Cyfansoddi

Abermandraw

Pennod newydd


Rhys Iorwerth

Amser darllen: 5 munud

27·12·2016

Mae o’n cerdded wrth Afon Braw, yn trio meddwl pwy fyddai’n dod. Dechrau Tachwedd a’r dail yn boitsh, sanau’n wlyb. Ei dad a’i fam yn amlwg, os na fydden nhw wedi marw o sioc.

Hen dref ryfedd ydi hon. Mae’n siŵr y bydd pawb isio dangos wyneb, isio cael eu gweps wedi’u gweld. Yn ei hymbarélio hi draw yn eu siwts gorau, polish ar eu sgidiau, yn barod am beint yn y wêc.

Sbïwch ar y lli yna. Hon ydi’r afon ond nid hwn ydi’r dŵr. Fory sy’n dilyn heddiw sy’n dilyn ddoe, echelydd chwil y sioe ad infinitum, whatever ffwc.

Mae o’n edrych trwy’r twll yn y coed ar y cymylau glaw. Draw fan acw mae yna frigyn o dras, un mor drwchus nes ei fod o’n foncyff ynddo’i hun.

Abermandraw, go fuck yourself, baby. Mae’r parti ar fin dechrau go iawn. 

*

Un o nodweddion pennaf Abermandraw fel tref ydi’r ffaith ddiymwad nad ydi hi’n un sy’n tynnu, gan mwyaf ac ar y cyfan, ryw lawer o sylw ati hi’i hun na’i phobol.

Gwir y gair am y dryg-rêds achlysurol, am ambell fwrdwr rŵan ac yn y man, ac am ymweliad y tywysog â’r lle ugain mlynedd a mwy yn ôl. Ond yn anad dim, tref ddigon diddrwg-didda, chav-aidd mewn mannau ond nid mewn mannau eraill, ydi Abermandraw. Fel y ddynol ryw gyfan, bron iawn: yn gymysg o chav-aidd oll i gyd.

Yn nhyb llawer, mae’r diffyg hynodrwydd hwn yn resynus, a’r dref o’r herwydd yn un i’w hosgoi. Ond nid felly yn nhyb pawb, yn amlwg, neu fyddai neb yn byw yno. Ac nid tref fyddai hi wedyn ond rhywbeth arall.

Yn sicr ddigon, pe landiech chi yma un prynhawn a gofyn am guided tour (wnaech chi ddim), yna guided tour go ddiflas fyddai honno. Fel ym mhobman, mae’r iaith yma’n farw ac yn fyw, yn dibynnu lle sbïwch chi, ac mae cyfran helaeth o’r trigolion yn treulio’u dyddiau yn eu slipars mewn tai â’u muriau’n damp. 

Does yma’r un siop lyfrau, wrth reswm pawb, na chapel llawn na banc sy’n dal ar agor. Diflannu yn yr un modd wnaeth y siopau bwtsiwr, y groser a’r post. Mae yma lechen i fardd a aned yn un o’r strydoedd cefn. Ond does neb yn darllen gwaith hwnnw bellach, na cherddi’r un bardd arall chwaith.

Mi allai’r guided tour eich hebrwng at y brif stad o dai sy’n cynnal poblogaeth y dref, gyda help y gymdeithas dai leol. Neu mi allai beidio.

Rhag eich digalonni’n llwyr, dewch am dro at Londis a Spar, heibio’r ddau fwci, neu i’r twll yn y wal y tu mewn i’r Premier Stores. (Sy’n golygu nad twll yn y wal mohono, go iawn.) Neu, ar drywydd arall, i’r garej MOT sy’n dal i rygnu yn ei blaen – fel y mae’r rhan fwyaf o’r ceir – a gwledd-dai Mandraw Kebabs a’r Hung House, sydd hefyd yn gwneud chips.

Mae yma ysgol a lle doctor, a thair tafarn sy’n dal i ddenu potiwrs, hyd yn oed os mai mynd yn llwm ac yn llymach y mae’u gwedd (y tafarndai a’r potiwrs fel ei gilydd). Sef yr un y mae’r nytars yn mynd iddi, yr un wrth y bont, a’r Windsor Hotel.

Os nad ydi hyn yn ddigon, bymtheg milltir i ffwrdd saif tref farchnad fawr Caer-coll: pencadlys y sir, a phrifddinas ei phobol.     

Ac yn y fan hon, gyda’r sylw hwn, byddai’r guided tour ar ben.

Pan ymunwn ni â’r hanes, mae hi’n fore dydd Mawrth ym mis Tachwedd. Mae hi’n wlyb ac yn oer, fel y mae hi’n aml ar achlysuron o’r fath. Ac mae pawb, neu’r rhan fwyaf o bawb, mewn du.

Mi ddywedodd rhywun rywdro am Abermandraw: fyddai Duw ddim wedi creu y crap-hôl, ond fyddai o ddim am ei ddad-greu chwaith. Wel na fyddai debyg, ddim os ydi O’n edrych ar ôl Ei braidd. Ond mae’n hawdd gweld be’r oedd gan y sylwebydd hwnnw mewn golwg. Does yma ddim lot i’ch cythruddo, ond ddim lot i’ch cyffroi, like.

Ambell ffaith arall ichi.

Adeg etholiad, dim ond yr hen a ŵyr a dim ond y nhw sy’n pleidleisio.   

Mae mamau ifanc y dref yn treulio hanner eu hamser hefo’u prams a hanner hefo Facebook. 

Yn ardal brafiaf y dref (brafiaf yn yr ystyr: cyfoethocach) mae yna athrawon a chyn-rocstars, adeiladwyr a chynghorwyr yn byw.

Ac wrth gwrs, y ffaith ryfeddaf am Abermandraw, o blith yr holl ffeithiau sy’n bodoli amdani yn y byd, ydi nad oes yno, yn ôl pob diffiniad traddodiadol, yr un aber o gwbwl.

Mae’n wir bod Afon Braw yn ymlwybro’n dywyll rhwng ei strydoedd, yn powlio o dan y dafarn sydd wrth y bont. Cyn nadreddu i’r coed lle mae brigau trwchus a boncyffion du. Ond aber nid oes.

Sy’n golygu bod Abermandraw yn dref, wrth edrych ar darddiad ei henw, ac ynddi rywbeth mawr yn absennol. Dim ond nad oes neb erioed wedi gweld ei golli.

*

Gair ichi am berthynas Abermandraw â’r wlad sydd o’i hamgylch.

Tiriogaeth oedd y wlad honno unwaith a chanddi’i phobol ei hun a’i ffordd ei hun o feddwl. Ond roedd hi wedi diflannu i bob diben. Ac eithrio ar gaeau chwaraeon, doedd hi ddim seriously yn bod.

Cymathiad diwylliannol: dyna ddisgrifiad academyddion o’r datblygiad diweddaraf hwn, datblygiad oedd mor ddiweddar â sawl canrif oed.

Roedd ambell ardal fechan yn dal i drio brwydro’n erbyn y duedd, yn dal i geisio gwyro’n groes i’r graen. Mae’n bur debyg y byddai sylwebyddion allanol yn galw Abermandraw yn un o’r pocedi hyn.

Ond grym pwerus ydi grym y lli, fel y gall Afon Braw yn bendant dystio.

Oherwydd hyn, a nifer o bethau eraill, roedd sawl un yn tosturio wrth Abermandraw druan. Hithau ddim yn gwybod a oedd hi’n mynd ynteu’n dod.


Bydd cyfrol nesaf Rhys Iorwerth, Abermandraw, yn cael ei chyhoeddi gan Gomer yn 2017. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Rhifyn 2, Pennod newydd, Caernarfon

 


Mae mamau ifanc y dref yn treulio hanner eu hamser hefo’u prams a hanner hefo Facebook

Dyddiad cyhoeddi: 27·12·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...