Cyfansoddi

‘Un cyn ei throi hi’ - cerddi’r Fenni


Llŷr Gwyn Lewis

04·08·2016


'Cerddi wedi'u hysbrydoli gan ardal yr Eisteddfod a'r henebion sydd yn dyst i hanes Sir Fynwy a'r cyffiniau.

'Wrth ymateb i'r henebion hyn, ceisir dod i delerau â cholled bersonol trwy fyfyrio ar "farwolaeth" yr iaith a'n cyfeiriad fel Cymry hefyd.

'Nid yw dod yn ôl i'r fan lle cychwynnon ni yn gorfod bod yn arwydd o fethiant.'

– LlGL

 
Ffenest, Castell Rhaglan

            ‘Nid gŵr heb newid gware,
             nid llong heb fyned o’i lle’
            – Guto’r Glyn

            ‘Anwadal yw’r newidiau’
            – Hywel Dafi

Hen wŷr, a fu’n clodfori godre’r plas, y gwydr a’r plwm,
neu’n tynnu ar eich gilydd efo’ch in-jokes barddol,
pa les inni bellach eich darllen chi?

Rhyw ffraeo am adael, neu fynd, neu fynd i adael,
a Gwent fel mwynglawdd aur o’ch amgylch.
Pwy fyddai’n beio Hywel am licio’i le?

Ond wrth sôn am eich ymryson yn y neuadd ddi-do,
mae’r gwenoliaid-newydd-gyrraedd yn styrbio o glywed fy llais
ac yn hedfan allan trwy gwareli’r ffenest ddi-wydr;

ac mae’n well gen i feddwl, bob hyn a hyn,
mai allan efo Guto fyddwn i ar drywydd y lonydd,
yn gywydd gŵr i gyd ac yn hwylio’r porthladdoedd.

Cha’ i ddim gofyn am y ddau, wrth gwrs:
cael nawdd oer y cerrig yn gwarel ac yn ymgeledd
ond dal i allu taflu cipolwg o dro i dro

ar gaeau aur a gwyrdd ac awyr las,
wedi’u fframio’n gywydd gan ffenestri di-wydr.

 

Tŷ Tredegar I: y dreif

‘There are places in Wales I don’t go’ – R. S. Thomas

O hyd, fel petai Ifor Hael ei hun wedi’u plannu,
gelli weld y rhes o goed yn dirwyn yn dalog o’r tŷ
i ganol hen deyrnas Gwent. Ond ger stadau Basaleg
mi’u collet nhw; a chyn hynny, cei draffordd resymegol
fel rhwyg mewn ffrog, yn rhedeg yn syth drwy’u canol,
yn gyrru’r ceir yn ddeuol, ar letraws
i lefydd gwahanol.

P’run bynnag, mae arna i ofn be ffeindiwn fan honno:
Cymru, neu Gymry, gwahanol i mi fy hun,
trigolion tai te a bythynnod gwellt, sy’n lladd
ynganiad abatai’n doeau a’n hen neuaddau;
a hyd yn oed y tir gwyrdd, bras, a ffrwythlon ei had
yn foethus o afrad, yn drewi o bres,
yn teimlo fel brad.

Ond rhof y map heibio heb ynddo bin,
a throi at fapiau plygiedig ein bywydau:
haenau o bobman y buom, a llwybrau pob lle’n
cael eu cywasgu i drio creu cnawd a gwythiennau
heb esgor ar ddim o drwch, heblaw
dalennau anhylaw, y gelli weld trwyddynt
pan ddaw’n law.

 

Un cyn ei throi hi, Llanddewi Nant Hoddni

Dyma lle daw’r lôn i ben heb roi dewis inni:
un o’r llefydd sy’n mynnu d’atgoffa bob gafael
o rywle neu rywbeth arall; fersiwn o hen lawysgrif,
pileri fel haneri cwpled cywydd,

clwystrau sy’n atsain egwan o’r bryniau o’u cwmpas
a’r dafarn fechan sy’n swatio’n ei selerydd
fel llyfr yn cau amdanom, yn bownd o adleisio’r
noson pan ddois i o’r lôn uniongred drwy’r Mers

a’i distawrwydd a’i dagrau a’i horiau crog
i ehangder a golau a chlebar y Lansdowne
efo ’mrawd a’i gariad. Er ei throadau
roedd hi wastad am arwain i fanno’r noson honno.

Ond do’n i ddim wedi disgwyl i bawb oedd yno
fod wedi dal ati â’u byw, a ninnau ar stop:
y criw o Flaenafon ddaeth lawr i werthu’u cwrw,
y Canton born-and-breds â’u ‘a’ cyn leted â’r lôn,

a’r mwydryn a fynnai nad yw Cymru go iawn yn bod i’r de o Fôn:
oll heb weld eu bod nhw’n fyw, heb ddallt eu bod yn genedl,
heb wybod be allen nhw fod yn eu hamrywiaeth hardd.
A rŵan mod i’n chwil, rhwng dau beint a rhwng dau feddwl,

gad imi gael un bach cyn ei throi, un at y lôn,
mlaen i dŷ gwag, at ddagrau, ac at leisiau
sy’n llechu fel lladron ar beiriant ateb.
Neu nôl i Landdewi, i yfed ei hochor hi

o gwrw brag a’i flas fel llwch hen lyfrau:
nid i ddianc rhag y byd, ond dychwelyd iddo
o gymun, a’i weld ar ei waered, heb ei lonydd culion,
â llygaid meirw, meddw: â golwg Cymro.
 

Cwm Caerfanell

Onid codi uwchlaw pryderon ein dyddiau
ydi’r rheswm dros fentro i fyny i’r unigedd llwm,
a chael ein hatgoffa gan y gwynt sy’n chwipio
ein bod ni’n fyw o hyd, bod mwy i ni na desgiau:
y goruwch, a’r naturiol, sydd i’w canfod ar y llethrau?

Mwy fyth, felly, pan fo’r eira’n cuddio’r llwybrau,
a’r cwmwl wedi dod i lawr i’n cyfwrdd,
pawb yn gorfod dod o hyd i’w ffordd ei hun
a’r llithriad i ddifancoll ddim ond un cam gwag i ffwrdd
nes nad ydi chwerthin y chwarddiad gwrachaidd hwnnw

cyn ildio ’mhen pella caeedig y cwm, a throi’n ein holau
i’r union fan lle cychwynnon ni, yn g’wilydd o gwbl:
dod atom ein hunain yn ara deg, gan ganfod
olion ein traed yn dal yno, heb ddadmer eto,
ac olion traed eraill hefyd yn newydd a ffres.


Priordy Santes Fair, y Fenni

Pa mor hir, felly, all marw fod?
Fyth ers rhoi William Herbert i orwedd yn Nhyndyrn
yn lle’r fan hon efo gweddill ei deulu,
buom yn proffwydo’i ddod ers o leiaf hynny:
cân fel y marwor oer, a ganwyd ganwaith
i gyfarch ein tranc-ar-gerdded yn ehangder cadeirlannau,
marwnadu’n hunain, a dewis arwyr cydnaws
â’r marw gobeithiol hwnnw, nes i’n chwedlau
droi’n goeden Jesse o farwolaethau
nad ydyn nhw’n farw go-iawn, a gobaith wastad
o godi ac ail-gydio.

Mor wahanol i’r marw hwnnw:
ei ddal, yn hytrach na’i ladd yn syth,
cael cyfle i roi trefn ar y tŷ a chardod i’r tlodion
yna’r torri pen yn bendant, yn ddiwedd pennod,
a’r gwaed ar y gwair yn frychau lliw atalnod.
Mor bwyllog fu’r marw hwn, fel pwyso a mesur
ac yna diffodd peiriant cynnal bywyd:
marw terfynol, diffiniol; a dim ond digon
o amser i hel cusanau nos da.

Hwyrach, wedi’r cyfan, nad marw ydi hyn,
ac mai’r cyfan sydd ei angen, wir,
yw gallu gweld ein hunain yn byw yn rhywle arall:
troi ymyl yn ganol, troi’r map wyneb i waered,
chwilio, fel gwenyn, am graciau yn waliau Gwent,
yr hadau dan y rhedyn, a dechrau ail-greu.
Oherwydd os buom farw, buom hefyd fyw
o’r newydd ganwaith o’r blaen, heb ddallt nad yw
ein hiaith yn ddim ond rhwydwaith ar y we
a byw a marw'n ddim ond ffeirio lle.


Mae Llŷr Gwyn Lewis yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn gweithio ar drosi'n llyfr ei draethawd PhD ar T Gwynn Jones a W B Yeats. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Barddoniaeth

 


Dyddiad cyhoeddi: 04·08·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...