Andrew Green


Cymru mewn 100 gwrthrych

Gomer, , £19.99, Medi 2018

50/ Pamffled gwrth-gaethwasiaeth
Dadansoddi

50/ Pamffled gwrth-gaethwasiaeth

Cymru mewn 100 gwrthrych


Andrew Green

Amser darllen: 3 munud

26·09·2018

 


Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif, Caerfyrddin oedd prif ganolfan argraffu a chyhoeddi Cymru. Tua 1792, cyhoeddodd John Daniel, yr argraffydd blaenaf yn y dref, bamffled un ar bymtheg o dudalennau, ar werth am geiniog, a ysgrifennwyd gan ddyn anhysbys, ‘Cymro, gelynol i bob gorthrech’. Ei deitl oedd Dioddefiadau Miloedd Lawer o Ddynion Duon, mewn Caethiwed Truenus yn Jamaica a Lleoedd eraill, ac amlygwyd ei nod yn ei is-deitl: ‘yn cael ei gosod at ystyriaeth ddifrifol y Cymry hawddgar, er mwyn ceisio eu hennill i adael Siwgr, Triagl a Rum.’

Boicotio siwgr o’r Caribî oedd un o brif arfau’r rhai oedd yn benderfynol o ddiddymu’r fasnach gaethweision drawsiwerydd. Ers amser, Prydain fu’r wlad a oedd yn masnachu caethweision yn fwy na’r un arall yn y byd, ac erbyn y 1790au, roedd dros 200,000 o gaethweision yn gweithio ar blanhigfeydd siwgr Jamaica. Bu awduron o Gymru eisoes yn siarad yn erbyn y fasnach, yn arbennig yr emynydd a’r arweinydd Methodistaidd William Williams Pantycelyn.

Awdur y pamffled oedd Morgan John Rhys. Ganed e ar bwys Llanbradach yn 1760. Ymunodd gyda’r Bedyddwyr yn dilyn ei dröedigaeth a daeth yn weinidog teithiol. Roedd Anghydffurfwyr yn aml ar flaen y gad mewn ymgyrchoedd diddymol, ac fel llawer ohonynt, cyfunai Rhys frwdfrydedd cenhadol â theimlad tanbaid o anghyfiawnder. Ar ôl cychwyn y Chwyldro Ffrengig, croesodd y môr i Ffrainc ym mis Awst 1791. Roedd yn llawen o weld y Bastille yn adfeilion, ond ei brif weithgaredd oedd pregethu’r efengyl Brotestannaidd, gan gredu y gellid trechu Catholigiaeth yn ogystal â gorthrwm. Yn ôl yng Nghymru yn 1793, sefydlodd y cylchgrawn gwleidyddol cyntaf yn y Gymraeg, Y Cylch-grawn Cynmraeg, a argraffwyd yng ngwasg y Methodistiaid yn Nhrefeca. Adlewyrchai ei gynnwys ei radicaliaeth ac ystod ei ddiddordebau. Ymysg y pynciau yn yr erthyglau roedd puro crefydd, diwygio’r wyddor Gymraeg, gwyddoniaeth, y chwyldro Americanaidd a’r ‘Indiaid Cymreig’ tybiedig o ogledd America.

Yn ei bamffled, dadleua Rhys dros yr angen i esbonio canlyniadau enbyd y fasnach siwgr yn yr iaith Gymraeg, i’r rhai na allent ddarllen cyhoeddiadau ar y testun yn Saesneg. Craidd ei ddadl yw bod caethwasiaeth ‘yn afresymmol, yn anghyfiawn a chwbl groes i nattur; a pheth llwyr anghyttunol â rhwymedigaethau’r grefydd Gristnogol, yr hon a’n gorchymmyn i garu eraill fel ni’n hunain, a gwneuthur i eraill fel yr ewyllysiem i eraill wneuthur i ninnau’. Â ymlaen i ddisgrifio erchylltra cludo’r caethweision i Jamaica a sut y cânt eu trin yno.

Hysbyseba’r dudalen deitl ‘gân’ sydd ar gael o’r un argraffydd. Dalen lydan yw hon, ar ffurf deuddeg pennill a ysgrifennwyd fel pe bai gan gaethweision, o’r enw Achwynion dynion duon mewn caethiwed truenus yn Ynysoedd y Suwgr. Mae’n debyg i hon hefyd gael ei hysgrifennu gan Rhys. Dim ond un copi sy’n goroesi, ym mhapurau personol Iolo Morganwg, a oedd hefyd yn wrthwynebydd ffyrnig i’r fasnach gaethweision.

Ym mis Awst 1794, wrth i’r llywodraeth ddistewi barnau radical, ymfudodd Rhys i’r Unol Daleithiau. Parhaodd i ymosod ar gaethwasiaeth ac amddiffynnodd hawliau Americanwyr brodorol. Yn 1795, bu’n helpu i sefydlu eglwys i bobl groenddu yn Savannah, Georgia, yn wyneb gwrthwynebiad gan berchenogion caethweision. Yn 1796, prynodd dir yn Pennsylvania a alwodd yn ‘Cambria’. Yno yn 1797, sefydlodd gymuned o’r enw Beulah fel ‘trefedigaeth Gymreig’ – un o nifer o ymdrechion, fu’n aflwyddiannus ar y cyfan, i drawsblannu rhan o Gymru i America. 

50 / Pamffled gwrth-gaethwasiaeth, 1792 / Llyfrgell Prifysgol Caerdydd, Casgliadau Arbennig ac Archifau / cardiff.ac.uk/libraries / CF10 3EU


Bydd tri digwyddiad lansio ar gyfer y gyfrol Cymru mewn 100 gwrthrych

·    Dydd Mercher, 26 Medi, 18.00-19.30 - Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd

·    Dydd Iau, 27 Medi, 19.00-20.30 - Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

·    Dydd Gwener, 28 Medi, 19.00-20.30 - Storiel, Gwynedd.

Gellir prynu'r gyfrol ar-lein yn y fan hon.

Mae Andrew Green wedi gweithio fel llyfrgellydd a chyfarwyddwr gwybodaeth mewn prifysgolion yng Nghymru a Lloegr. Roedd yn Llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1998 a 2013. Cyfrannodd at waith sawl corff, gan gynnwys y Cyngor Prydeinig, Llywodraeth Cymru a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae’n llywydd Sefydliad Brenhinol De Cymru ac yn gadeirydd Bwrdd y New Welsh Review. Mae’n cyhoeddi blog wythnosol o dan yr enw ‘gwallter’, ac yn mwynhau ysgrifennu a theithiau cerdded.

Ffotograffydd annibynnol yw Rolant Dafis gyda dros ugain mlynedd o brofiad ym meysydd hysbysebu a marchnata, pensaernïaeth, celfyddyd gain a chyfoes, a’r wasg. Dechreuodd ei yrfa yng Nghymru ym mwrlwm sîn roc Gymraeg yr wythdegau ac y mae wedi gweithio fel prif ffotograffydd i Sotheby’s. Mae ei restr o gleientiaid eclectig yn cynnwys The IndependentThe Guardian, Christie’s a Creation Records.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hanes, Andrew Green

 


Yn 1793, sefydlodd y cylchgrawn gwleidyddol cyntaf yn y Gymraeg, ‘Y Cylch-grawn Cynmraeg’, a argraffwyd yng ngwasg y Methodistiaid yn Nhrefeca

Dyddiad cyhoeddi: 26·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…