Cyfansoddi

Dyddiadur myfyrdodau


Jan Morris gyda Twm Morys

Amser darllen: 5 munud

30·04·2019

Music Goes to War - Entertainment in Wartime London, 1943. 
Dennis Brain yn chwarae'r pumawd yn E fflat fwyaf gan Mozart, gyda phedwarawd llinynnol Blech,
mewn cyngerdd amser cinio yn y National Gallery (Wikimedia Commons)

 

Nid yn aml iawn y dyddiau diflas hyn y byddaf yn glana’ chwerthin, yn chwerthin llond fy mol a nerth fy mhen. Felly mae’n dda gen i ddweud i hynny ddigwydd ddoe, pan aeth Elizabeth a minnau i nôl y neges i le gwahanol i’r arfer, sef Pen-y-groes.  

Roedd cydnabod inni wedi gofyn oedden ni wedi bod yn y caffi newydd ar y stryd fawr, yn yr adeilad fu’n fanc cynt. Wyddwn i ddim am hwn, a draw â ni am goffi ar ôl dod o’r siop.

Bu cryn ddychymyg ar waith wrth atgyweirio’r lle, nes ei fod yn dal i deimlo’n ddifyr o fancaidd. Mae sêff fawr segur mewn un gornel, ac mewn cornel arall mae rhywbeth tebyg i swyddfa aml-lawr, hanner maint, a’r adeilad rhyfedd hwn berodd imi chwerthin.

Roedd ei lond o blantos bychain bach. Doedd dim cymaint â hynny ohonyn nhw go iawn, mae’n siŵr, ond roedden nhw yn tryforio mor wyllt a hwyliog dros yr adeilad rhyfedd, i mewn ac allan ac i fyny ac i waered, weithiau yn llithro i lawr ei risiau simsan, weithiau yn diflannu i’w grombil, nes bod y peth i gyd yn crynu.

Pwy oedden nhw yn union, neu beth yn union roedden nhw’n da yno, ni chawsom wybod, ond roeddent wrthi nerth eu deng ewin pan adawson ni nhw. Ac yn ddryslyd, yn anghrediniol, wrth ein boddau, gan dreulio ein coffis ardderchog a gafael yn ein bagiau, dyna ni’n honcian adre i normalrwydd, dan chwerthin. 

✒︎

Peidiwch byth â mynd yn hen! Dw i erioed wedi bod mor ymwybodol o’i anfanteision ag rydw i wrth gymryd fy mrecwast y bore ’ma. Mae’r cam-hwyl ar fy nghyfrifiadur wedi cadarnhau mor llydan yw’r agendor sydd rhyngof i a’r cenedlaethau sydd wedi dod ar fy ôl. Hanner yr amser, dydan ni ddim yn siarad yr un iaith. 

Pwy yw’r Gweinyddwr, sy’n gwrthod gweinyddu ar fy sgrin y bore ’ma? Beth ydi’r Ffeibr rwyf i fod i ‘uwchraddio’ iddi? Mae fy wyrion i yn rhugl mewn geirfa, ac o ran hynny mewn diwylliant, rydw i’n methu â’u meistrioli, ac rwyf yn ymbalfalu yn y niwl wrth chwilio am rywun ddaw i Drefan y bore ’ma i’m rhoi yn ôl ar ben y ffordd, (e.e. fy atgoffa i beth ydi fy nghyfrinair, a chyfrinair i beth ydi o, a beth neu pwy ydi’r Band Llydan).

Mae’r dyn yn brysur iawn y bore ’ma, meddai ei beiriant ateb, ac mae rhestr aros o hyd at ddeng munud i wneud apwyntiad. Mi aiff yn hanner awr o fiwsig merfaidd, yn saff ichi. Felly, dyma beth wnawn ni, chi a fi, os ydach chi am ymuno â mi. Mi ddywedwn ni: ‘Twll eich t*n!’ wrth y cwbwl lot ohonyn nhw, yr holl gybôl, y byd i gyd, y bore ’ma, ac mi awn ni am chwimdro bach sionc yn y glaw. 

✒︎

Roedd Dennis Brain, y canwr corn, yn ffrind annwyl i’n teulu ni. Y fo oedd cornor mwya’ disglair ei oes. Fe’i lladdwyd mewn damwain car ym 1957  –  roedd ganddo ddiléit mewn ceir cyflym. Byddaf yn aml yn meddwl amdano am y rheswm y bydd ei recordiad ef o 4ydd consierto Mozart i’r corn yn cael ei ddarlledu yn aml, ac mae hwnnw i mi bron yn annaearol o hardd. Mae artistiaid disglair eraill wedi ei recordio, ond does yr un i’m meddwl i wedi mynegi’r un dwyster a dawn yn gymysg. Mae’r cwbwl yn ymddangos yn haws i chwaraewyr corn heddiw, a phan fyddaf yn clywed dehongliad Brain, meddwl am ei farw annhymig y byddaf bob tro.
 


Roedd Brain yn gyfaill agos ac yn gyd-gerddor i’m brawd Gareth, cyfansoddodd fy mam gadenzas ar ei gyfer, ac mae o hyd heddiw yn bresenoldeb addfwyn yn fy nghof. Bûm weithiau yn holi ydi amgylchiadau trist ei farw rywsut wedi gwneud harddwch ei berfformiadau yn fwy dwys na dehongliadau ei olynwyr.

Wel, ddoe, dyma fi’n gofyn i gydnabod doeth o gerddor beth oedd ei barn hi am y syniad. Naci, meddai, nid ymyrraeth y nefoedd oedd wedi dyrchafu dehongliad Dennis Brain o’r consierto hwnnw yn uwch na’r lleill. Cyrn ei olynwyr sy’n wahanol: mae eu system falfiau yn fwy modern. 

Does dim rhaid gwneud aberth, felly, er mwyn creu celfyddyd fawr, ond efallai ei fod yn help weithiau!  

✒︎

Mae llawer o sôn heddiw yn y papurau am yr iaith Ffrangeg, fu unwaith yn lingua franca i un o ymerodraethau’r byd, ac sydd yn cael ei defnyddio o hyd, yn ôl rhai, fel arf ôl-imperialaidd i hyrwyddo goruwchafiaeth a gorchest Ffrainc. Chlywais i ddim beirniadu cyffelyb ar yr hyn adawodd yr Ymerodraeth Brydeinig ar ei hôl. Efallai fod yr iaith Saesneg wedi lledu mor bell mwyach nes bod ei thras imperialaidd wedi mynd dros go’.

Nid yng Nghymru! Roedd y papur gwyn hwnnw yn sôn yn wrthgilgar iawn am wneud Saesneg yn bwnc gorfodol mewn ysgolion meithrin Cymraeg, yn lle bod y plant yn cael sylfaen gadarn yn eu mamiaith yn gynta’. Dywedwyd wrthym wedyn mai camgymeriad oedd y cymal hwnnw. Ond lle mae mwg mae tân!   

Ryw hanner can mlynedd yn ôl, pan oedd yr ymgyrchu dros yr iaith wedi troi hyd lwybr tor cyfraith, gofynnwyd imi a fyddem yn fodlon rhoi cartre dros dro i ymgyrchwr ifanc oedd newydd ddod o’r carchar. Mi gafodd o a’i deulu fenthyg y fflat ar lawr ucha’r hen dŷ, ac am gyfnod buom yng nghanol y mynd a’r dod cyffrous. Ein gwestai i fyny’r grisiau oedd ein talisman carismataidd, llanc â dawn artistig fawr ddaeth yn enwog fel canwr, ac sydd hyd heddiw yn ymgyrchu dros bob dim Cymreig: Dafydd Iwan. Roedd ei bresenoldeb i fyny’r grisiau yn hudolus, a bwriais fy nghoelbren gydag ef. 

✒︎

Am yr eildro yn fy oes, rwyf newydd wneud buddsoddiad ariannol. Prynu cyfranddaliadau yn Hong Kong wnes i y tro cynta’, ac mi ’cadwodd y rheini fi yn y du am flynyddoedd. £100 mewn menter gymunedol i gadw tafarn y pentre’n agored ydi’r ail. Mae’r cwpwl sy’n rhedeg y lle (ac sydd hefyd yn gwneud marmalêd ardderchog, gyda llaw) yn ymddeol. Mewn pentrefi drwy’r wlad i gyd, mae hen dai tafarn gwag, a styllod dros eu ffenestri, wedi colli’r dydd i’r diwylliant seibr, os dyna ydi o – mi wyddoch beth sy’ gen i, p’run bynnag. Ond yma yn Llanystumdwy, mae’r Plu am ddygnu arni!

Achos hyd yn oed yn y cwr pellennig hwn o’n gwlad, rydym o dan warchae. Ond prin y byddai neb yn amau. Ar ôl mynd â’m siec i’r dafarn, mi yrrais i ben bryn cyfagos i fyfyrio am ’chydig. Roedd hi’n ddiwrnod heulog braf, ac roedd Cricieth (poblogaeth 1,800) islaw fel petai mewn arddangosfa, mor lân a sbriws yr olwg, yn gorweddian yn yr haul ar lan y môr, yn hen ei phen-saernïaeth, yn ifanc ei steil, a’i chastell hynafol yn goron, yn y cysgod rhwng Eryri a Môr Iwerddon.  

Peidiwch â chymryd eich siomi, gyfaill! Mae hagrwch cynnydd yng Nghricieth hefyd. Goresgynwyd ei stryd fawr gan siopau elusen a swyddfeydd gwerthu tai, ac mae hanner y tai dymunol hynny ar y bryn yn dai ha’ i’r bourgeoisie Seisnig, neu’n dai wedi eu codi ar gyfer y farchnad wyliau. Does dim banciau cyfeillgar yng Nghricieth bellach, efo rheolwyr cyfeillgar lleol, ond mae tair archfarchnad gosmopolitanaidd heb fod yn bell. 

Codwch eich calon! Mae o’n dal yn lle bach hyfryd, yn llawn Cymry, sy’n buddsoddi eu ceiniogau yn y Plu ac yn dal ei dir yn erbyn y byd seibr. A dydw i ond hanner y ffordd drwy’r pot marmalêd gefais i ’Dolig gan y tafarnwyr.

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ydi amgylchiadau trist ei farw wedi gwneud harddwch ei berfformiadau yn fwy dwys?

Dyddiad cyhoeddi: 30·04·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…