William Shakespeare, cyf. Gwyn Thomas


Macbeth

Barddas, , £6.95, Chwefror 2017

Guto Ffowc, Macbeth a’r drefn naturiol
Cyfweld

Guto Ffowc, Macbeth a’r drefn naturiol

Cyfweliad gydag Arwel Gruffydd


Arwel Gruffydd

Amser darllen: 12 munud

07·02·2017

Cyhoeddwyd rhan gyntaf ein sgwrs gyda Chyfarwyddwr Artistig Theatr Genedlaethol Cymru, Arwel Gruffydd, yr wythnos ddiwethaf. Mae Macbeth i’w gweld yng Nghastell Caerffili rhwng 7 a 18 Chwefror ac wedi hynny mewn darllediadau byw i sinemâu ledled Cymru.

Rhan 2

A defnyddio un o’r termau newydd sydd wedi dod yn gymaint rhan o’n geirfa yn ddiweddar, ai ‘siambr adlais’ yw’r theatr heddiw? A pha ddyfodol sydd i’r theatr yng Nghymru yn wyneb toriadau ariannol tebygol, Brexit, a’r dyfodol diwylliannol ansicr ehangach?

Wel, dw i’n meddwl bod gan y theatr rôl i’w chwarae o ran helpu pobl i wneud synnwyr o’r byd o’u cwmpas, a thaflu rhywfaint o oleuni ar y mater – beth bynnag yw’r ‘mater’ hwnnw. Ond nid gwleidyddion ydan ni fel gwneuthurwyr theatr. Fe allwn ni roi dadansoddiad neu ddehongliad gerbron er mwyn ennyn trafodaeth – ond nid er mwyn cynnig ateb. Fel artistiaid does gennym ni ddim atebion gwleidyddol. Dy’n ni ddim yma i ddweud ‘gwnewch hyn’; rôl pobl eraill yw hynny. Rôl y theatr yw cynnig llwyfan i drafod ac yn hynny o beth y cyfan ’da’n ni’n ei wneud ar hyn o bryd, yn ystod y berw gwleidyddol presennol, yw rhoi trasiedi wleidyddol fawr Shakespeare ar lwyfan – a gadael i bobl gyrraedd eu casgliadau eu hunain.

Ond mae yna fwy na ‘chyfrannu at drafodaeth wleidyddol’ on’d oes? Hynny yw, mae yna fwriad ‘celfyddydol’, sydd yn cynnig syniad amgen o fywyd o gymharu â’r gwastad gwleidyddol. Ac mae hwnna’n rhan o fywydau pobl ac yn rhan o’u profiad nhw ar y ddaear hon – rhywbeth sy’n ymwneud â phethau fel mwynhad neu gyneddfau mwy ... wn i ddim pa air i’w ddefnyddio. Syniad o ymhyfrydu mewn pethau ...

Mae hynny’n sicr yn rhan ohoni. A dw i’n rhag-weld, heb os, y bydd pobl yn mwynhau clywed y Gymraeg fel y caiff hi ei thrin, fel arf celfyddydol, gan Gwyn Thomas. Mae ganddo droadau ymadrodd, defnydd o eiriau, delweddau a ffordd o ddewis geiriau sydd yn hynod. Ac er mai cyfieithiad sydd ganddo o waith Shakespeare, byddwn i’n mentro bet go lew y bydd cyfran helaeth o’r gynulleidfa yn adnabod y gwaith fel gwaith gan Gwyn Thomas. Mae yna adleisiau o’i farddoniaeth – hynny ydy, o’i waith gwreiddiol o. Mae rhywun yn ei glywed yn y cyfieithiad, yn y rythmau a’r eirfa, ac mae hynny’n ddiléit.

Ffion Dafis a Richard Lynch, ymarferion Macbeth

Beth am y cyd-destun, felly, a gosod y gwaith yng Nghastell Caerffili. Mae’n rhaid ei bod hi’n beth hynod gyffrous, cyflwyno’r ddrama yn rhywle sydd fel petai’n ‘briod fan’ i’r gwaith.

Y tywyllwch a’r oerni! Bydd gyda’n hactorion ni ddillad isaf cynnes! Ac fe fydd lot o oleuadau theatr yna felly bydd yna elfen o wresogi – ond mae gofyn i’r gynulleidfa wisgo’n gynnes. Cotiau mawr a dillad isaf trwchus ...

O benderfynu llwyfannu’r gwaith yma mewn castell, yr ysfa gyntaf oedd i gyflwyno yn yr haf, pan fyddai’r tywydd yn well a’r gwylio cymaint â hynny’n fwy cysurus - heb sôn am yr ymdrech i ni. Ond fe ddes i i’r casgliad na fyddai hynny’n gymwys ac y byddai tywyllwch ac ychydig o anghysur yn gweddu’n well i gyflwyniad o Macbeth. Yn yr haf, yn y golau, mae’r cestyll yma’n gallu edrych fel llefydd pleserus iawn ond mae’r awyrgylch ynddyn nhw’n gwbl gwbl wahanol pan fydd hi’n damp ac yn dywyll.

Mae yna nifer o ffactorau ynghlwm yn y dewis yna. Mae un ohonynt yn sicr yn perthyn i’r awydd i godi ofn – ac mae’r cestyll canoloesol yma, yn y nos, yn y gaeaf, a’r gwynt yn rhuo drwy dyllau yn y to fan hyn fan draw, neu i lawr y coridorau, yn gallu bod yn llefydd reit ddychrynllyd. Mae hynny’n sicr yn arf ’da ni am wneud defnydd ohono fo – ond, o gofio ei bod hi’n oes gythryblus ar hyn o bryd, a chwestiynau gwleidyddol mawr yn cael eu gofyn am ein cyfeiriad ni, am ein hunaniaeth ni fel cenedl, yn Gymry, yn Brydeinwyr, yn Ewropeaid, roedd y cyfnod hwnnw yn y 13eg ganrif pan adeiladwyd castell Caerffili yn gyfnod digon tebyg. Fe ellid dweud bod Prydeindod wedi ei fathu yn y cyfnod hwnnw os ydy rhywun yn edrych ar hanes Prydain ac yn derbyn bod goresgyniad y Cymry yn y 13eg ganrif yn gychwyn ar ryw syniad o Brydeindod, ac o ddod â thiriogaethau’r ynysoedd hyn ynghyd i greu un frenhiniaeth. Dyna gychwyn Prydeindod, cychwyn uno Cymru a Lloegr. Wedyn, wrth gwrs, y daeth yr Alban ac Iwerddon i’r pictiwr.

Mae yna rywbeth ynglŷn â’r cyfnod hwnnw – dw i’n meddwl bod pobl yn tueddu i esgeuluso pwysigrwydd y cyfnod yng nghyd-destun Prydeindod. Mae parhad Prydeindod yn y fantol erbyn hyn ac mae yna gylch fan hyn, dw i’n meddwl. Mae mynd yn ôl i Gastell Caerffili yn ystod y cyfnod hwn yn hynod ddiddorol. Yn y ddrama ei hun mae yna gyfeiriad at Edward I, sef y gŵr a adeiladodd gastell Caerffili, wrth gwrs, yn rhan o’i ymgyrch yn erbyn Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ac Edward, wrth gwrs, sydd yn trechu Macbeth. I bob pwrpas, byddin Sesinig o Northumberland, ar orchymyn Edward, sydd yn teithio i’r Alban i roi terfyn ar uchelgais Macbeth ac i osod Malcolm, yr eneiniedig un, ar orsedd yr Alban yn ei le.

Ydy hynny’n cynnig darlleniad o gymeriad Macbeth, felly, fel rhyw fath o arweinydd radical yn erbyn grym y canol – y math o ‘freedom fighter’ y byddai cyfryngau’r drefn gysurus, a deiliaid grym gwleidyddol, yn ei alw’n ‘derfysgwr’?

Na, dw i ddim yn meddwl. Byddai hynny’n demtasiwn ond nid dyna ydy bwriad Shakespeare yn y gwaith. Dydy o ddim yn portreadu Macbeth fel arwr – gwrth-arwr ydy o, gelyn ydy o a dyn drwg yn ddi-os. Neu ddyn da sy’n cael ei lyncu gan ei uchelgais ei hun.

Ond mae Shakespeare yn ffrwyth ei oes ei hun hefyd, wrth gwrs. Cyfnod Elizabeth a Iago ...

Wel, mi sgwennodd o Macbeth yn syth ar ôl y ‘Gunpowder Plot’, felly mae yna rybudd ynglŷn â chymryd safiad yn erbyn y frenhiniaeth, rhybudd yn erbyn chwyldro a herio’r drefn.

Felly, er cydnabod mawredd camp Shakespeare wrth gyfleu hanes a chymeriad – cynildeb a theithi meddwl cymeriad unigryw – mae e hefyd yn ysgrifennu o safbwynt sy’n cadarnhau trefn geidwadol, a’r grymoedd hynny yr oedd hi o fudd iddyn nhw gael eu gweld fel ‘y drefn naturiol’ ...

Dw i’n meddwl y byddai’r Brenin Iago wedi bod yn falch iawn o’r gwaith – byddai e wedi’i gymeradwyo. Guto Ffowc yw Macbeth.

Ry’n ni newydd fod yn gweithio ar olygfa’r dagr yn yr ystafell ymarfer – un o’r golygfeydd mwyaf anodd yn y ddrama, dw i’n meddwl. Oherwydd pan fydd Macbeth yn gweld ysbryd Banquo, mae e newydd weld y dagr – felly mae e wedi dechrau gweld pethau yn ei ddychymyg. Ond y tro cyntaf hwn yw’r fwyaf anodd mewn ffordd. Ar ôl iddo gychwyn ar y siwrne o golli arno, mae pethau fel petaent yn mynd yn haws; cychwyn ar y droed honno, ar y llwybr tuag at wallgofrwydd, sy’n heriol.

Gareth John Bale, ymarferion Macbeth

Byddwch yn darlledu’r ddrama’n fyw i sinemâu – y tro cynta’ i gynhyrchiad Cymraeg wneud peth o’r fath ...

Y tro cynta i gynhyrchiad Cymraeg neu Gymreig wneud peth o’r fath ... Yn fras iawn, ry’n ni’n dilyn model NT Live a’r Cwmni Opera Brenhinol – darllediad trwy loeren i sinemâu. Mae hynny wedi gofyn am gryn ymdrech a chryn drefnu a buddsoddiad. Ond roedd yn bwysig i ni ein bod ni’n gallu rhannu’r cynhyrchiad mor eang â phosib. Er ei fod yn gynhyrchiad safle-benodol, ac er ein bod ni’n gobeithio y bydd cynifer o bobl â phosib yn dod i wylio yn y castell – a bydd gwylio yn y castell yn brofiad gwahanol iawn i wylio mewn sinema – doedden ni ddim eisiau gwadu’r cyfle i weld cynhyrchiad o Macbeth i’r rheiny fydd yn methu dod i gastell Caerffili. Mae’n dipyn o arbrawf – ac fe gawn ni weld sut eith hi ond mae’n bosib ei fod yn fodel y byddwn ni’n ei arddel eto. Fel modd i gyflwyno cynyrchiadau na fyddan nhw’n teithio. Fydden ni ddim yn ei ddefnyddio fel rheswm i beidio â theithio cynyrchiadau yn y dyfodol ...

O bryd i’w gilydd, mae cyflwyno cynyrchiadau mewn un safle arbennig yn fodd i gynnig rhywbeth mewn cynhyrchiad na fyddai’n bosib fel arall. Mae cyflwyno Macbeth mewn castell canoloesol yn fodd i werthfawrogi’r gwaith mewn ffordd wahanol. A’r gobaith yw y bydd hynny’n ychwanegu at y profiad. Fe lwyfannon ni Blodeuwedd yn Nhomen y Mur yn 2013 a drama fwy arbrofol, Y Bont, yn Nhrefechan/Aberystwyth, hefyd yn 2013. Felly ry’n ni’n mynd yn ôl i ymwneud â’r cyfrwng yna – cyflwyno pethau mewn lleoliadau arbennig.

Yn achos y ddau gynhyrchiad arall, roedd hynny’n fodd i chwarae gyda’r ffin rhwng realaeth a ffuglen ac, yn achos Blodeuwedd, y ffin rhwng realaeth, ffuglen a chwedl hefyd.

Ac mae’r castell ei hun yn mynd i gael anadlu o’r newydd yn y cynhyrchiad hwn – y muriau'n cael profi ‘rhyw frithgo' am ryw gyffro gynt’, fel petai ...

Mae rhywun yn tueddu i feddwl am hanes fel ffaith ddigwestiwn ond o adrodd hanes mae rhywun o reidrwydd yn ei ddehongli ac mae cyflwyno dramâu sydd yn ymddangosiadol hanesyddol yn fodd i atgoffa pobl nad yw hanes byth yn un peth yn unig, taw dehongliad ydyw. Mae’r chwarae yma rhwng hanes neu realaeth a ffuglen a/neu ddehongliad yn rhywbeth dw i fel artist theatr yn mwynhau ei wneud; gwahodd pobl i ofyn, wrth wylio Macbeth, a hyd yn oed os yw hynny'n cael ei wneud mewn modd chwareus ac isymwybodol, 'ydy hyn yn digwydd go iawn, rwan'? O flaen fy llygaid, yn y cyd-destun hwn? Neu a ddigwyddodd hyn, fel hyn, yn y cyd-destun hwn? Ry’n ni’n gwybod, efallai, nad fel yna y digwyddodd pethau ond, am eiliad, mewn modd digon cyfrin, mae rhywun yn gallu bod yn gellweirus a dylanwadu ar ymennydd y gwyliwr. A thrwy hynny helpu pobl – dyna’r gobaith, beth bynnag – i weld perthnasedd cyfoes y gwaith.


Cyfweliad gan Owen Martell.

Lluniau: Ymarferion Macbeth (Ffion Dafis, Richard Lynch a Gareth John Bale) gan Warren Orchard, gyda chaniatâd caredig Theatr Genedlaethol Cymru.

Cyflwynir Macbeth yng nghastell Caerffili rhwng 7 a 18 Chwefror 2017.

Darllediad byw ar nos Fawrth, 14 Chwefror, am 7.15yh, yn y canolfannau canlynol:

Chapter, Caerdydd, Pontio, Bangor, Galeri Caernarfon, Theatr Colwyn, Bae Colwyn, Theatr y Torch, Aberdaugleddau, Theatr Glan-yr-afon, Casnewydd, Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth, Neuadd Les Ystradgynlais, Neuadd Dwyfor, Pwllheli, Canolfan y Celfyddydau Taliesin, Abertawe a Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug.

Ail-ddangosiadau gydag is-deitlau Saesneg:

28 Chwefror 2017: Theatr Colwyn (1.30yp), Neuadd Dwyfor (1.15yp)

1 Mawrth 2017: Galeri Caernarfon (1yp), Canolfan Gelfyddydau MEMO, Y Barri (7yh)

3 Mawrth 2017: Theatr Clwyd (4yp), Pontio (8.15yh)

28 Mawrth 2017: CellB, Blaenau Ffestiniog (7.30yh), Canolfan y Celfyddydau, Aberystwyth (10yb)

30 Mawrth 2017: Theatr Glan yr Afon, Casnewydd (amser i’w gadarnhau)

19 Ebrill 2017: Theatr Mwldan, Aberteifi (7.30yh)

23 Ebrill 2017: Chapter, Caerdydd (1.30yp), Theatr Ardudwy, Harlech (3pm)


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Theatr

 


Ydy hyn yn digwydd go iawn, rwan? O flaen fy llygaid, yn y cyd-destun hwn?

Dyddiad cyhoeddi: 07·02·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfweld


Angharad Penrhyn Jones

Angharad Penrhyn Jones, Golygydd Cysylltiol O'r Pedwar Gwynt, sy'n holi Beti George am ei bywyd a'i phrofiadau fel darlledwraig ac ymgyrchydd.

Dadansoddi


Ned Thomas

Fel pawb roeddwn wedi clywed yn y newyddion am yr hyn ddigwyddodd ger Madrid ar 24 Hydref, sef codi gweddillion y Cadfridog Francisco Franco o'i fedd yn y Valle de los Caidos a'u trosglwyddo i feddrod teuluol yn y brifddinas. Digwyddodd hyn wedi brwydr hir yn y…

Dadansoddi


Caryl Lewis a Gwen Davies

Yn fy nofel Y Gemydd, defnyddir gemau (ar ffurf modrwyon), i gario addewidion a gobeithion. Er fod y cymeriadau yn perchnogi’r gemau hyn dros dro, perthyn i’r byd a’r cenedlaethau i ddod y maen nhw mewn gwirionedd. Ceir proses debyg wrth greu stori: mae’r awdur yn…

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…