Cyfansoddi

Mwyara


Ifor ap Glyn

06·12·2017

Rhwng 1914 ac 1918 bu chwarter miliwn o ffoaduriaid o wlad Belg yn byw dros dro ym Mhrydain. Daeth rhai i Gymru.

 

Medi 1914; 
cnwd toreithiog o fwyar
a daeth teulu de Vynck
i aros yn tŷ ni.

Roedd Tada wedi darllen yn uchel
am dymor y cwymp yn eu gwlad,
y cyrff yn lluwchio
fel dail ffawydd yn y strydoedd, 
a’r miloedd yn ffoi ...

Ac felly’r aethom i’w cyrchu o’r orsaf,
y triawd stond ar blatfform
a’u llygaid yn troelli fel mwg;
roedd eu byd i gyd lond eu hafflau...
a mab ’run oed â minnau, yn llaw ei fam.

A thrannoeth yn anghyfiaith,
ces f’anfon i fwyara, 
hefo fo. Cydgasglu’n fud.
Bysbigo a braichgripio
ar drywydd mwyar: 
braambes
nes inni droi’n fwyarddall;
y sfferau sgleiniog yn llenwi’n llygaid  
a’r rhai tewion yn ein gwatwar
o grombil clawdd a gorfrig gwrych:
te hoog!
rhy uchel!
Chwarddasom yn ddiniwed 
a’n cegau’n biws i gyd.

Dim ond wedyn y rhyfeddais
o weld y de Wyncks 
yn rhoi’u gofal i’r Arglwydd
– drwy gyfrwng mwclis!
fel llinyn mwyar duon ymhob llaw!

Roedden nhwthau, meddai Tada,
yn diolch, ’run fath â ninnau,
am fraint pob bore newydd
heb laddwyr babanod wrth law.

A dim ond wedyn y rhyfeddem
wrth wylio Mistar de Wynck 
â’i gŷn main ac angerdd manwl
yn cerfio’r ‘Ffoi o’r Aifft’ 
i dalu am ei le ...
a daeth Pentecost i’r papurau Cymreig!
Cafwyd Vlaamsch vor Belgen  
yn golofn wythnosol
i adrodd hynt yr oorlog,
y rhyfel hir
oedd fel cwlwm o’n cwmpas o hyd.

A dim ond wedyn ...
dros bedwar gaeaf gerwin
a’r mieri noeth fel weiran bigog
yn edliw inni’r rheswm
am ein cyd-fyw,
dim ond wedyn y byddwn innau
yn cofio am y tro cynta,
yn bramen plukken; yn mwyara.
Canys dyna pryd y troes cydymdeimlad 
yn weithred yn tŷ ni  
ac yn flaenffrwyth rhwystredigaeth 
i ferch ifanc oedd yn methu'n lân
â rhoi ein hiaith ni yn dy geg.

Felly rhois i fwyar duon
yn gusanau surfelys ar dy dafod syn;
a hynny bedair blynedd a hanner union
cyn i ti a’th deulu
orfod gadael fan hyn
er mwyn codi’ch henwlad friw yn ei hôl ...


Ifor ap Glyn yw Bardd Cenedlaethol Cymru. Ef yw golygydd Canrif yn Cofio: Hedd Wyn 1917-2017 (Carreg Gwalch, 2017).

Ifor ap Glyn sydd wedi benthyg ei eiriau'n ogystal i arddangosfa agoriadol ffotogaleri y gofeb ym Machynlleth: 'ail-droediwn yr atgofion, rhag i’r derw a’r ffawydd golli’u llais’ (Cadw oed, 2016).

Rhag i’r tir golli ei lais: ffotograffau o dirwedd Ffrynt y Gorllewin yn y Rhyfel Byd Cyntaf gan Aled Rhys Hughes a Peter Cattrell | 25 Tachwedd 2017 - 21 Ebrill 2018


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 06·12·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Cefin Roberts

Mae’r theatr yng Nghymru wedi colli dyrnaid creulon o’i mawrion eleni ac roedd clywed am farwolaeth Meic Povey yr wythnos ddiwethaf yn waldan greulon arall i bawb ohonom sy’n caru’r theatr Gymraeg. Roedd Meic yn actor, awdur, cyfaill a Chymro i’r carn ac un a fu’n dyfal osod…

Cyfansoddi


Jan Morris a Twm Morys

Glywsoch chi fi yn crio ddoe? Fy nghyfrifiadur, o bethau’r byd, oedd achos y dagrau. Yn ystod y bore, galwodd dyn fi i ddweud wrthyf beth oedd angen ei wneud ar frys er mwyn cadw’r cyfrifiadur i fynd. Wyddwn i ddim bod dim yn…

Dadansoddi


M Wynn Thomas

Roedd Tony yn un o gymwynaswyr mwyaf gwerthfawr Cymru a’r Gymraeg fy nghyfnod i. Roedd hefyd yn un o’r unigolion mwyaf egwyddorol a llachar o dreiddgar ei feddwl i mi ddod ar eu traws. Fe ddes i’w adnabod gyntaf ar ddiwedd yr wythdegau pan…

Cyfansoddi


Ifor ap Glyn

Rhwng 1914 ac 1918 bu chwarter miliwn o ffoaduriaid o wlad Belg yn byw dros dro ym Mhrydain. Daeth rhai i Gymru ... 

Cyfweld


Ruth Richards

Daeth yn amser i gyrchu hanfodion dianghenraid drachefn; y rhuthr blynyddol am anrhegion Nadolig. Ac os digwydd i chwi fod ym Môn dros y cyfnod hwn, fe welwch fod trefi Biwmares a Phorthaethwy'n prysur gystadlu am y farchnad mewn addurniadau, hylifau a…

Adolygu


Gideon Koppel

Dw i ar awyren Ryanair o Chania, ar ynys Creta, i Stansted. Er bod y profiad yn ddigon anghysurus – cawn ein gyrru fel anifeiliaid ar hyd y maes awyr a’n gorfodi i aros heb eglurhad fan hyn fan draw – mae yna deimlad…

Colofnau


Mihangel Morgan

Fis diwethaf roedd ffrind i mi yn cael ei phen-blwydd yn hanner cant oed. Pan oedd John Betjeman yn fardd y Frenhines cafodd ei feirniadu yn y wasg am beidio â llunio cerdd i ddathlu pen-blwydd Ei Mawrhydi pan gyrhaeddodd hithau’r hanner…

Dadansoddi


Steffan Gwynn

Mae’r Ffindir yn enwog am ei fforestydd maith a’i chant a mil o lynnoedd disglair. Dyma wlad yr haul ganol nos, a pheth cyffredin yw dal bws o’r ddinas allan i’r wlad er mwyn mwynhau’r tywydd braf gan gasglu llus neu fadarch mewn basged wiail…