Cyfansoddi

‘Un cyn ei throi hi’ - cerddi’r Fenni


Llŷr Gwyn Lewis

04·08·2016


'Cerddi wedi'u hysbrydoli gan ardal yr Eisteddfod a'r henebion sydd yn dyst i hanes Sir Fynwy a'r cyffiniau.

'Wrth ymateb i'r henebion hyn, ceisir dod i delerau â cholled bersonol trwy fyfyrio ar "farwolaeth" yr iaith a'n cyfeiriad fel Cymry hefyd.

'Nid yw dod yn ôl i'r fan lle cychwynnon ni yn gorfod bod yn arwydd o fethiant.'

– LlGL

 
Ffenest, Castell Rhaglan

            ‘Nid gŵr heb newid gware,
             nid llong heb fyned o’i lle’
            – Guto’r Glyn

            ‘Anwadal yw’r newidiau’
            – Hywel Dafi

Hen wŷr, a fu’n clodfori godre’r plas, y gwydr a’r plwm,
neu’n tynnu ar eich gilydd efo’ch in-jokes barddol,
pa les inni bellach eich darllen chi?

Rhyw ffraeo am adael, neu fynd, neu fynd i adael,
a Gwent fel mwynglawdd aur o’ch amgylch.
Pwy fyddai’n beio Hywel am licio’i le?

Ond wrth sôn am eich ymryson yn y neuadd ddi-do,
mae’r gwenoliaid-newydd-gyrraedd yn styrbio o glywed fy llais
ac yn hedfan allan trwy gwareli’r ffenest ddi-wydr;

ac mae’n well gen i feddwl, bob hyn a hyn,
mai allan efo Guto fyddwn i ar drywydd y lonydd,
yn gywydd gŵr i gyd ac yn hwylio’r porthladdoedd.

Cha’ i ddim gofyn am y ddau, wrth gwrs:
cael nawdd oer y cerrig yn gwarel ac yn ymgeledd
ond dal i allu taflu cipolwg o dro i dro

ar gaeau aur a gwyrdd ac awyr las,
wedi’u fframio’n gywydd gan ffenestri di-wydr.

 

Tŷ Tredegar I: y dreif

‘There are places in Wales I don’t go’ – R. S. Thomas

O hyd, fel petai Ifor Hael ei hun wedi’u plannu,
gelli weld y rhes o goed yn dirwyn yn dalog o’r tŷ
i ganol hen deyrnas Gwent. Ond ger stadau Basaleg
mi’u collet nhw; a chyn hynny, cei draffordd resymegol
fel rhwyg mewn ffrog, yn rhedeg yn syth drwy’u canol,
yn gyrru’r ceir yn ddeuol, ar letraws
i lefydd gwahanol.

P’run bynnag, mae arna i ofn be ffeindiwn fan honno:
Cymru, neu Gymry, gwahanol i mi fy hun,
trigolion tai te a bythynnod gwellt, sy’n lladd
ynganiad abatai’n doeau a’n hen neuaddau;
a hyd yn oed y tir gwyrdd, bras, a ffrwythlon ei had
yn foethus o afrad, yn drewi o bres,
yn teimlo fel brad.

Ond rhof y map heibio heb ynddo bin,
a throi at fapiau plygiedig ein bywydau:
haenau o bobman y buom, a llwybrau pob lle’n
cael eu cywasgu i drio creu cnawd a gwythiennau
heb esgor ar ddim o drwch, heblaw
dalennau anhylaw, y gelli weld trwyddynt
pan ddaw’n law.

 

Un cyn ei throi hi, Llanddewi Nant Hoddni

Dyma lle daw’r lôn i ben heb roi dewis inni:
un o’r llefydd sy’n mynnu d’atgoffa bob gafael
o rywle neu rywbeth arall; fersiwn o hen lawysgrif,
pileri fel haneri cwpled cywydd,

clwystrau sy’n atsain egwan o’r bryniau o’u cwmpas
a’r dafarn fechan sy’n swatio’n ei selerydd
fel llyfr yn cau amdanom, yn bownd o adleisio’r
noson pan ddois i o’r lôn uniongred drwy’r Mers

a’i distawrwydd a’i dagrau a’i horiau crog
i ehangder a golau a chlebar y Lansdowne
efo ’mrawd a’i gariad. Er ei throadau
roedd hi wastad am arwain i fanno’r noson honno.

Ond do’n i ddim wedi disgwyl i bawb oedd yno
fod wedi dal ati â’u byw, a ninnau ar stop:
y criw o Flaenafon ddaeth lawr i werthu’u cwrw,
y Canton born-and-breds â’u ‘a’ cyn leted â’r lôn,

a’r mwydryn a fynnai nad yw Cymru go iawn yn bod i’r de o Fôn:
oll heb weld eu bod nhw’n fyw, heb ddallt eu bod yn genedl,
heb wybod be allen nhw fod yn eu hamrywiaeth hardd.
A rŵan mod i’n chwil, rhwng dau beint a rhwng dau feddwl,

gad imi gael un bach cyn ei throi, un at y lôn,
mlaen i dŷ gwag, at ddagrau, ac at leisiau
sy’n llechu fel lladron ar beiriant ateb.
Neu nôl i Landdewi, i yfed ei hochor hi

o gwrw brag a’i flas fel llwch hen lyfrau:
nid i ddianc rhag y byd, ond dychwelyd iddo
o gymun, a’i weld ar ei waered, heb ei lonydd culion,
â llygaid meirw, meddw: â golwg Cymro.
 

Cwm Caerfanell

Onid codi uwchlaw pryderon ein dyddiau
ydi’r rheswm dros fentro i fyny i’r unigedd llwm,
a chael ein hatgoffa gan y gwynt sy’n chwipio
ein bod ni’n fyw o hyd, bod mwy i ni na desgiau:
y goruwch, a’r naturiol, sydd i’w canfod ar y llethrau?

Mwy fyth, felly, pan fo’r eira’n cuddio’r llwybrau,
a’r cwmwl wedi dod i lawr i’n cyfwrdd,
pawb yn gorfod dod o hyd i’w ffordd ei hun
a’r llithriad i ddifancoll ddim ond un cam gwag i ffwrdd
nes nad ydi chwerthin y chwarddiad gwrachaidd hwnnw

cyn ildio ’mhen pella caeedig y cwm, a throi’n ein holau
i’r union fan lle cychwynnon ni, yn g’wilydd o gwbl:
dod atom ein hunain yn ara deg, gan ganfod
olion ein traed yn dal yno, heb ddadmer eto,
ac olion traed eraill hefyd yn newydd a ffres.


Priordy Santes Fair, y Fenni

Pa mor hir, felly, all marw fod?
Fyth ers rhoi William Herbert i orwedd yn Nhyndyrn
yn lle’r fan hon efo gweddill ei deulu,
buom yn proffwydo’i ddod ers o leiaf hynny:
cân fel y marwor oer, a ganwyd ganwaith
i gyfarch ein tranc-ar-gerdded yn ehangder cadeirlannau,
marwnadu’n hunain, a dewis arwyr cydnaws
â’r marw gobeithiol hwnnw, nes i’n chwedlau
droi’n goeden Jesse o farwolaethau
nad ydyn nhw’n farw go-iawn, a gobaith wastad
o godi ac ail-gydio.

Mor wahanol i’r marw hwnnw:
ei ddal, yn hytrach na’i ladd yn syth,
cael cyfle i roi trefn ar y tŷ a chardod i’r tlodion
yna’r torri pen yn bendant, yn ddiwedd pennod,
a’r gwaed ar y gwair yn frychau lliw atalnod.
Mor bwyllog fu’r marw hwn, fel pwyso a mesur
ac yna diffodd peiriant cynnal bywyd:
marw terfynol, diffiniol; a dim ond digon
o amser i hel cusanau nos da.

Hwyrach, wedi’r cyfan, nad marw ydi hyn,
ac mai’r cyfan sydd ei angen, wir,
yw gallu gweld ein hunain yn byw yn rhywle arall:
troi ymyl yn ganol, troi’r map wyneb i waered,
chwilio, fel gwenyn, am graciau yn waliau Gwent,
yr hadau dan y rhedyn, a dechrau ail-greu.
Oherwydd os buom farw, buom hefyd fyw
o’r newydd ganwaith o’r blaen, heb ddallt nad yw
ein hiaith yn ddim ond rhwydwaith ar y we
a byw a marw'n ddim ond ffeirio lle.


Mae Llŷr Gwyn Lewis yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn gweithio ar drosi'n llyfr ei draethawd PhD ar T Gwynn Jones a W B Yeats. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Barddoniaeth

 


Dyddiad cyhoeddi: 04·08·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…