Andrew Green


Cymru mewn 100 gwrthrych

Gomer, , £19.99, Medi 2018

50/ Pamffled gwrth-gaethwasiaeth
Dadansoddi

50/ Pamffled gwrth-gaethwasiaeth

Cymru mewn 100 gwrthrych


Andrew Green

Amser darllen: 3 munud

26·09·2018

 


Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif, Caerfyrddin oedd prif ganolfan argraffu a chyhoeddi Cymru. Tua 1792, cyhoeddodd John Daniel, yr argraffydd blaenaf yn y dref, bamffled un ar bymtheg o dudalennau, ar werth am geiniog, a ysgrifennwyd gan ddyn anhysbys, ‘Cymro, gelynol i bob gorthrech’. Ei deitl oedd Dioddefiadau Miloedd Lawer o Ddynion Duon, mewn Caethiwed Truenus yn Jamaica a Lleoedd eraill, ac amlygwyd ei nod yn ei is-deitl: ‘yn cael ei gosod at ystyriaeth ddifrifol y Cymry hawddgar, er mwyn ceisio eu hennill i adael Siwgr, Triagl a Rum.’

Boicotio siwgr o’r Caribî oedd un o brif arfau’r rhai oedd yn benderfynol o ddiddymu’r fasnach gaethweision drawsiwerydd. Ers amser, Prydain fu’r wlad a oedd yn masnachu caethweision yn fwy na’r un arall yn y byd, ac erbyn y 1790au, roedd dros 200,000 o gaethweision yn gweithio ar blanhigfeydd siwgr Jamaica. Bu awduron o Gymru eisoes yn siarad yn erbyn y fasnach, yn arbennig yr emynydd a’r arweinydd Methodistaidd William Williams Pantycelyn.

Awdur y pamffled oedd Morgan John Rhys. Ganed e ar bwys Llanbradach yn 1760. Ymunodd gyda’r Bedyddwyr yn dilyn ei dröedigaeth a daeth yn weinidog teithiol. Roedd Anghydffurfwyr yn aml ar flaen y gad mewn ymgyrchoedd diddymol, ac fel llawer ohonynt, cyfunai Rhys frwdfrydedd cenhadol â theimlad tanbaid o anghyfiawnder. Ar ôl cychwyn y Chwyldro Ffrengig, croesodd y môr i Ffrainc ym mis Awst 1791. Roedd yn llawen o weld y Bastille yn adfeilion, ond ei brif weithgaredd oedd pregethu’r efengyl Brotestannaidd, gan gredu y gellid trechu Catholigiaeth yn ogystal â gorthrwm. Yn ôl yng Nghymru yn 1793, sefydlodd y cylchgrawn gwleidyddol cyntaf yn y Gymraeg, Y Cylch-grawn Cynmraeg, a argraffwyd yng ngwasg y Methodistiaid yn Nhrefeca. Adlewyrchai ei gynnwys ei radicaliaeth ac ystod ei ddiddordebau. Ymysg y pynciau yn yr erthyglau roedd puro crefydd, diwygio’r wyddor Gymraeg, gwyddoniaeth, y chwyldro Americanaidd a’r ‘Indiaid Cymreig’ tybiedig o ogledd America.

Yn ei bamffled, dadleua Rhys dros yr angen i esbonio canlyniadau enbyd y fasnach siwgr yn yr iaith Gymraeg, i’r rhai na allent ddarllen cyhoeddiadau ar y testun yn Saesneg. Craidd ei ddadl yw bod caethwasiaeth ‘yn afresymmol, yn anghyfiawn a chwbl groes i nattur; a pheth llwyr anghyttunol â rhwymedigaethau’r grefydd Gristnogol, yr hon a’n gorchymmyn i garu eraill fel ni’n hunain, a gwneuthur i eraill fel yr ewyllysiem i eraill wneuthur i ninnau’. Â ymlaen i ddisgrifio erchylltra cludo’r caethweision i Jamaica a sut y cânt eu trin yno.

Hysbyseba’r dudalen deitl ‘gân’ sydd ar gael o’r un argraffydd. Dalen lydan yw hon, ar ffurf deuddeg pennill a ysgrifennwyd fel pe bai gan gaethweision, o’r enw Achwynion dynion duon mewn caethiwed truenus yn Ynysoedd y Suwgr. Mae’n debyg i hon hefyd gael ei hysgrifennu gan Rhys. Dim ond un copi sy’n goroesi, ym mhapurau personol Iolo Morganwg, a oedd hefyd yn wrthwynebydd ffyrnig i’r fasnach gaethweision.

Ym mis Awst 1794, wrth i’r llywodraeth ddistewi barnau radical, ymfudodd Rhys i’r Unol Daleithiau. Parhaodd i ymosod ar gaethwasiaeth ac amddiffynnodd hawliau Americanwyr brodorol. Yn 1795, bu’n helpu i sefydlu eglwys i bobl groenddu yn Savannah, Georgia, yn wyneb gwrthwynebiad gan berchenogion caethweision. Yn 1796, prynodd dir yn Pennsylvania a alwodd yn ‘Cambria’. Yno yn 1797, sefydlodd gymuned o’r enw Beulah fel ‘trefedigaeth Gymreig’ – un o nifer o ymdrechion, fu’n aflwyddiannus ar y cyfan, i drawsblannu rhan o Gymru i America. 

50 / Pamffled gwrth-gaethwasiaeth, 1792 / Llyfrgell Prifysgol Caerdydd, Casgliadau Arbennig ac Archifau / cardiff.ac.uk/libraries / CF10 3EU


Bydd tri digwyddiad lansio ar gyfer y gyfrol Cymru mewn 100 gwrthrych

·    Dydd Mercher, 26 Medi, 18.00-19.30 - Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd

·    Dydd Iau, 27 Medi, 19.00-20.30 - Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

·    Dydd Gwener, 28 Medi, 19.00-20.30 - Storiel, Gwynedd.

Gellir prynu'r gyfrol ar-lein yn y fan hon.

Mae Andrew Green wedi gweithio fel llyfrgellydd a chyfarwyddwr gwybodaeth mewn prifysgolion yng Nghymru a Lloegr. Roedd yn Llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1998 a 2013. Cyfrannodd at waith sawl corff, gan gynnwys y Cyngor Prydeinig, Llywodraeth Cymru a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae’n llywydd Sefydliad Brenhinol De Cymru ac yn gadeirydd Bwrdd y New Welsh Review. Mae’n cyhoeddi blog wythnosol o dan yr enw ‘gwallter’, ac yn mwynhau ysgrifennu a theithiau cerdded.

Ffotograffydd annibynnol yw Rolant Dafis gyda dros ugain mlynedd o brofiad ym meysydd hysbysebu a marchnata, pensaernïaeth, celfyddyd gain a chyfoes, a’r wasg. Dechreuodd ei yrfa yng Nghymru ym mwrlwm sîn roc Gymraeg yr wythdegau ac y mae wedi gweithio fel prif ffotograffydd i Sotheby’s. Mae ei restr o gleientiaid eclectig yn cynnwys The IndependentThe Guardian, Christie’s a Creation Records.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hanes, Andrew Green

 


Yn 1793, sefydlodd y cylchgrawn gwleidyddol cyntaf yn y Gymraeg, ‘Y Cylch-grawn Cynmraeg’, a argraffwyd yng ngwasg y Methodistiaid yn Nhrefeca

Dyddiad cyhoeddi: 26·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Ym myd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.

Cyfansoddi


Mihangel Morgan

Gwn fod y Fanaweg wedi cael ei hatgyfodi gyda chryn lwyddiant yn ddiweddar, ac yn wir, maentumiai rhai na fu iddi farw gyda Ned Maddrell o gwbl. Ond credaf ei bod yn deg dweud iddi ddod i ben fel iaith…

Dadansoddi


Andrew Green

Roedd y cwpwrdd tridarn yn unigryw i Eryri a’r ardal gyfagos. Fe’i gwelid yn aml yn nhai ffermwyr cyfoethog a boneddigion. Tra dechreuodd arddulliau newydd ddylanwadu ar ddodrefn mewn mannau eraill, goroesodd y traddodiad lleol a ffynnu, o tua 1660 i tua 1770.

Gwneid…

Dadansoddi


Andrew Green

Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif, Caerfyrddin oedd prif ganolfan argraffu a chyhoeddi Cymru. Tua 1792, cyhoeddodd John Daniel, yr argraffydd blaenaf yn y dref, bamffled un ar bymtheg o dudalennau, ar werth am geiniog, a ysgrifennwyd gan ddyn anhysbys, ‘Cymro, gelynol i bob…

Dadansoddi


Andrew Green

Roedd Evan Roberts yn gyn-löwr ifanc o Gasllwchwr oedd yn hyfforddi i fod yn weinidog gyda’r Methodistiaid. Ym mis Tachwedd 1904, ym Mlaenannerch ger Aberteifi, fe’i llethwyd gan weledigaeth ddwys. ‘Pwysodd iachawdwriaeth eneidiau yn drwm arnaf. Teimlais ar dân am fynd trwy Gymru gyfan i ddweud wrth y bobl am y…