Cyfansoddi

Mwyara


Ifor ap Glyn

06·12·2017

Rhwng 1914 ac 1918 bu chwarter miliwn o ffoaduriaid o wlad Belg yn byw dros dro ym Mhrydain. Daeth rhai i Gymru.

 

Medi 1914; 
cnwd toreithiog o fwyar
a daeth teulu de Vynck
i aros yn tŷ ni.

Roedd Tada wedi darllen yn uchel
am dymor y cwymp yn eu gwlad,
y cyrff yn lluwchio
fel dail ffawydd yn y strydoedd, 
a’r miloedd yn ffoi ...

Ac felly’r aethom i’w cyrchu o’r orsaf,
y triawd stond ar blatfform
a’u llygaid yn troelli fel mwg;
roedd eu byd i gyd lond eu hafflau...
a mab ’run oed â minnau, yn llaw ei fam.

A thrannoeth yn anghyfiaith,
ces f’anfon i fwyara, 
hefo fo. Cydgasglu’n fud.
Bysbigo a braichgripio
ar drywydd mwyar: 
braambes
nes inni droi’n fwyarddall;
y sfferau sgleiniog yn llenwi’n llygaid  
a’r rhai tewion yn ein gwatwar
o grombil clawdd a gorfrig gwrych:
te hoog!
rhy uchel!
Chwarddasom yn ddiniwed 
a’n cegau’n biws i gyd.

Dim ond wedyn y rhyfeddais
o weld y de Wyncks 
yn rhoi’u gofal i’r Arglwydd
– drwy gyfrwng mwclis!
fel llinyn mwyar duon ymhob llaw!

Roedden nhwthau, meddai Tada,
yn diolch, ’run fath â ninnau,
am fraint pob bore newydd
heb laddwyr babanod wrth law.

A dim ond wedyn y rhyfeddem
wrth wylio Mistar de Wynck 
â’i gŷn main ac angerdd manwl
yn cerfio’r ‘Ffoi o’r Aifft’ 
i dalu am ei le ...
a daeth Pentecost i’r papurau Cymreig!
Cafwyd Vlaamsch vor Belgen  
yn golofn wythnosol
i adrodd hynt yr oorlog,
y rhyfel hir
oedd fel cwlwm o’n cwmpas o hyd.

A dim ond wedyn ...
dros bedwar gaeaf gerwin
a’r mieri noeth fel weiran bigog
yn edliw inni’r rheswm
am ein cyd-fyw,
dim ond wedyn y byddwn innau
yn cofio am y tro cynta,
yn bramen plukken; yn mwyara.
Canys dyna pryd y troes cydymdeimlad 
yn weithred yn tŷ ni  
ac yn flaenffrwyth rhwystredigaeth 
i ferch ifanc oedd yn methu'n lân
â rhoi ein hiaith ni yn dy geg.

Felly rhois i fwyar duon
yn gusanau surfelys ar dy dafod syn;
a hynny bedair blynedd a hanner union
cyn i ti a’th deulu
orfod gadael fan hyn
er mwyn codi’ch henwlad friw yn ei hôl ...


Ifor ap Glyn yw Bardd Cenedlaethol Cymru. Ef yw golygydd Canrif yn Cofio: Hedd Wyn 1917-2017 (Carreg Gwalch, 2017).

Ifor ap Glyn sydd wedi benthyg ei eiriau'n ogystal i arddangosfa agoriadol ffotogaleri y gofeb ym Machynlleth: 'ail-droediwn yr atgofion, rhag i’r derw a’r ffawydd golli’u llais’ (Cadw oed, 2016).

Rhag i’r tir golli ei lais: ffotograffau o dirwedd Ffrynt y Gorllewin yn y Rhyfel Byd Cyntaf gan Aled Rhys Hughes a Peter Cattrell | 25 Tachwedd 2017 - 21 Ebrill 2018


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 06·12·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.