Cyfansoddi

Abermandraw

Pennod newydd


Rhys Iorwerth

Amser darllen: 5 munud

27·12·2016

Mae o’n cerdded wrth Afon Braw, yn trio meddwl pwy fyddai’n dod. Dechrau Tachwedd a’r dail yn boitsh, sanau’n wlyb. Ei dad a’i fam yn amlwg, os na fydden nhw wedi marw o sioc.

Hen dref ryfedd ydi hon. Mae’n siŵr y bydd pawb isio dangos wyneb, isio cael eu gweps wedi’u gweld. Yn ei hymbarélio hi draw yn eu siwts gorau, polish ar eu sgidiau, yn barod am beint yn y wêc.

Sbïwch ar y lli yna. Hon ydi’r afon ond nid hwn ydi’r dŵr. Fory sy’n dilyn heddiw sy’n dilyn ddoe, echelydd chwil y sioe ad infinitum, whatever ffwc.

Mae o’n edrych trwy’r twll yn y coed ar y cymylau glaw. Draw fan acw mae yna frigyn o dras, un mor drwchus nes ei fod o’n foncyff ynddo’i hun.

Abermandraw, go fuck yourself, baby. Mae’r parti ar fin dechrau go iawn. 

*

Un o nodweddion pennaf Abermandraw fel tref ydi’r ffaith ddiymwad nad ydi hi’n un sy’n tynnu, gan mwyaf ac ar y cyfan, ryw lawer o sylw ati hi’i hun na’i phobol.

Gwir y gair am y dryg-rêds achlysurol, am ambell fwrdwr rŵan ac yn y man, ac am ymweliad y tywysog â’r lle ugain mlynedd a mwy yn ôl. Ond yn anad dim, tref ddigon diddrwg-didda, chav-aidd mewn mannau ond nid mewn mannau eraill, ydi Abermandraw. Fel y ddynol ryw gyfan, bron iawn: yn gymysg o chav-aidd oll i gyd.

Yn nhyb llawer, mae’r diffyg hynodrwydd hwn yn resynus, a’r dref o’r herwydd yn un i’w hosgoi. Ond nid felly yn nhyb pawb, yn amlwg, neu fyddai neb yn byw yno. Ac nid tref fyddai hi wedyn ond rhywbeth arall.

Yn sicr ddigon, pe landiech chi yma un prynhawn a gofyn am guided tour (wnaech chi ddim), yna guided tour go ddiflas fyddai honno. Fel ym mhobman, mae’r iaith yma’n farw ac yn fyw, yn dibynnu lle sbïwch chi, ac mae cyfran helaeth o’r trigolion yn treulio’u dyddiau yn eu slipars mewn tai â’u muriau’n damp. 

Does yma’r un siop lyfrau, wrth reswm pawb, na chapel llawn na banc sy’n dal ar agor. Diflannu yn yr un modd wnaeth y siopau bwtsiwr, y groser a’r post. Mae yma lechen i fardd a aned yn un o’r strydoedd cefn. Ond does neb yn darllen gwaith hwnnw bellach, na cherddi’r un bardd arall chwaith.

Mi allai’r guided tour eich hebrwng at y brif stad o dai sy’n cynnal poblogaeth y dref, gyda help y gymdeithas dai leol. Neu mi allai beidio.

Rhag eich digalonni’n llwyr, dewch am dro at Londis a Spar, heibio’r ddau fwci, neu i’r twll yn y wal y tu mewn i’r Premier Stores. (Sy’n golygu nad twll yn y wal mohono, go iawn.) Neu, ar drywydd arall, i’r garej MOT sy’n dal i rygnu yn ei blaen – fel y mae’r rhan fwyaf o’r ceir – a gwledd-dai Mandraw Kebabs a’r Hung House, sydd hefyd yn gwneud chips.

Mae yma ysgol a lle doctor, a thair tafarn sy’n dal i ddenu potiwrs, hyd yn oed os mai mynd yn llwm ac yn llymach y mae’u gwedd (y tafarndai a’r potiwrs fel ei gilydd). Sef yr un y mae’r nytars yn mynd iddi, yr un wrth y bont, a’r Windsor Hotel.

Os nad ydi hyn yn ddigon, bymtheg milltir i ffwrdd saif tref farchnad fawr Caer-coll: pencadlys y sir, a phrifddinas ei phobol.     

Ac yn y fan hon, gyda’r sylw hwn, byddai’r guided tour ar ben.

Pan ymunwn ni â’r hanes, mae hi’n fore dydd Mawrth ym mis Tachwedd. Mae hi’n wlyb ac yn oer, fel y mae hi’n aml ar achlysuron o’r fath. Ac mae pawb, neu’r rhan fwyaf o bawb, mewn du.

Mi ddywedodd rhywun rywdro am Abermandraw: fyddai Duw ddim wedi creu y crap-hôl, ond fyddai o ddim am ei ddad-greu chwaith. Wel na fyddai debyg, ddim os ydi O’n edrych ar ôl Ei braidd. Ond mae’n hawdd gweld be’r oedd gan y sylwebydd hwnnw mewn golwg. Does yma ddim lot i’ch cythruddo, ond ddim lot i’ch cyffroi, like.

Ambell ffaith arall ichi.

Adeg etholiad, dim ond yr hen a ŵyr a dim ond y nhw sy’n pleidleisio.   

Mae mamau ifanc y dref yn treulio hanner eu hamser hefo’u prams a hanner hefo Facebook. 

Yn ardal brafiaf y dref (brafiaf yn yr ystyr: cyfoethocach) mae yna athrawon a chyn-rocstars, adeiladwyr a chynghorwyr yn byw.

Ac wrth gwrs, y ffaith ryfeddaf am Abermandraw, o blith yr holl ffeithiau sy’n bodoli amdani yn y byd, ydi nad oes yno, yn ôl pob diffiniad traddodiadol, yr un aber o gwbwl.

Mae’n wir bod Afon Braw yn ymlwybro’n dywyll rhwng ei strydoedd, yn powlio o dan y dafarn sydd wrth y bont. Cyn nadreddu i’r coed lle mae brigau trwchus a boncyffion du. Ond aber nid oes.

Sy’n golygu bod Abermandraw yn dref, wrth edrych ar darddiad ei henw, ac ynddi rywbeth mawr yn absennol. Dim ond nad oes neb erioed wedi gweld ei golli.

*

Gair ichi am berthynas Abermandraw â’r wlad sydd o’i hamgylch.

Tiriogaeth oedd y wlad honno unwaith a chanddi’i phobol ei hun a’i ffordd ei hun o feddwl. Ond roedd hi wedi diflannu i bob diben. Ac eithrio ar gaeau chwaraeon, doedd hi ddim seriously yn bod.

Cymathiad diwylliannol: dyna ddisgrifiad academyddion o’r datblygiad diweddaraf hwn, datblygiad oedd mor ddiweddar â sawl canrif oed.

Roedd ambell ardal fechan yn dal i drio brwydro’n erbyn y duedd, yn dal i geisio gwyro’n groes i’r graen. Mae’n bur debyg y byddai sylwebyddion allanol yn galw Abermandraw yn un o’r pocedi hyn.

Ond grym pwerus ydi grym y lli, fel y gall Afon Braw yn bendant dystio.

Oherwydd hyn, a nifer o bethau eraill, roedd sawl un yn tosturio wrth Abermandraw druan. Hithau ddim yn gwybod a oedd hi’n mynd ynteu’n dod.


Bydd cyfrol nesaf Rhys Iorwerth, Abermandraw, yn cael ei chyhoeddi gan Gomer yn 2017. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Rhifyn 2, Pennod newydd, Caernarfon

 


Mae mamau ifanc y dref yn treulio hanner eu hamser hefo’u prams a hanner hefo Facebook

Dyddiad cyhoeddi: 27·12·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…