Jon Savage


1966: The Year the Decade Exploded

Faber, 672tt, £20, 2015


Teenage: The Creation of Youth 1875-1945

Chatto & Windus, 549tt, £20, 2007


England's Dreaming: The Sex Pistols and Punk Rock

Faber, 602tt, £17.50, 1991

Grym tramgwyddus Jon Savage
Cyfweld

Grym tramgwyddus Jon Savage


Ruth Richards

Amser darllen: 13 munud

07·02·2017

Bu Jon Savage yn dadansoddi ac yn ysgrifennu am gerddoriaeth bop a diwylliant poblogaidd ers deugain mlynedd. Print yw ei brif gyfrwng, ond arweiniodd ei ymchwil at guradu casgliadau o ganeuon thematig a chyfrannu at arddangosfeydd hefyd. Bu'n gyfrifol am ddatblygu ac ysgrifennu rhaglenni dogfen, am Joy Division a Brian Epstein, ymysg eraill. Yn ddiweddar, addaswyd ei lyfr, Teenage: The Creation of Youth 1875-1945 yn ffilm sinema. O ystyried hyn, nid yw'n syndod clywed ei osodiad agoriadol: 'Dwi wastad wedi gwirioni ar gerddoriaeth. Dyna fy nghyfrwng i ddehongli'r byd, ac fe arweiniodd at sawl maes arall.'

Yn 1991, ysgrifennodd England's Dreaming: The Sex Pistols and Punk Rock, llyfr a ystyrir yn hanes diffiniol ffurf a chyfnod - ac a sefydlodd ei statws yn rheng flaen y rheiny a fynnai osod cerddoriaeth bop yn ei chyd-destun ehangach. Yn hytrach na chyflwyno atgofion ar hap, mae'n gwreiddio'r gerddoriaeth mewn lle a chyfnod. Yr un math o ymdriniaeth a geir yn ei lyfr, Teenage, sy'n olrhain cynhanes diwylliant ieuenctid. Mae ei waith diweddaraf, 1966: The Year the Decade Exploded, yn amlinellu newidiadau pellgyrhaeddol, radicalaidd y flwyddyn honno; fesul mis, fesul trac.

Y brif ffrwd Eingl-Americanaidd yw canolbwynt gwaith Jon Savage, ond mae e'n rhoi sylw penodol i gyrion y ffrwd hwnnw a'i ddiwylliannau amgen. Ac yntau'n byw yng Nghymru ers dros ugain mlynedd bellach, roedd dathliad Diwrnod Miwsig Cymru ar 10 Chwefror yn gyfle perffaith i'w holi ynglŷn â’r hyn sydd gan gerddoriaeth bop i'w ddweud mewn cyd-destun Cymreig.

Ar gychwyn y sgwrs, doedd hi ddim yn debygol iawn y byddai yna lawer iawn i'w ddathlu. Dechreuodd drwy sôn am ansicrwydd a goblygiadau marwaidd Brexit i ddiwylliant a chreadigrwydd. Nid yw'n credu bod yna ormod i fod yn optimistaidd yn ei gylch. Mae refferendwm 2016 yn cynrychioli diwedd adluniad y cyfnod ôl-ryfel, ac mae Jon o'r farn bellach y gallai hynny beryglu un o ddatblygiadau creadigol mwyaf nodedig y cyfnod hwnnw, sef y ffrwydrad o ddiwylliant ifanc a poblogaidd yn seiliedig ar gerddoriaeth.

Ers deng mlynedd a rhagor, bu'r diwylliant hwn yn colli ei rym tramgwyddus; cafodd ei normaleiddio a'i lyncu gan y brif ffrwd nes dod yn adnodd sydd yn addas bellach i bobl o bob oed. Er nad yw Jon yn credu ei bod hi'n ddiwedd ar gerddoriaeth bop, mae'r ansicrwydd a ddaw yn sgil Brexit, a'r pwyslais ar boblyddiaeth yn hytrach na'r poblogaidd, yn bygwth yr union amgylchiadau a roddodd ystyr i'r diwylliant a'r genre; yr amgylchiadau hynny a oedd mor fendithiol o ran ei ddatblygiad. Yn blentyn ar gyrion gorllewin Llundain ar ddiwedd y 50au a dechrau'r 60au, roedd Jon yn cael ei ystyried yn 'dipyn o ffrîc a weirdo' oherwydd ei obsesiwn â cherddoriaeth boblogaidd - ond 'mi roedd hynna'n fy siwtio i'r dim', meddai. Ynghlwm â'r gosodiad hwnnw, wrth gwrs, mae yna gwestiwn: pa gyfryngau creadigol fydd ar gael i ffrîcs a weirdos â Trump mewn grym ac â UKIP yn herwgipio'r agenda dros y ffin?

Jon Savage Yn ôl Jon, mae Cymreictod ei hun yn cynnig cyfle i herio’r drefn sydd ohoni bellach; mae'n gyfle, yn sicr, i ddiarddel y cenedlaetholdeb Seisnig sy'n greiddiol i weledigaeth UKIP. Rhaid i'r diwylliant Cymraeg, yn fwy nag erioed o'r blaen, barhau i gynnig cyfleoedd creadigol sy'n dathlu ei hunaniaeth a'i arwahanrwydd. Wrth sôn am arlwy S4C, dywed, 'Dwi wrth fy modd gyda rhaglenni sy'n tynnu sylw at yr hyn sy'n wahanol yng Nghymru, yn hytrach na dynwared y Saeson.' Mae e hefyd yn canmol ffilmiau Gruff Rhys, Separado! ac American Interior, a gallu'r cerddor amryddawn i ymdrin â gwleidyddiaeth gyda hiwmor. Unwaith eto, mae'n dotio at y ffaith bod allbwn Rhys yn 'cynrychioli rhywbeth sy'n unigryw i Gymru.'

Cafodd Jon Savage ei gyflwyno i'r sîn Gymraeg ar ddechrau'r 90au. A Rhys Mwyn (gŵr y mae'n ei ddisgrifio fel 'addysgwr hael') yn agor drysau iddo, cafodd gwrdd â nifer o fandiau Cymraeg a mynychodd gigs hyd a lled y Gogledd. Roedd y cyfnod hwnnw, meddai, yn gyfnod o 'ddadeni', a bandiau fel Gorky's Zygotic Mynci, Super Furry Animals, Ectogram, Melys a Llwybr Llaethog yn dechrau diffinio'r gerddoriaeth a'r sîn a fyddai'n esgor wedi hynny ar ffenomenon lled-eironig 'Cool Cymru'. Wrth edrych yn ôl, yr atgofion sy'n aros yw'r 'brwdfrydedd a deuoliaeth ryfedd o sydetrwydd a gwallgofrwydd paganaidd.'

Tua'r un cyfnod, yn 1990, daeth ar draws y Manics yn perfformio yn Camden. 'Roedd pawb yn ddi-siâp - mewn crysau-T mawrion, yn suo fel eirth. Ac yna, dyma'r hogia 'ma o Gymru'n cyflwyno eu fersiwn nhw o pync. Roedd o'n ofnadwy o ddoniol, ac yn hollol wych yr un pryd.' Wrth siarad â Nicky Wire a Richie Edwards ar ôl y set, esboniodd y ddau eu bod yn gwisgo blowsiau eu chwiorydd.

'Ydach chi'n cael trafferth cerdded o gwmpas wedi gwisgo fel 'na?' gofynnodd.

'O na - 'dan ni mor ddel.'

Roedd Jon wedi ei 'argyhoeddi'n llwyr.'  pharchedig ofn ychwnaegodd, 'Pwy allai ofyn am fwy na hynna?'

Yr adeg honno, ac yn wahanol i'r bandiau a welodd yng ngogledd Cymru a ganai yn Gymraeg, nid oedd y Manics yn cyfeirio at Gymru na'u Cymreictod. Pan holodd Jon Savage y grŵp ar gyfer erthygl i'r Guardian yn 1997, sylwodd fod hynny wedi newid. Yn dilyn eu halbwm nodedig, Everything Must Go, 'roedden nhw'n dechrau arddel Cymru, a mynegi balchder yn eu Cymreictod.'

Oedd yna gyswllt felly, gofynnais, â'r ymgyrch ddatganoli a Refferendwm 1997?

Oedd, meddai, yn sicr. I'r bandiau a gynhyrchai gerddoriaeth Gymraeg ar gyfer sîn Gymraeg, roedd yna gyfatebiaeth amlwg â hunanlywodraeth wleidyddol. Dros amser, daeth hynny'n gynyddol berthnasol i'r Manics yn ogystal - band a wrthodai swnio fel yr un band arall a ddeuai o Loegr neu o America ar y pryd. Roedd yr her o fynegi Cymreictod neilltuol oddi mewn i ffurf Eingl-Americanaidd yn un ddiddorol a rhyddhaol.

Jon SavageMae'r cyfrwng ieithyddol yn fwy hylifol, wrth gwrs, na'r ddeuoliaeth syml sy'n mynnu bod rhai bandiau'n gweithio drwy gyfrwng y Gymraeg ac eraill yn gweithio drwy'r Saesneg yn unig. Ac ni wêl Jon broblem wrth i fandiau Cymraeg droi o dro i dro at y Saesneg, os yw hynny'n gymorth i rannu ymdeimlad o Gymreictod gyda chynulleidfa ehangach. 'Mae'r sîn Gymraeg yn ffynnu, a hir oes iddi, ond mae chwalu ffiniau'n bwysig ac yn ddiddorol hefyd.' Nid yw hynny o angenrheidrwydd yn golygu cefnu ar y Gymraeg, meddai. Cyfeiria at Mwng y Super Furries ac, yn fwy diweddar, Y Dydd Olaf gan Gwenno Saunders fel esiamplau o gerddoriaeth Gymraeg a gafodd sylw eang a ffafriol gan y wasg Seisnig. Mae'n gweld cyfatebiaeth â’r Beatles, ac â chaneuon fel 'She Loves You', a enillodd i'r pedwarawd o Lerpwl yr hawl i ddilyn trywydd amgen.

'Cyfathrebwyr yw cerddorion, ac ni ddylid cyfyngu o gwbl ar eu gwaith'. Pwysleisia drachefn yr angen i gerddorion rannu eu Cymreictod a'u gwahaniaeth (ym mha iaith bynnag) oddi fewn i hinsawdd wleidyddol sydd yn credu erbyn hyn bod adeiladu waliau'n benderfyniad polisi dilys.

Awn ymlaen i drafod ei lyfr diweddaraf, 1966, sydd yn her i adwaith y dde ideolegol yn erbyn radicaliaeth y degawd hwnnw. 'Ers cyfnod Thatcher, daeth y 60au a diwylliant ieuenctid dan y lach. Ac, yn fwy diweddar, bu haneswyr adolygiadol yn honni nad oedd y 60au'n ddim ond cynnyrch rhyw ddau gant o bobl yn Llundain.'

Yn ôl Jon, hawdd iawn, o bersbectif Cymreig, yw herio'r ddamcaniaeth mai ffenomenon metropolitanaidd oedd radicaliaeth y 60au. Mae i'r newidiadau diwylliannol a chymdeithasol a welwyd yn Llundain a thu hwnt - yn Ewrop ac America - eu cymheiriaid yng Nghymru. Dechreuodd marchnad cerddoriaeth bop cyfrwng Cymraeg gydredeg â ac ategu protestiadau ac ymgyrchoedd yr iaith. Ac mae agenda a chanlyniadau'r 60au'n atseinio'n wahanol yng Nghymru, er y gellid eu dehongli hefyd fel symptom o newid ehangach.

'Y 60au aeth â hi yng Nghymru,' meddai, ac er y byddai'r rheiny ohonom sy'n parhau (o reidrwydd, wrth gwrs) i ymgyrchu dros y Gymraeg yn dadlau ein bod yn bell o hawlio buddugoliaeth, ni chafodd y manteision a hawliwyd hyd yma, o safbwynt iaith, diwylliant a datganoli, eu gwrthwynebu mor chwyrn yn ideolegol ag yn Lloegr.

'Mae'r awyrgylch [ôl-Brexit] rywfaint yn well fan hyn. Efallai fy mod i'n naïf, ond dwi'n credu hynna i'r carn.' Ond mae Jon hefyd yn rhybuddio yn erbyn hunanfoddhad. Hyd yn oed os yw hi'n wir bod delfrydau canol yr ugeinfed ganrif wedi goroesi â mwy o wytnwch yng Nghymru, mae Jon o'r farn mai herio sefydliadau a grym yw cynhaliaeth diwylliant ieuenctid.

Sonia am fynd y llynedd i glywed y pyncs o Sir Benfro, Y Ffug: 'Cwbl ffantastig. Y Ffug - am enw gwych! Ac maen nhw'n siarp; yn feirniadol o Gymru, ac yn gwneud hynny yn Gymraeg, sy'n beth iach ... Pe bawn i'n ddeunaw oed, byddwn i'n pissed off hefyd."

Dechreuodd fy sgwrs â Jon Savage â thrafodaeth am yr ysgytiad gwleidyddol sy'n bygwth yr amgylchfyd diwylliannol a'n diffiniodd. Daeth i ben â rhyw fesur o gysur bod bandiau fel Y Ffug yn parhau i sianelu'r un dryswch a'r un boen a ysgogodd ac a unodd ieuenctid ers i'r ieuenctid hwnnw gael cyfrwng i'w fynegi ei hun:

Dwi ddim yn gwybod be sydd arna i bellach
Dwi ddim yn gwybod beth sy'n bod.

Y Ffug: 'Tywydd Garw'

 

Gallwch danysgrifio i O'r Pedwar Gwynt am gyn lleied â £10 y flwyddyn.


Cyfweliad gan Ruth Richards.

Mae Ruth yn Brif Weithredwr Dyfodol i'r Iaith a Chynorthwy-ydd Golygu a Chynhyrchu O'r Pedwar Gwynt. Gallwch ddarllen pennod o'i nofel, Pantywennol (Y Lolfa, 2016), fan hyn.

Lluniau: Jon Savage gan Linder Sterling, 1978; 'Pretty Vacant' gan Andy Knowles.

Bydd Jon Savage yn trafod y ffilm Performance (Donald Cammell a Nic Roeg, 1970) gyda Dylan Huw Edwards yn rhan o ŵyl cerddoriaeth a ffilm 'Psylence' yn Pontio, Bangor, ar 19 Mawrth. Dilynir y drafodaeth gan ddangosiad o'r ffilm.

Pontio, Bangor, dydd Sul, 19 Mawrth, 2yp, £5.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Cerddoriaeth, Ruth Richards

 


Pe bawn i'n ddeunaw oed, byddwn i'n pissed off hefyd.

Dyddiad cyhoeddi: 07·02·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.