Adolygu

Codiad yr Ehedydd: Brexit cerddorol?

Tirluniau Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger a Rhian Samuel


Rhys Watkin

Amser darllen: 7 munud

09·01·2019

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a symffoni’r Pastoral (1922) gan Vaughan Williams. Roedd yn eglur hefyd yng nghydamseredd D’un soir triste gan Boulanger, a gyfansoddwyd ganddi yn 1917. Hyrwyddwyd y cyngerdd ar sail tarddle'r Pastoral ym mhrofiadau Vaughan Williams ar faes y gad. Ond tra gwahanol oedd Tirluniau (2000) Rhian Samuel, a fagwyd yn Aberdâr, o ran idiom gerddorol ac ysbrydoliaeth. Tirluniau cymysg felly, ac er gwaethaf gwerth cynhenid y darnau, teimlais mai rhyw gyfamod rhyfedd oedd canlyniad eu tynnu ynghyd. 

Ymysg ymatebion cerddorol i fyd natur mae'r Lark Ascending yn agosach at begwn estheteg ddynwaredol yn ôl rhai, a hynny er gwaethaf symbolaeth ymddangosiadol Gristnogol yr ehedydd yng ngherdd wreiddiol George Meredith, sy'n ysbrydoliaeth i'r darn. Y ffidil unawdol pia llais yr ehedydd, a chyfuniad o gyfeiliant harmonig ac ymgom a gyflenwir gan y gerddorfa. Dilynir yr esgyniad llythrennol hwn o’r bariau cyntaf un at y dyrchafiad olaf hudol drwy gyfrwng alawon yn seiliedig ar gerddoriaeth werin Seisnig. Yn wir, cymaint yw cryfder y darn hwn fel symbol (tra hyblyg) o Seisnigrwydd, ac o Loegr ddilys y dychymyg yng nghyd-destun plwyfoldeb gwleidyddiaeth gyfoes, nes hawdd deall yr ymrafael sydd wedi bod yn ddiweddar dros waith Vaughan Williams. Fe'i cofleidir gan rai fel rhyw fath o Brexit cerddorol ac fe'i defnyddiwyd, yn ddiddorol iawn, gan Jeremy Corbyn yn ystod yr Etholiad Cyffredinol yn 2017 (gweler Ben Cobley, 'Not simply a nostalgic nationalist' yn y cylchgrawn Unherd). 

Daliwyd sylw’r gynulleidfa’n gyfan gwbl ar y noson gan dechneg arbedus a phlaen yr unawdydd, a hynny'n cyferbynnu â sain driogllyd y gerddorfa ar adegau. Newid llwyr oedd Tirluniau Rhian Samuel (1944-) i'r gwead melys hwn o gefn gwlad Seisnig. Rhennir y gwaith ganddi yn bedwar symudiad: 'Cromlech Pentre Ifan', 'Hen Ŵr Storr' (colofn o graig ar ynys Skye), 'Castell y Bere', a 'Goleuadau yn y Bae' (yr olygfa hyd Bae Ceredigion o Aberdyfi). 
 

Y gyfansoddwraig Rhian Samuel yn canu yn y Tŷ Gwyn ar gyfer yr Arlywydd Johnson.
Fe'i gwelir yn sefyll yn y rhes gefn, i'r dde o law yr arweinydd. 


Gwaith modern heb os yw Tirluniau. Cafodd y darn ei chwarae am y tro cyntaf yn y BBC Millenium Proms yn yr Albert Hall. Mae'n galw am gerddorfa fawr, ac yn rhannu'n bytiau byr yn hytrach nag alaw a chyfeiliant; newidir y curiadau'n gyson a ffurfir grwpiau offerynnol bychain o blith y gerddorfa wrth i'r darn ddatblygu. Ceir ystod eang o offeryniaeth a thechnegau, yn enwedig ymysg yr offerynnau taro, a harmonïau mwys yn cynnig amrywiol ddehongliadau. Nodweddir y gwaith gan gyd-chwarae agos gan offerynnau unigol a chyfnewid nodau chwim. Gofyn am dechneg feistrolgar a wna hollti ffigyrau sydyn rhwng dau neu fwy o offerynnau, ac yn amlach na pheidio, roedd y gerddorfa gystal â'r her a osodwyd iddi. Roedd dawns heintus y seiloffon a'r piano yn y symudiad olaf yn arbennig o lwyddiannus wrth greu effaith goleuadau pell trefi Bae Ceredigion: bron i mi ddychmygu rhyw oes jazz yn atgyfodi yn Aberaeron. Effeithiol hefyd wrth greu naws oedd y cydbwysedd cerddorfaol yn y symudiad 'Castell y Bere' – i mi galarnad estynedig hardd oedd hon. 

Bu cynnydd sylweddol yng nghydbwysedd a chyd-chwarae’r gerddorfa yn ail hanner y cyngerdd, a gychwynnodd gyda darn trawiadol ac arddwys D’un soir triste Lili Boulanger (1893-1918; gweler ei phortread ar y dde). Chwaer yr athrawes gerddoriaeth adnabyddus o Baris, Nadia Boulanger oedd Lili, a daeth iddi lwyddiant cerddorol cynnar pan enillodd y Prix de Rome am gyfansoddi yn bedair ar bymtheg oed. Ond dioddefodd o afiechyd ar hyd ei hoes; Soir triste oedd y darn olaf iddi ei gwblhau yn ei llaw ei hun cyn ei marwolaeth annhymig. Daw grym y gwaith o'r curiad triphlyg cryf a sefydlir o’r cychwyn cyntaf, ac fe gyfoethogir y gerddoriaeth gan weadau o offerynnau traw isel fel y clarinét a basŵn bas, a gyplysir â bas dwbl wedi ei ymestyn yn is na'i ystod arferol. Hunllef o fath a awgrymir gan y gerddoriaeth a hynny trwy amrywio cordiau dwys isel, trwy gyfrwng deuawd grotésg rhwng y selesta a’r soddgrwth, a phatrwm o gynnydd heb ollyngdod nes, o’r diwedd, clywn y fortissimo anghytsain yn rhyddhau llais y gerddorfa. Tybed ai curiad tynged a glywir yn sain y timpani (gan atseinio Don Giovanni a chweched symffoni Mahler)? Dim ond dyfalu fyddai cyplysu hyn â’r Rhyfel Mawr neu gyflwr personol Boulanger, wrth gwrs. I mi, y dehongliad o'r darn hwn oedd llwyddiant mwyaf y noson.

I droi'n ôl at Vaughan Williams, parhau mae'r dadlau ynghylch ei symffoni fugeiliol. Mae rhai o'r farn, fel yr ensyniais, mai egwyddor o ddynwarediad yn hytrach nag ymdeimlad sydd ar waith. Wrth wraidd y darn ceir y traddodiad llenyddol â’i gast delfrydoledig o gymeriadau gwerinol (gan gynnwys angau); cawn hefyd gefn gwlad wedi ei gyfleu mewn cyferbyniad â’r trefol – safbwynt moesol o bosib sy'n awgrymu uchafiaeth y gwledig; ac yn erbyn y rhain ceir y ‘gwrth-bastoral’, sy’n ceisio mynegi ‘gwir’ gyflwr bywyd cefn gwlad, beth bynnag fo hwnnw. Mae i'r gerddoriaeth bedwaredd agwedd yn ogystal, sef cymodi llif amser gyda hanfod statig y ddelwedd dirluniadol a awgrymir.

Petai dehongliad y gerddorfa o’r symffoni hon wedi dioddef o driog cerddorol ehedydd yr hanner cyntaf, yna adieu fyddai hi wedi bod i allu'r darn i dreiddio. Mae chwarae clir a chytbwys yn hanfodol er mwyn clywed sut mae Vaughan Williams yn ymrafael yn ei symffoni ag agweddau’r 'pastoral' a’i atgofion ei hun. Bu'r cyfansoddwr yn yrrwr ambiwlans yng ngogledd Ffrainc yn ystod y Rhyfel Mawr, ac fe arsylwodd ar y cyferbyniad rhwng harddwch y dirwedd a'r gwaith o gasglu’r clwyfedig a’r meirw. Mewn llythyr at ei gariad, y bardd Ursula Wood, a ddaeth yn ail wraig iddo maes o law, mae'n dweud nad ŵyn bach sy’n prancio yn y tirlun hwn, 'it is really war time music'. Soniodd yn benodol am glywed biwgl unig yn canu dros y meysydd, llais a ymgorfforir yn ail symudiad y gwaith. Yn sicr, gorsyml fyddai defnyddio ystrydebau i ddibrisio gwaith Vaughan Wiliams fel gwaith cenedlaetholwr o Sais yn boddi mewn nostalgia. 
 

                                                 Ralph Vaughan Williams a Gustav Holst yn cerdded ym mryniau Malvern fis Medi 1921
                                                                                                                       

Er bod y naws yn y darn hwn yn ymddangosiadol freuddwydiol a chysgadol, mae ansefydlogrwydd harmonig yn atal y gerddoriaeth rhag setlo. Ar y noson, bu’r chwarae yn yr ail a’r pedwerydd symudiad yn arbennig o effeithiol yn hyn o beth. Ar yr adegau pan asiodd lleisiau’r gerddorfa gyda’i gilydd ac yn ysbryd y darn, codwyd y gerddoriaeth o’r meddylgar i’r gwirioneddol loyw. Nodwedd arall o adwaith Vaughan Williams i’r Rhyfel Mawr – y rhyfel mecanyddol cyntaf – yw’r defnydd o’r adran bres. Tra bod cyrn yn medru awgrymu bugeiliaid a da byw, gellir clywed yr offerynnau pres yn y fan hon fel atsain mecanwaith a metel milwrol yn ogystal. Daeth llais corn biwgl yr ail symudiad gan y prif drwmped, a ymadawodd i chwarae gefn llwyfan, ac yn y symudiad olaf seiniodd llais y tenor Jack Parry fel pe bai o fynachlog hynafol. Drwy osod y lleisiau uwchfydol hyn tu hwnt i’r ‘darlun’ ar y llwyfan cawn ein dadleoli o’r tirlun bugeiliol delfrydol a’n taro fel petai gan atgof angau meysydd y Rhyfel Mawr. Neu fallai mai’r dimensiwn bugeiliol yw’r sain wedi i’r gynnau ddistewi. 

Oherwydd yr elfennau croesdynnol hyn, tipyn o dasg yw crynhoi llwyddiant y cyngerdd. Byddai'r noson efallai wedi gweithio'n well fel rhaglen o gerddoriaeth yn deillio o gyfnod y Rhyfel Mawr – oni bai am waith Rhian Samuel. Ar y llaw arall, o’i gwaith hi y daeth teitl y noson a thrwy gyfrwng ei 'thirluniau', estynwyd y maes yn llydan agored nes i mi bendroni i ba raddau y gellir asio tirwedd diwylliannol Cymreig a Seisnig ac hefyd ai yr un yn ei hanfod yw hiraeth ym mhob man. Yn sicr, cafwyd ystod o ‘dirluniau’ – rhai yn fwy hygyrch na’i gilydd – a bu digon o amrywiaeth gerddorol i ymestyn y gerddorfa. Ond wedi meddwl, dyna i mi oedd gwendid y cyfanwaith ar y noson: mai cyfle i’r gerddorfa ddangos ei hun oedd y cynhyrchiad yn bennaf, yn hytrach na gwahoddiad agored i adlewyrchu o ddifri, i fyfyrio ar gyd-chwarae tirlun ac atgof.


Cerddor o Aberystwyth yw Rhys Watkin sy’n ymddiddori yn y berthynas rhwng cerddoriaeth a chynefin.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Cerddoriaeth, Tirluniau

 


Hawdd deall yr ymrafael sydd wedi bod yn ddiweddar dros waith Vaughan Williams, a gofleidir gan rai fel rhyw fath o Brexit cerddorol

Dyddiad cyhoeddi: 09·01·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…

Cyfansoddi


Carl Chapple

Yn 2013 y dechreuodd fy niddordeb mewn dawns. Cynigiodd John Livingston, dawnsiwr a hen ffrind i mi, eistedd ar gyfer llun. Roeddwn yn gweithio ar gyfres o bortreadau o berfformwyr llwyfan ar y pryd – comedïwyr ac actorion yn bennaf ... 

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…