Cyfweld

Y saith chwyldro - rhagflas

Detholiad o gyfweliad rhifyn Gwanwyn 2018


Cynog Dafis yn holi R Gareth Wyn Jones

Amser darllen: 5 munud

28·03·2018

Rydyn ni’n byw mewn oes anthropogenaidd. Mae tra-arglwyddiaeth ein rhywogaeth ni ar y blaned yn llethol. Goblygiadau hynny yw ein bod ni’n llethu popeth arall. Rhan o effaith hyn yw’r argyfwng amgylcheddol, sy’n llawer mwy amlweddog na dim ond newid hinsawdd, e.e. colli bioamrywiaeth. Rydych chi’n trafod hyn yn fanwl yn eich darlith [Darlith Edward Lhuyd 2017] ac yn rhagweld ein bod ar drothwy seithfed chwyldro. Ai’r hyn ry’ch chi’n ei olygu gan hynny yw ein bod yn ymwrthod â defnydd o danwydd ffosil, er bod digon ar ôl, yn harneisio ynni adnewyddadwy ar raddfa helaeth iawn, iawn? Dydych chi ddim yn sôn yn eich darlith o gwbl am ynni niwclear. Ydw i’n iawn i gymryd mai dyna sylwedd y seithfed chwyldro?

Mae’n fwy cymhleth na hynny. Rydan ni wedi creu dibyniaeth anhygoel ar danwydd ffosil a hynny’n syfrdanol o sydyn. Mae’n gwbl amlwg bod rhaid symud ar fyrder oddi wrth yr arfer o losgi tanwydd ffosil – ugain mlynedd, dyna’r cyfan, sydd gynnon ni i wneud hynny. Y cwestiwn ydi sut. Mae’n gwestiwn technegol. Mae ynni adnewyddadwy yn rhan o’r ateb, wrth gwrs. Pwy a ŵyr. Dwi ddim yn ffafrio ynni niwclear, nid oherwydd fy mod yn meddwl y byddai’n beryg rhoi ynni niwclear yn yr Wylfa fel y cyfryw ond oherwydd nad ydw i’n gweld sut, ar lefel fyd-eang, mae’n bosib datblygu ynni niwclear mewn ffordd ddibynadwy o fewn ugain mlynedd. Dwi wedi gweithio mewn llefydd fel Aleppo yn Syria ac yng ngogledd Nigeria, lle mae Boko Haram rŵan, ac mae’r syniad o gael atomfeydd yn y llefydd ansefydlog hynny yn erchyll i mi. Dwi’n ofni bod newid hinsawdd am greu byd mwy ansefydlog fyth yn yr ugain neu’r deng mlynedd ar hugain nesaf yma; mae’r syniad ein bod ni’n ceisio ateb y broblem trwy ddefnyddio technoleg sydd â’i phroblemau ei hun yn beryg.
 

Battle for Anthropocene #1, 2011, gan Ştefan Ungureanu (techneg gymysg)

Ond mae hyn yr un mor bwysig: os edrychwch chi ar y patrwm dwi’n ei olrhain yn fy narlith, mae pob chwyldro wedi cyflymu prosesau bywyd; mae’n arbennig o wir am y chwyldro diwydiannol. Felly, os darganfyddir ffynonellau sy’n cynnig digonedd o ynni di-garbon yn y dyfodol, mi fydd hynny’n arwain at fwy o ynni, mwy o waith a mwy o rym. Os ydi’r ddamcaniaeth yn gywir, mi fydd hynny’n golygu mwy o ganoli grym ac mi fydd bywyd yn mynd yn fwyfwy anodd i’r rhan fwyaf o bobl. Felly, os llwyddwn trwy ddatrysiadau technegol, dwi’n ofni mai canlyniad hynny fydd creu pwn mawr i ni’n hunain. Dyma’r cwestiwn mawr: a ydi hi’n bosib defnyddio’r seithfed chwyldro i ailystyried ein perthynas efo’r ynni rydan ni’n ei ddefnyddio a’r byd rydan ni’n byw ynddo?

Mae hynny’n golygu mai dim ond rhan o’r ateb ydi’r ffics technolegol?

Rhaid wrth ddatrysiad technolegol, er enghraifft i leihau’r methan a gynhyrchir gan anifeiliaid. Ond tu hwnt i hynny, dwi’n amheus y bydd yn ddigonol. Dwi’n meddwl bod yr argyfwng yn llawer mwy dwys. Dwi’n besimistaidd yn yr ystyr yna. Dyma sialens fwyaf y ddynoliaeth. Rydan ni wedi llwyddo i wella’n byd am gannoedd os nad am filoedd o flynyddoedd, trwy ddefnyddio ynni yn y ffordd hon. A oes yna ben draw i hynny?

Ac mae twf ym mhob ystyr yn digwydd o’n cwmpas, a twf yn sacrosanct i bolisïau economaidd. Sut ydyn ni’n symud o’r dryswch presennol? Rydych chi’n dweud, os ydyn ni’n parhau i dyfu, bod i hynny ganlyniadau go ddifrifol.

Mae yna effeithiau clir ar yr amgylchfyd, ond beth am y goblygiadau arnom ni fel pobl? Rydan ni’n gweld eisoes y pwysau y mae cymaint o’r genhedlaeth iau yn ei ysgwyddo, a’r hyn sy’n debyg o ddigwydd ydi y bydd grŵp bach yn elwa ar y sefyllfa. Dwi’n ofni mai dyna ddigwyddith. Bydd y ddynoliaeth yn goroesi trwy leihau carbon, ond bydd llawer iawn o’r byd yn mynd yn ddiffeithwch a grŵp bach yn rheoli.

Rydych chi wedi ysgrifennu am y model economaidd cyfredol ac wedi sôn mewn llefydd eraill am fargen Galbraith. Ar sail y fargen honno, ry’n ni’n derbyn bod twf yn digwydd, oherwydd bod rhywfaint o’r twf hwnnw yn gallu cael ei ddefnyddio i wella lles y lliaws. Ond rydych chi o’r farn bod hynny’n rysáit amheus, oherwydd bod twf economaidd diddiwedd yn creu problemau economaidd difrifol yn y pen draw.

Mae Galbraith a Keynes yn dweud ein bod wedi taro bargen Ffawstaidd efo traha. Rhaid i chi gymryd gofal mawr wrth weithredu yn y ffordd hon, meddai Galbraith, neu fel arall ceir problemau dybryd. A dyna sydd wedi digwydd. Mae’n amlwg bod rhaid rheoli’r broses hon ond mae yna gwestiwn mwy dwys na hynny, sef ydi’r model yn galluogi rhannu’n deg pan mae’r adnoddau’n brin. Mae newid hinsawdd yn enghraifft glasurol o’r hyn a elwir ‘the tragedy of the commons’. Rydan ni’n anorfod yn rhannu effeithiau’r carbon deuocsid ychwanegol sy’n cael ei greu gan y ddynoliaeth – mae’n cael ei drosglwyddo i bob rhan o’r byd. Mae hyn yn effeithio ar bawb yn y pen draw ond tydi’r amgylchiadau cyfredol ddim yn caniatáu i ni ddod i delerau ag effeithiau hyn i gyd.

Beth am y syniad yma o’r ‘tir comin byd-eang’? Pan o’n i’n Aelod Seneddol, buais yn gweithio gyda dyn o’r enw Aubrey Meyer oedd yn rhedeg sefydliad bychan ond hynod ddiddorol o’r enw y Global Commons Institute. O safbwynt Meyer, y dasg yw sicrhau ein bod ni, fel dynoliaeth, yn defnyddio’r amgylchedd – gan gynnwys yr holl elfennau hynny sy’n perthyn i ni gyd: hinsawdd, bioamrywiaeth, cyfoeth natur – fel ‘tir comin’. Y peryg yw bod lleiafrif pwerus yn cipio’r ‘tir comin’ hwn ac yn ei ddefnyddio at eu pwrpas eu hunain, fel a ddigwyddodd yng nghefn gwlad Cymru ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Tydi’r rhagolygon ddim yn dda. Tan yn ddiweddar iawn, roeddan ni’n byw mewn llwythau bychain, mewn grwpiau bach teuluol, a’n hymlyniad at ein llwyth bach ni, ein cenedl, yn bopeth; hwyrach nad oeddem yn edrych tu hwnt i hynny, a hwyrach heddiw, am y tro cyntaf yn ein hanes, ein bod ni’n gorfod meddwl amdanom ein hunain fel dynoliaeth. Synio am ein hunain fel Cymry, Ffrancwyr ac ati ydi’r arfer wedi bod, ac mi rydan ni’r Cymry, wrth gwrs, yn hoff o sôn am ein milltir sgwâr ...

Ond y cwestiwn nawr yw pa un ai a yw’r ddynoliaeth yn mynd i allu gweithredu fel cymuned gydwladol, fyd-eang gan rannu adnoddau a chyfoeth yn deg er lles pawb, nid dim ond er lles y lleiafrif, a chydnabod, wrth gwrs, yr hyn nad yw wedi ei gydnabod ddigon tan yn gymharol ddiweddar, sef bod adnoddau’n gyfyngedig. Oes yna rai arwyddion gobeithiol? Beth am gytundeb Paris?

Mae cytundeb Paris wedi bod yn wirioneddol wych o safbwynt y byd diplomataidd, o safbwynt gwleidyddol, ond o safbwynt y wyddoniaeth does neb wedi ymrwymo i wneud y newidiadau angenrheidiol ac mae pethau wedi gwaethygu oddi ar hynny. Mae Trump wedi wfftio’r peth yn gyfan gwbl, ac felly rydan ni mewn sefyllfa lle mae un o wledydd mwyaf pwerus y byd yn tynnu i’r cyfeiriad arall. Mae’n anodd bod yn optimistaidd. Fy marn i ydi bod newid hinsawdd eithaf damniol am ddigwydd, a bod hynny’n anochel. Dwi ddim yn ein gweld ni’n osgoi codiad tymheredd llai na dwy radd Celsius.

Clywais glerigwr unwaith, Bruce Kent, yn dweud: un peth yw optimistiaeth, ond mae bod yn ddiobaith yn waharddedig. Fedrwn ni ddim caniatáu rhoi’r gorau i obeithio. Rydyn ni’n gorfod byw mewn gobaith am fyd lle mae dynoliaeth yn cyd-dynnu, yn derbyn egwyddor cydweithrediad yn hytrach na chystadleuaeth noeth, ddilyffethair.

Ond rhaid derbyn bod chwyldroadau dymchweliadol wedi digwydd. Ystyriwch, er enghraifft, y Pla Du, pan gollodd Ewrop draean ei phoblogaeth, neu 70,000 o flynyddoedd yn ôl, pan grebachodd y ddynoliaeth yn fil o bobl. Dwi’n ffyddiog y bydd y ddynoliaeth yn parhau ond dwi ddim yn sicr y bydd y drefn bresennol, sy’n gyfleus i ni heddiw, yn goroesi. Tydi’r dystiolaeth ddim yn ddigon cadarn i awgrymu fel arall.

Ond rydych chi hefyd yn credu bod angen model economaidd newydd, i ddisodli neoryddfrydiaeth?

Oes, yn sicr, dyna pam dwi’n sgwennu’r pethau hyn, achos mae’n rhaid creu’r drafodaeth ar sail y wybodaeth orau sydd ar gael wrth edrych i’r dyfodol.

A bydd rhaid i hynny olygu adnewyddiad moesegol? Dwi’n gwybod bod gyda chi ddiddordeb mewn crefydd. Rydych chi’n wyddonydd i waelod eich traed ac i fêr eich esgyrn ond mae gyda chi ddiddordeb mewn crefydd hefyd.

Tydi bod yn rhesymegol yn unig ddim yn ddigonol. Tydan ni ddim yn medru dibynnu ar ein hymateb rhesymegol; rydan ni angen ystyried llawer mwy ar ein hymateb emosiynol a’r gwerthoedd emosiynol sy’n llywio bywydau. Mae’r byd rydan ni’n byw ynddo fo heddiw yn pwysleisio ac yn gwobrwyo materoliaeth ac mae angen ailfeddwl hynny’n llwyr. Heb ailfeddwl hynny, mae’n anodd iawn ailfeddwl y dimensiwn economaidd.

Mae angen newid diwylliannol, felly?

Mae’n bwysig iawn ystyried yn ofalus sut i symud gam ymlaen, gan gofio ein bod yn paratoi er lles y dyfodol – er y bydd amgylchiadau anodd dros ben yn siŵr o ddatblygu. I roi enghraifft i chi: pan oeddwn i yn Aleppo, Syria rhyw ugain mlynedd yn ôl – yn cynrychioli llywodraeth Prydain yno, ar ryw olwg – roedd newid hinsawdd eisoes ar y bwrdd, a ninnau’n trafod beth fyddai’n digwydd pan fyddai pobl yn trio dianc i Ewrop. Ond ychydig ddigwyddodd yn sgil y trafodaethau hynny i baratoi at y newidiadau hyn, er bod y llywodraethau yn llawn sylweddoli’r datblygiadau tebygol. Cyfrifoldeb pobl fel fi ydi canu’n groch am y problemau, gan obeithio y bydd y bobl mewn grym yn gwrando. 


Mae Cynog Dafis yn fab i weinidog Methodist, ac yn gyn-athro a chyn-wleidydd.

Mae R Gareth Wyn Jones yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Bangor. 


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Tydi bod yn rhesymegol yn unig ddim yn ddigonol. Tydan ni ddim yn medru dibynnu ar ein hymateb rhesymegol; rydan ni angen ystyried llawer mwy ar ein hymateb emosiynol a’r gwerthoedd emosiynol sy’n llywio bywydau

Dyddiad cyhoeddi: 28·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…

Cyfansoddi


Carl Chapple

Yn 2013 y dechreuodd fy niddordeb mewn dawns. Cynigiodd John Livingston, dawnsiwr a hen ffrind i mi, eistedd ar gyfer llun. Roeddwn yn gweithio ar gyfres o bortreadau o berfformwyr llwyfan ar y pryd – comedïwyr ac actorion yn bennaf ... 

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…