Chinua Achebe


There was a Country: a personal history of Biafra

Penguin, 352, £9.99, 2012

Unwaith, roedd gwlad
Adolygu

Unwaith, roedd gwlad


Ned Thomas

Amser darllen: 2 funud

15·01·2020

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas 100,000 o filwyr, rhwng y ddwy ochr. Ond bu farw rhwng 500,000 a miliwn o drigolion eraill Biafra, a llawer o'r rheini yn blant, oherwydd newyn a achoswyd yn fwriadol gan y môr-warchae a osodwyd o gwmpas Biafra gan lywodraeth ffederal Nigeria, â chefnogaeth Prydain.

Dyma efallai oedd y rhyfel cyntaf lle roedd gohebwyr teledu yn adrodd o agos, o faes y gad, ac rwy'n cofio'r lluniau erchyll o'r newynog a ysgogodd brotestiadau byd-eang ar y pryd, ond yn rhy ddiweddar i achub y sefyllfa. Bu'r meddyg a'r gwleidydd Bernard Kouchner a doctoriaid eraill o Ffrainc yn gweithio yn Biafra, a'r profiad hwnnw achosodd iddynt sefydlu Médecins sans frontières, er mwyn sicrhau mudiad dyngarol na fyddai dan fawd y gwladwriaethau.

Erbyn hyn byddai rhyfel Biafra wedi hen mynd yn angof gen i oni bai imi yn ddiweddar ddigwydd dod ar draws cyfrol Chinua Achebe There was a Country: a personal history of Biafra. Bûm yn dysgu nofelau Achebe am flynyddoedd – Things Fall Apart (1958) yw'r clasur – ac roeddwn hefyd wedi cyfweld ag ef, ond hynny i gyd cyn dyddiau'r rhyfel. Yn hwyrach o lawer, dim ond flwyddyn cyn ei farw yn 2013, y cyhoeddwyd y gyfrol dan sylw ac nid oeddwn wedi clywed amdani ar y pryd.

Mae'r llyfr yn arweiniad defnyddiol i'r ffactorau wrth wraidd rhyfel Biafra. Dechreuodd y rhyfel dim ond saith mlynedd wedi i Nigeria ennill annibyniaeth oddi wrth Brydain, a hynny mewn awyrgylch o iwfforia. Oherwydd y gwrthdaro rhwng prif grwpiau ethnig y wlad bu rhaid i Achebe ffoi o'r brifddinas lle'r oedd yng ngofal gwasanaeth darlledu tramor Nigeria ffederal, ac o fewn ychydig, troes yn bropagandydd yn dadlau achos Biafra, ei famwlad, oedd bellach dan warchae. Erbyn ysgrifennu'r llyfr, fodd bynnag, mae digon o bellter ganddo i weld beiau yn ogystal ag arwriaeth ei ochr ei hun. Ond mae'r llyfr hefyd yn hanes personol – am orfod symud gyda'r teulu wrth i'r rhyfel symud; am golli cyfeillion, ac yn arbennig y bardd ifanc a disglair Christopher Okigbo (gweler y llun ar y dde). Mae'n llyfr yn ogystal am genedl yr Igbo. Hyd yn oed heddiw mi glywch gyfeirio ym Mhrydain at bobloedd fel y Yoruba neu'r Igbo fel 'llwythi', ond mae 42 miliwn o bobl yr Igbo yn Nigeria, a nifer sylweddol wedyn yn y gwledydd cyfagos ac yn y diaspora byd-eang. Mae'r rhyfel yn eu dangos mewn cyd-destun modern, fel pobl ddeallus a dyfeisgar sydd yr un pryd yn cynnal traddodiad – traddodiad mwy democrataidd na llawer o'u cymdogion yng ngogledd Nigeria. Ceir yn y llyfr hefyd nifer o gerddi digon swreal a ysgrifennwyd gan Achebe yn ystod y rhyfel. Yn wahanol i'r nofelau, felly, nid oes i'r gyfrol siap gaboledig na diweddglo taclus. Mae'n flerach na'r nofelau, ond wedyn mae rhyfel cartref yn flêr iawn, iawn.

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Affrica, Ned Thomas

 


Dechreuodd y rhyfel dim ond saith mlynedd wedi i Nigeria ennill annibyniaeth oddi wrth Brydain, a hynny mewn awyrgylch o iwfforia

Dyddiad cyhoeddi: 15·01·2020

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ned Thomas

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft…

Cyfansoddi


Geraint Lewis

Ro’n i wedi bwriadu ysgrifennu stori, wir i chi. Dyna oedd y syniad. Ro’n i’n teimlo’n weddol hyderus, yn gwybod am y diffiniad clasurol o orfod cael dechrau, canol a diwedd – er nid o anghenraid yn y drefn yna, chwedl Samuel Beckett.

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn…

Cyfweld


Ivan Krastev

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes…

Adolygu


Jane Aaron

Yn ôl rhagair Tegwen Morris, cyfarwyddwraig bresennol Merched y Wawr, ‘nid ffeministiaeth sy’n cael ei bortreadu’ yn y gyfrol hon ond ‘bywyd bob dydd’ menywod Cymru rhwng 1920 a 1960. Eto i gyd, yr hyn sydd yn debyg o daro darllenwyr yr 21g wrth iddynt droi tudalennau’r…

Dadansoddi


Keith Chapin

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan…

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ...