meddylfryd systemau, er enghraifft yng ngwaith yr awdur a'r seicolegydd galwedigaethol John Seddon (1952- ) a arbeniga ar hyrwyddo newid yn y diwydiant gwasanaeth. Ym marn Seddon, mae'r gagendor rhwng y sawl sy’n rheoli a'r gweithwyr yn y rheng flaen yn golygu nad ydy’r rheolwyr yn medru gwneud penderfyniadau sy'n seiliedig ar y darlun cyflawn. Canlyniad hynny, wrth gwrs, yw eu cymell i wneud penderfyniadau gwael.

Cawn ein cyflyru i gredu bod cyfalafiaeth yn annog effeithlonrwydd. Ond dros wythdeg mlynedd yn ôl, yn 1930, proffwydodd John Maynard Keynes y byddai cenhedlaeth ei wyrion yn gweithio wythnos waith bymtheg awr. Ac er yr amlinellwyd buddion amrywiol wythnos fyrrach gan y New Economics Foundation yn eu hadroddiad '21 hours' bron i ddegawd yn ôl, rydym yn parhau i weithio oriau neilltuol o hir; yn wir, mae gweithlu Prydain ymhlith yr uchaf yn Ewrop, a hynny ar draul effeithlonrwydd. Yn ôl yr OECD, mae Prydeinwyr yn gweithio 1676 awr y flwyddyn, sy'n gyfartaledd o 32 awr yr wythnos. Mae hyn dipyn yn fwy na'r wlad sydd ar flaen y gad, sef yr Almaen lle mae gweithwyr yn gweithio 1363 awr y flwyddyn, neu tua 26 awr yr wythnos ar gyfartaledd.

Ceir tystiolaeth o fanteision gweithio oriau gwaith byrrach yn Sweden hefyd. Mae polisi o'r fath mewn rhai gweithleoedd – er enghraifft yn y byd nyrsio – wedi arwain at ostyngiad mewn absenoldeb oherwydd salwch. Mae yna lygedyn o obaith ym Mhrydain yn ogystal: cyhoeddodd y TUC yn ddiweddar eu bod yn bwriadu gwneud wythnos waith pedwar diwrnod yn ganolbwynt i'w hymgais i ddiwygio’r byd gwaith. Gwerth nodi hefyd fod Llywodraeth Cymru wedi ceisio ail-ddiffinio gwerth gwaith trwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Mae'r ddeddf hon yn ymgais i symud y ffocws o'r budd economaidd tymor byr i'r canlyniadau hirdymor. Cadarnhaol yn sicr yw gweld cydnabyddiaeth yng Nghymru nad ydy’r hinsawdd waith bresennol yn hwyluso amgylchiadau byw iach a ffyniant cymdeithasol ac economaidd cynaliadwy. 
 

John Maynard Keynes (ar y dde) gyda'r artist Duncan Grant, aelod arall o grŵp Bloomsbury (Wikipedia)

Ond yn wyneb y ffeithiau hyn, pam fod swyddi diwerth ar gynnydd? Nid oes unrhyw un, mewn gwirionedd, wedi mynd at wraidd y broblem a gwir gwestiynu gwerth gwaith ers i Francis Fukuyama ddatgan, os braidd yn fyrbwyll, fod hanes (ac esblygiad cymdeithasol-ddiwylliannol, felly) wedi dod i ben yn 1989. Hyd yn oed yn ein cyrff cyhoeddus, rhown systemau ar waith sy'n codi o’r drefn gyfalafol, a hynny er bod y sector yn gweithredu mewn cyd-destun llawer mwy aml haenog na maes fel gweithgynhyrchu. Dyfeisiwyd methodoleg rheoli prosiectau PRINCE 2 gan Swyddfa'r Cabinet ar gyfer sefyllfaoedd syml, ond caiff ei gweithredu gan y llywodraeth mewn cyd-destunau gwaith cymhleth. Ar ben hynny, gwerthwyd prif gyfran y model hwn i Capita, y darparwr gwasanaethau busnes technolegol. Tybed a fyddai Graeber yn gweld hyn yn ddoniol, neu fel sgerbwd ffilm arswyd?

Digon posib mai er mwyn amlygu diffygion y system gyfalafol ehangach y rho Graeber sylw i swyddi 'da-i-ddim' yn y gyfrol hon, ond byddai wedi bod yn ddiddorol clywed mwy am y tasgau di-werth sydd yn rhan o gymaint o swyddi buddiol hefyd. Efallai y byddai hyn wedi dadlennu mai problem eang iawn yw hon, nid rhywbeth sy’n effeithio ar swyddi 'da-i-ddim' yn unig. Er enghraifft, yn ddiweddar, darganfyddwyd mewn un asiantaeth bod y staff yn gwario 40% o’u hamser yn ateb ebyst. Nid syfrdanol mo hynny o bell ffordd o ystyried mai dim ond 39% o amser staff sy'n cael ei wario ar ddyletswyddau cynradd. Ymddengys mai’r dosbarth gweithiol sy’n gwneud y gwaith gwirioneddol werthfawr, gan mai ffocws llawer o'r swyddi hyn yw gofalu am eraill. Dadl Graeber yw bod ‘gwerth’ a ‘gwerthoedd’ yn gwrthdaro, ac y gallai Incwm Sylfaenol Cyffredinol (lle derbynia dinasyddion swm rheolaidd o arian gan y llywodraeth) ein cynorthwyo fel cymdeithas i fagu economi a byd gwaith iachach.

Os nad yw cyfalafiaeth, yn groes i'r addewid, yn sicrhau systemau effeithlon, pam nad ydym yn chwyldroi'r drefn sydd ohoni? Ai oherwydd bod yn well gennym y cyfarwydd ar draul yr hyn sy'n llesol? A yw herio'r system yn golygu gormod o ansicrwydd? Mae'n anodd arbed arian a chynllunio ar gyfer dyfodol ein plant, wedi'r cyfan, os nad ydym yn sicr beth fydd amgylchiadau'r dyfodol. Rydym yn dibynnu ar y system bresennol i gefnogi ein teuluoedd a’n ffyrdd o fyw, ac yn ymwybodol nad doeth bob amser brathu’r llaw sydd yn ein bwydo, fel dywed y Sais.

Rhagwelir gan y Resolution Institute y bydd anghydraddoldeb ym Mhrydain yn codi i'w lefel uchaf eto erbyn 2020. Yn sgil y wasgfa economaidd a ragdybir ar hyn o bryd a phrinder adnoddau, a fydd newid mawr fel Brexit yn ein hysgogi yng Nghymru i ail-ystyried beth yw ystyr gwneud gwaith o werth? Neu ai breuddwyd ynfytyn yw hyn ac a fyddwn yn bodloni ar barhau yn yr un hen rigol gyda llai o swyddi o ansawdd, a hynny yng nghyd-destun ehangach awtomeiddio? Mae'r naratif cyfredol yn mynnu mai nifer y swyddi presennol sy'n bwysig yn hytrach na’r ansawdd, a deillia hyn o’r tueddiad i fesur yr hyn sy'n hawdd ei fesur, yn hytrach na’r hyn sy'n angenrheidiol er lles hirdymor. Rhaid gofyn beth yw gwir ddiben gwaith. Os ydym yn cydnabod bod pob unigolyn â chyfraniad i'w wneud, mae’n hollbwysig ein bod yn craffu eto ar ein swyddi.



Mae Dyfrig Williams wedi bod yn gweithio i geisio gwella gwasanaethau cyhoeddus am bron i bymtheng mlynedd, gyda Chymunedau yn Gyntaf, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a Chyfnewidfa Arfer Da Swyddfa Archwilio Cymru. Bellach, mae'n Gydlynydd Dysgu i Research in Practice, sy'n cynorthwyo mudiadau i weithio gyda phlant, oedolion a theuluoedd mewn modd sy'n seiliedig ar ymchwil a thystiolaeth.
 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Gwaith, Economeg

 


Ymddengys mai’r dosbarth gweithiol sy’n gwneud y gwaith gwirioneddol werthfawr, gan mai ffocws llawer o’r swyddi hyn yw gofalu am eraill

Dyddiad cyhoeddi: 09·10·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Gareth Leaman

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y…

Adolygu


Dylan Huw

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i…

Cyfansoddi


Boz Groden

gŵyl

Dydd neu ddyddiau pryd na chyflawnir gwaith beunyddiol, dydd neu ddyddiau o ddifyrrwch neu adloniant; diwrnod wedi ei neilltuo a'i gadw'n barchus yn flynyddol er coffa am ryw sant neu berson arbennig neu am ryw ddigwyddiad cofiadwy, dydd gŵyl (grefyddol), dygwyl, dydd cysegredig, gwyl-mabsant, diwrnod…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Adolygu


Miriam Elin Jones

Mewn sioe gerdd lachar, How to Win Against History, y dysgais i gyntaf am fodolaeth pumed Marcwis Môn. Gyda’r fersiwn honno o stori anhygoel y dyn hwn yn fyw yng fy nghof – dyn a wariodd bob ceiniog o’i gyfoeth teuluol ar ddeiamwntiau…

Adolygu


Morgan Owen

Gorddefnyddir yr ansoddair ‘cynnil’ wrth adolygu a gwerthu nofelau Cymraeg: perthyn y gair i eirfa (an)feirniadol dra ystrydebol erbyn hyn, nad yw’n golygu odid ddim (ail agos i ‘cynnil’ yw ‘cignoeth’). Yn yr achos hwn, fodd bynnag, hynod briodol yw’r gair ‘cynnil’ a chlod mawr i’r awdur yw y llwyr…

Adolygu


Katie Gramich

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Adolygu


Dyfrig Jones

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…