Cyfansoddi

Mwyara


Ifor ap Glyn

06·12·2017

Rhwng 1914 ac 1918 bu chwarter miliwn o ffoaduriaid o wlad Belg yn byw dros dro ym Mhrydain. Daeth rhai i Gymru.

 

Medi 1914; 
cnwd toreithiog o fwyar
a daeth teulu de Vynck
i aros yn tŷ ni.

Roedd Tada wedi darllen yn uchel
am dymor y cwymp yn eu gwlad,
y cyrff yn lluwchio
fel dail ffawydd yn y strydoedd, 
a’r miloedd yn ffoi ...

Ac felly’r aethom i’w cyrchu o’r orsaf,
y triawd stond ar blatfform
a’u llygaid yn troelli fel mwg;
roedd eu byd i gyd lond eu hafflau...
a mab ’run oed â minnau, yn llaw ei fam.

A thrannoeth yn anghyfiaith,
ces f’anfon i fwyara, 
hefo fo. Cydgasglu’n fud.
Bysbigo a braichgripio
ar drywydd mwyar: 
braambes
nes inni droi’n fwyarddall;
y sfferau sgleiniog yn llenwi’n llygaid  
a’r rhai tewion yn ein gwatwar
o grombil clawdd a gorfrig gwrych:
te hoog!
rhy uchel!
Chwarddasom yn ddiniwed 
a’n cegau’n biws i gyd.

Dim ond wedyn y rhyfeddais
o weld y de Wyncks 
yn rhoi’u gofal i’r Arglwydd
– drwy gyfrwng mwclis!
fel llinyn mwyar duon ymhob llaw!

Roedden nhwthau, meddai Tada,
yn diolch, ’run fath â ninnau,
am fraint pob bore newydd
heb laddwyr babanod wrth law.

A dim ond wedyn y rhyfeddem
wrth wylio Mistar de Wynck 
â’i gŷn main ac angerdd manwl
yn cerfio’r ‘Ffoi o’r Aifft’ 
i dalu am ei le ...
a daeth Pentecost i’r papurau Cymreig!
Cafwyd Vlaamsch vor Belgen  
yn golofn wythnosol
i adrodd hynt yr oorlog,
y rhyfel hir
oedd fel cwlwm o’n cwmpas o hyd.

A dim ond wedyn ...
dros bedwar gaeaf gerwin
a’r mieri noeth fel weiran bigog
yn edliw inni’r rheswm
am ein cyd-fyw,
dim ond wedyn y byddwn innau
yn cofio am y tro cynta,
yn bramen plukken; yn mwyara.
Canys dyna pryd y troes cydymdeimlad 
yn weithred yn tŷ ni  
ac yn flaenffrwyth rhwystredigaeth 
i ferch ifanc oedd yn methu'n lân
â rhoi ein hiaith ni yn dy geg.

Felly rhois i fwyar duon
yn gusanau surfelys ar dy dafod syn;
a hynny bedair blynedd a hanner union
cyn i ti a’th deulu
orfod gadael fan hyn
er mwyn codi’ch henwlad friw yn ei hôl ...


Ifor ap Glyn yw Bardd Cenedlaethol Cymru. Ef yw golygydd Canrif yn Cofio: Hedd Wyn 1917-2017 (Carreg Gwalch, 2017).

Ifor ap Glyn sydd wedi benthyg ei eiriau'n ogystal i arddangosfa agoriadol ffotogaleri y gofeb ym Machynlleth: 'ail-droediwn yr atgofion, rhag i’r derw a’r ffawydd golli’u llais’ (Cadw oed, 2016).

Rhag i’r tir golli ei lais: ffotograffau o dirwedd Ffrynt y Gorllewin yn y Rhyfel Byd Cyntaf gan Aled Rhys Hughes a Peter Cattrell | 25 Tachwedd 2017 - 21 Ebrill 2018


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 06·12·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…