Mihangel Morgan


Hen Ieithoedd Diflanedig

Barddas, 64tt, £7.95, Medi 2018

Hen ieithoedd diflanedig
Cyfansoddi

Hen ieithoedd diflanedig

Detholiad o’r cylch o gerddi am siaradwyr y Fanaweg


Mihangel Morgan

03·10·2018

Gwn fod y Fanaweg wedi cael ei hatgyfodi gyda chryn lwyddiant yn ddiweddar, ac yn wir, maentumiai rhai na fu iddi farw gyda Ned Maddrell o gwbl. Ond credaf ei bod yn deg dweud iddi ddod i ben fel iaith draddodiadol gymunedol gyda chriw o hen bobl rhwng pumdegau a saithdegau’r ugeinfed ganrif. Dyma felly enghraifft o iaith yn trengi, fel petai, o flaen ein llygaid ac o fewn Ynysoedd Prydain.

Prin, hyd y gwelaf i, yw’r wybodaeth am fywydau ac am bersonoliaethau’r siaradwyr olaf, felly fy nychymyg a’m dyfaliadau i sydd ar waith yn y cerddi hyn. Go brin y byddai’r rhain wedi arddel yr iaith gydag eneiniad. Erbyn arolwg Kenneth Hurlstone Jackson yn 1950–1 doedd ond deg â gwybodaeth o’r iaith, a dywedodd amdanynt, ‘all have long ceased to use Manx as their daily medium of intercourse, mostly for many years.’ Mae’n bosibl hefyd taw dim ond ar derfyn eu bywydau y bu iddynt amgyffred pwysigrwydd yr iaith. Synhwyraf taw dyna’r gwir yn achos Ned Maddrell. Serch hynny, yn y darluniau ffantasïol hyn, rwyf wedi priodoli i bob un ohonynt deimladau serchus tuag at yr iaith. 

Ni chynhwysais leisiau'r deg ar restr Jackson yn y cylch o gerddi gan fy mod yn dychmygu'r sefyllfa ychydig ymhellach ymlaen ac yn nes at y diwedd. Bydd natur ddyfeisiedig a dychmygus y darnau hyn yn siŵr o fradychu f'anwybodaeth am yr ynys a'i thrigolion i'r sawl sydd yn wirioneddol gyfarwydd â hi. Ymddiheuriadau llaes iddyn nhw.

 

ELEANOR KARRAN

Un o gathod go iawn yr ynys yw hon,
Er bod cynffon ’da hi, fel y gwelwch chi.
Pe bai hi’n cael cathod bech ac un heb gynffon
Yn eu plith, byddwn i’n cadw honna.
Peidiwch â chwerthin
Ond pan ddaw hon i eistedd wrth y tân gyda’r nos
Bydda i’n dweud storïau wrthi –
Gwrach Glen Rushen, Jimi Traedsgwar,
Ac am y Taroo-Ushtey
Ac am y Moddey Dhoo,
Y ci mawr du a arferai fy nychryn yn blentyn,
Ac weithiau, caf yr argraff ei bod hi’n gwrando
Wrth iddi ddod ar f’arffed a chanu grwndi.

Arferai Mam neilltuo darn o deisen
Neu fara pan fyddai hi’n pobi,
Ar gyfer y tylwyth teg,
Er na fyddai hi byth yn eu henwi.
Fydda i ddim yn dweud storïau am y môr,
Ddim ers i’r mab gael ei larpio gan y tonnau,
Er bod rhai yn taeru bod cysylltiad cryf
Rhwng cathod a’r môr,
Ac yn ôl rhai, os oes cath ddu gartre
Chaiff neb o’r teulu foddi.
Wel, doedd dim cath ’da ni bryd ’ny.
Dyna pam, efallai.
Ond dwi ddim yn credu hynny.

Roedd gan fy mrawd gi ers talwm
A gollasai un o’i goesau,
Ond âi ar hyd y lle ar ei dair.
‘Efe yw’r Manäwr gorau,’ meddai ’Nhad.

 

HARRY BOYDE

Mi wna i siarad â rhywun
Ac, yn wir, dwi’n siarad â phob un.
Does dim byd gwell ’da fi na chlebran
Am hyn a’r llall, am iechyd a’r tywydd.
Roedd yn well gan ambell un
O’r hen rai yr hen iaith,
Yn enwedig yr hen bysgotwyr
Ers talwm, pan own i’n grwtyn.
Chlywech chi ddim iaith arall ar y cychod
Ac yn yr iaith honno y cyfarchwn
Yr hen fois bob tro
Gyda thipyn o gymŵedd
Gan ofyn am y gwynecon.
Wa’th mae pob hen bysgotwr
Yn diodde gyda’r gwynecon.
Dwi’n cofio’r hen Neddy Beg Hom Ruy
A allai siarad am yn hir yn yr hen iaith
Gan gofio caneuon, gweddïau a storïau
Dirifedi. Does neb tebyg iddo i gael nawr.

Dwi’n dal i gwrdd â John Kneen am glonc
O bryd i’w gilydd, ’dyn ni’n gymdogion, t’wel,
Ac mae yntau’n ddyn diwylliedig
Sy’n gallu darllen yr hen iaith hyd yn oed.
Fe luniodd perthynas iddo lyfrau dysgedig
Am yr iaith, nid ’mod i wedi gallu darllen yr un.
Ac mae Eleanor Karran yn siarad â’i chath
Yn yr iaith ers iddi gladdu’i gŵr,
‘Ti moyn lla’th?’
Mae rhai yn honni eu bod nhw’n deall pob gair,
Ond ddim yn gallu’i siarad,
‘’Run peth â’r gath,’
Meddwn i. Tynnu coes, t’wel.
Chwarae teg iddyn nhw,
Mae’n well na dim.
Ond dwi’n ddigon parod
I siarad yr iaith fawr hefyd.
Mwy o gyfle am glonc.

 

NED MADDRELL

Ni ddeuai’r hen eiriau yn ôl iddo’n rhwydd bob tro,
Nid fel y llanw yn cofleidio’r traeth ar bwys ei fwthyn,
Eithr rhaid iddo daflu’r rhwyd yn bell
Dim ond i ddal ambell i sgadenyn bach.

Gwyddai yn ei ben taw ansylweddol oedd ei ynys
Ond yn ei galon fe dybiai taw hyhi oedd y cyfanfyd.
Onid oedd ei glannau o ddywediadau yn cynnwys pob peth?
Edrychai ei lygaid pŵl dros y môr aflonydd,

Enfawr a bygythiol. Ond meddyliai am byllau
A nentydd croyw’i fro. Glynai ambell i air
Fel llygad maharen wrth greigiau’i gof
Ond golchwyd eraill i ffwrdd gan heli’r byd.

Geiriau bach syml, caregog am y gwynt
A’r haul, clecs am y tywydd,
Glaw ar yr awel, a naws oer ynddi heno.
Ond fel tarth dros flynyddoedd maith ei fywyd

Diflannodd yr hen rai y gallai gyfnewid
Y cymŵedd cyfarwydd hyn gyda nhw
Yn ei fodrybiaith.* Ac yn rhyfedd,
Nid mewn ogof y sibrydodd ei gyfrinach

Eithr i glust blastig rhyw declyn o drobwll
Ac wrth un o’r newydd-ddyfodiaid, dieithryn
A gasglai hen eiriau fel cregyn traeth
Na welai’i gymdogion ynddynt unrhyw ddiben.


*Fe ymddengys taw gan ei fodryb
y dysgodd Ned Maddrell y Fanaweg. 


Mihangel Morgan yw Gwynt y Dwyrain, un o golofnwyr O'r Pedwar Gwynt. Gellir prynu Hen Ieithoedd Diflanedig (Barddas, 2018) yn eich siop lyfrau leol neu gan Gwales.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ac yn rhyfedd, nid mewn ogof y sibrydodd ei gyfrinach, eithr i glust blastig rhyw declyn

Dyddiad cyhoeddi: 03·10·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Dyfrig Williams

Mae cyfrol ddiweddaraf Mariana Mazzucato, Athro yng Ngholeg Prifysgol Llundain, yn ddadl angerddol dros fuddsoddi a gwario er budd ein dyfodol. Yn ôl yr awdur, dylid ailfeddwl y berthynas rhwng marchnad a llywodraeth a bod yn gwbl lygatglir ynghylch pwy sydd yn…

Adolygu


Pedr Jones

Ar drothwy’r Rhyfel Mawr, roedd tueddiad gan y Cymry i gysylltu militariaeth â Seisnigrwydd, Eglwys Lloegr a gormes landlordiaeth. Yn y gyfrol bwysig hon gan Aled Eurig, sydd yn ffrwyth ymchwil archifol sylweddol, cawn ein hatgoffa bod nifer y Cymry a ymunodd â’r Fyddin yn…

Dadansoddi


Angharad Dafis

Aeth tridiau heibio bellach ers i gabinet Cyngor Dinas a Sir Abertawe benderfynu yn unfrydol i gau Ysgol Gynradd Gymraeg Felindre. Bu’n dridiau anodd. Rwyf wedi bod yn galaru droeon am anwyliaid. Mae hwn yn alar gwahanol: galar am gymuned benodol iawn…

Dadansoddi


Mabon Llŷr Hincks

Benben â’i gilydd, mewn cydbwysedd perffaith, mae dau gerflun yng nghanol cylch. Heb fwy na lled bys rhyngddyn nhw, does dim dwywaith nad ar y bwlch bychan hwn yr hoelir ein sylw gyntaf. Nid sefyll yn urddasol a wna’r siapiau rhyfedd ychwaith, ond…

Adolygu


Llio Mai Hughes

Nos Wener, 15 Mawrth, perfformiodd Cymdeithas John Gwilym Jones eu cynhyrchiad cyntaf yn Stiwdio Pontio, Bangor. Ac Eto Nid Myfi oedd y ddrama, a phob tocyn wedi’i werthu. Roedd Pontio yn llawn bwrlwm wrth i’r dorf ymgasglu; yn eu mysg roedd myfyrwyr, cyn-fyfyrwyr, darlithwyr,…

Cyfansoddi


Emyr Lewis

Mae Lana Turner 'di colapsio! O'n i'n trotian heibio ac yn sydyn ddechreuodd hi fwrw glaw a bwrw eira a deudist di ei bod hi'n bwrw cenllysg ond mae cenllysg yn dy hitio di ar dy ben yn galad felly go iawn ... 

Cyfweld


Sioned Puw Rowlands

Roedd hi'n llonydd braf uwch ben moryd Dyfi fis Chwefror eleni. Yn gynnes. Roedd yr eithin wedi hen agor ei des melyn i'r cloddiau. A oedd pioden ddŵr – yr halcyon – wedi drysu a rhithnythu ar y môr gan leddfu'r dyfroedd? Fel y byddai ar fyrddydd gaeaf, yn ôl awduron…

Adolygu


Angharad Tomos

Da oedd gweld y theatr yn Pontio yn gyfforddus lawn ar nos Iau, 21 Chwefror ar gyfer y ddrama Anweledig. Roedd y cynhwysion cywir ar gyfer noson dda yno – Ffion Dafis yn gwneud sioe un wraig, ac Aled Jones Williams yn awdur. Ychwanegwch ddyfeisgarwch…