Cyfansoddi

Y sibrydion sydd ddim yn tewi

Detholiad o ‘12 stori’ Castell Penrhyn


Manon Steffan Ros

Amser darllen: 5 munud

11·07·2018


Cestyll

Dyma Mam yn fy ngyrru fi allan bore 'ma am ei bod hi'n ddiwrnod braf, a deud, 'Rhoswch allan nes bod hi'n amser swpar, lle bo' ti dan draed'. A dyma Now ac Edwin a finna'n mynd lawr i chwaral bach efo brechdana' mewn papur pobi, a dyna lle roeddan ni wedyn, fel byddan ni ar ddyddia' fatha heddiw.

Ma' Dad yn deutha' i beidio chwara' yn fanno, and dyna lle 'dan ni wastad yn mynd, felly be wnei di. Dwi'n deud wrth Mam bo' ni'n chwara' dan Bont y Tŵr, achos dim ond hen lechi sy'n chwaral bach. Ma' oedolion yn deud fod llechi'n beryg, 'blaw bo' nhw'n gwneud efo nhw o hyd.

Mi ges i lond bol ar sleidio i lawr allt, a wedyn gwneud wal, ac mi gychwynish i adeiladu. Pethau bychain i ddechra, ond mi aethon nhw’n fwy.

'Be 'di o?' meddai Edwin, a finna'n atab, 'Castall Penrhyn.' A dyma fo'n gofyn i be' o'n i isho 'neud hynna, blaw jest er mwyn gallu tynnu'r diawl peth i lawr.
 

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Iolo Penri

Am ryw reswm, dyma pawb yn mynd yn dawal wedyn, a sbïo ar y castall llechi.

'Betia i bo' nhw ddim yn goro' mynd allan drw' dydd. Betia i bo' gynnon nhw bob math o degana', a bo' nhw'n chwara' o hyd.'

Maen nhw'n casau Castell Penrhyn, 'run fath â ma' Mam a Dad. A finna, wrth gwrs. Ond 'sgin i ddim help 'mod i'n meddwl amdano fo weithia', yn meddwl sut mae o tu fewn. Yn caru fo ac yn ei gasau o, i gyd yr un pryd.

Dyma Edwin yn cicio 'nghastell i lawr cyn i ni fynd adra, a fedrwn i ddeud dim. Ond o'n i'n meddwl ei fod o'n wirion, gwneud hynna, achos dim y castell o'dd o isho chwalu go iawn, ond rywbeth llawer iawn mwy.
 

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Iolo Penri

 

Cyfoeth

'Ti'n effro?'

Mae corff fy chwaer yn troi ataf i yn amlen lân ein cynfasau, yn cyrlio fel marc cwestiwn yn f'ymyl. Mae'r gannwyll wedi diffodd, felly fedra i mo'i gweld hi, ond dwi'n ei dychmygu hi yno, yn adnabod y rhaff o blethen sy'n crogi o'i phen, y dwylo bychain, cain sy'n plethu i'w gilydd pan fydd hi'n cysgu. 'Ydw. Dwi isio bwyd.'

Gorwedda'r ddwy ohonom wedyn yn ystyried hynny, ein stumogau mor wag â'r nos yn ein llofft. Ddim yn wag, chwaith, ond rhywsut, mae'r powlenaid bychan o gawl wedi miniogi ein archwaeth bwyd, ein cyrff yn ysu am fwy. Mae'r cyfnodau main yma yn ein cadw ni'n effro bob tro, yn dod â blinder sydd yn ddim i'w wneud â chwsg. Yfory, bydd y setlo, a ninnau'n cael ein digoni, ond mae heno'n hir ac yn wag.

'Faswn i'n begera, wsti,' meddai fy chwaer wedyn, a'i llais yn ysgafn ac yn drwm ar yr un pryd. 'Faswn i'n begera am friwsion heno 'ma. Waeth gen i am falchder.'

Rydw i'n ystyried tynnu'n groes, ond mae hi'n chwaer i mi, yn adnabod fy chwant bwyd yn well na neb. Rydym ni'n un- yr un esgyrn brau, yr un cegau bychain, prysur. 'A finna. Mi faswn i'n mynd ar fy nglinia' o flaen y lord a'r lady ac yn erfyn arnyn nhw.'

'Cig. Ham a chyw iar a chig eidion.'

'Na, na. Pwdin. Mi faswn i'n lladd am rywbeth melys. Jest un gegaid. Un lwmp o siwgr.'

Bron na fedra i deimlo'r belen ar fy nhafod, y melystra'n gadael haen ar fy nannedd. Yn nüwch y nos, mae'r siwgr yn sgleinio fel haul gwlad bell ym meddyliau fy chwaer a finnau, a'n hesgyrn blinedig mor drwm â llechi.

 

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol/Iolo Penri

Enw

Fedri di ddim dweud fy enw i, achos does neb yn ei gofio fo. Mae o wedi ei ddweud am y tro olaf amser maith yn ôl. Chafodd o 'rioed ei grafu ar lechen. Nid enw iawn oedd o, hyd yn oed pan roedd o'n enw i mi. Chefais i mohono'n anrheg gan fy mam, yn feddal o'i genau blinedig pan welodd hi fi am y tro cyntaf. Fy mherchennog a roddod fy enw i mi, gan mae fo oedd yn berchen arna i.

Does neb yn fy ngweld i. Fûm i erioed yma, theimlais i 'rioed yr adlais yn y neuadd fawr fel llais yn canu hen gân. Wnes i ddim rhoi cledr fy llaw ar lechen, yn galed ac oer fel cyffion. Ond rwyt ti'n fy ngweld i rŵan. Mae fy modolaeth i'n drwm yn dy feddwl. Rydw i wedi bod yma ers y dechrau un. Ond dim ond heddiw wyt ti'n fy ngweld i.

Dyna fi, yn gwylio'r cysgodion yn y neuadd.

Dyna fi, yn anweledig ar y grisiau.

Dyna fi, yn fud a byddar yn y gerddi.

Mae fy esgyrn yn seiliau'r lle yma. Rydw i'n fachgen oedd ddim yma, ond wna i ddim gadael cysgodion y castell na chysgodion dy feddwl di. Fi ydi'r sibrydion sydd ddim yn tewi, sŵn gwynt traed y meirw yn trio torri i mewn.

Nid fan hyn yw fy hanes, ond dyma'r unig hanes sydd gen i.

Edrycha i fyw fy llygaid.
 


Casgliad o ddarnau ffuglennol newydd sbon yw '12 Stori'. Y creadigaethau ffuglennol hyn yw ymateb personol Manon Steffan Ros i hanes cythryblus Castell Penrhyn a’i wreiddiau ym masnach gaethwasiaeth Jamaica a diwydiant llechi Gogledd Cymru. Mae’r arddangosfa ar agor yn y Castell tan 4 Tachwedd 2018, 12yh – 4yh. Mynediad trwy’r Neuadd Fawr.

Mae Manon Steffan Ros yn dod o Riwlas, Dyffryn Ogwen, ond mae bellach yn byw yn Nhywyn, Bro Dysynni. Mae'n gweithio fel awdur, dramodydd, sgriptwraig a cholofnydd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Manon Steffan Ros

 


Dyddiad cyhoeddi: 11·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Simon Brooks

Gan Louie y clywais i’r ymadrodd gyntaf. Yn y Ship neu’r Aussie roeddwn i, efo criw Llais Gwynedd fwy na thebyg, yn y dyddiau braf hynny cyn i bethau suro rhyngom ar ôl i mi gefnogi’r ymgeisydd anghywir mewn etholiad ar sail rhywbeth mor…

Cyfansoddi


Manon Steffan Ros

Dyma Mam yn fy ngyrru fi allan bore 'ma am ei bod hi'n ddiwrnod braf, a deud, 'Rhoswch allan nes bod hi'n amser swpar, lle bo' ti dan draed'. A dyma Now ac Edwin a finna'n mynd lawr i chwaral bach efo brechdana' mewn papur pobi, a dyna lle roeddan ni…

Dadansoddi


Daniel G Williams

‘Iaith carreg fedd’ oedd y Gymraeg i Michael Stephens yn hafau ei arddegau pan fyddai'n gweithio fel torrwr beddau yn ei Drefforest enedigol. Ymhen amser fe drodd Michael yn Feic, a’r iaith ‘yn iaith carreg fy aelwyd’. Disgrifiodd ei hun yn un o blant ‘y Gymru ddiwydiannol,…

Cyfansoddi


Angharad Price

Pwy sy’n ddigon hen i gofio’r ogla? Blas rwber yr awel. Ceir yn ciwio i fynd i mewn. Y sentri sgwâr a llinell syth y bar. Tonnau trionglog y to – yn ymestyn draw hyd dragwyddoldeb. Ac enw mawr y ffatri ar y brig:…

Cyfansoddi


Angharad Price

Mae gan yr Alban Ben Nevis a chan Gaernarfon Ben Twthill. Fan hyn yr oedd y gaer gyntaf. Fan hyn, os byth, y bydd yr olaf. Dwrn caled o graig yn codi yn ei noethni dros amlinell afreolus y dre.

Dydi…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Yn Abertawe y mae gwaith awyr agored mwyaf yr artist gwleidyddol Jeremy Deller. Ef hefyd a gynlluniodd ‘We’re here because we’re here’ (ar y cyd â Rufus Norris, cyfarwyddydd Theatr Genedlaethol Pydain) – gwaith sydd yn cofiannu can mlynedd ers brwydr y Somme. Fel rhan o’r perfformiad hwnnw ar 1 Gorffennaf 2016, gwelwyd…

Adolygu


Ruth Richards

Maen nhw'n edrych fel pâr o hipstyrs o ddwy wahanol genhedlaeth. Yr hynaf yn farfog (gafrog hefyd, fel mae'n digwydd), a'r llall yn eiddgar a braidd yn betrusgar dan ei gýt powlen. Mae'r ddau yn syllu arnom drwy'r math o sbectolau a ffafrir, hyd heddiw, gan bobl…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Mae sefyllfa gyfredol Catalunya wedi bod yn fyw yn ein newyddion ers Hydref 2017. Gwelsom olygfeydd trawiadol o’r refferendwm dadleuol ar annibyniaeth drwy sgriniau gwefannau cymdeithasol, y cyfryngau darlledu a’r wasg. Cyhoeddodd y dyddiolyn ar-lein Vilaweb gyfres o gerddi gan feirdd ‘Proclames de Llibertat’ (Datganiadau…