Andrew Green


Cymru mewn 100 gwrthrych

Gomer, , £19.99, Medi 2018

79/ Mwg Evan Roberts, tua 1905
Dadansoddi

79/ Mwg Evan Roberts, tua 1905

Cymru mewn 100 gwrthrych


Andrew Green

Amser darllen: 3 munud

25·09·2018


Roedd Evan Roberts yn gyn-löwr ifanc o Gasllwchwr oedd yn hyfforddi i fod yn weinidog gyda’r Methodistiaid. Ym mis Tachwedd 1904, ym Mlaenannerch ger Aberteifi, fe’i llethwyd gan weledigaeth ddwys. ‘Pwysodd iachawdwriaeth eneidiau yn drwm arnaf. Teimlais ar dân am fynd trwy Gymru gyfan i ddweud wrth y bobl am y Gwaredwr’. O Gasllwchwr, cychwynnodd ar saith taith, yn bennaf yn ne Cymru, gan siarad ddwywaith y dydd. Heidiodd miloedd i’w gyfarfodydd ecstatig, gan ganu a gweddïo am oriau. Caeodd tafarndai, gwagiodd meysydd chwarae a theatrau, gostyngodd troseddau a llenwyd y capeli.

Dyna o leiaf yw hanes traddodiadol diwygiad crefyddol Cymru 1904-5. Mae’r gwir yn fwy cymhleth. Roedd ‘diwygiadau’ yn gyffredin yng Nghymru. Bu’r esiampl genedlaethol ddiwethaf yn 1858-9, ond roedd o leiaf chwe diwygiad lleol wedi digwydd ers hynny. Yn Sir Aberteifi, roedd ymgyrch egnïol ar y gweill, dan arweiniad Joseph Jenkins, John Thickens a Seth Joshua, cyn i Evan Roberts gyrraedd. Roedd diwygwyr eraill ar waith yng ngogledd Cymru. Roedd pobl yn barod i dderbyn ei neges cyn i Roberts gyrraedd.

Y wasg a roes i Roberts y rhan flaenllaw yn y diwygiad. Erbyn 1900, cyrhaeddai papurau newydd gynulleidfa dorfol, ac roedd eu perchnogion yn ymwybodol o’u gallu i effeithio ar farn y cyhoedd. Mynychodd gohebwyr gyfarfodydd cynharaf Roberts yng Nghasllwchwr:

Dechreuodd pethau am saith o’r gloch, a pharhau heb egwyl tan 4.30 o’r gloch fore Gwener. Yn ystod yr holl amser hwn, roedd y gynulleidfa dan ddylanwad angerdd a hwyl grefyddol ddofn ... Cerddodd [Roberts] i fyny ac i lawr yr eiliau, gyda’r Beibl ar agor yn ei law, gan annog y naill a’r llall, a mynd ar ei bengliniau gyda thrydydd i grefu bendith o orsedd gras. Cwympodd pobl fel pe baent wedi’u bwrw. Cododd menyw ifanc i ddatgan emyn a ganodd â difrifwch dwfn. Tra roedd hi’n canu syrthiodd pobl yn eu seddi ... a dechrau gweiddi am faddeuant.

Rhoes y Western Mail sawl colofn bob dydd i Roberts, gydag adroddiadau llygad-dystion, bywgraffiadau, cyfweliadau, llythyrau a lluniau. Ymhlith y penawdau roedd ‘Merched yn llewygu a dynion yn llefain’ ac ‘Anffyddiwr yn llosgi ei lyfrau’. Daeth Roberts yn enwog ar unwaith. Rhoed ei ddelwedd ar fygiau cartref, a’i eiriau ar silindrau cwyr (adferwyd un ohonynt yn 2004, gan adfywio llais a fu’n dawel am ganrif).

Gallai ffocws y wasg ar Roberts fod wedi niweidio ei achos. Ymosododd rhai gweinidogion ar ei ymgyrch fel ‘diwygiad ffug, rhith, parodi cableddus o’r peth go iawn’. Cymerodd ei emosiynoldeb, meddent, fantais ar fenywod ifainc bregus, ac nid oedd ganddo barch at awdurdodau capel. Hefyd, dangosodd Roberts arwyddion o ansefydlogrwydd meddyliol; wedi chwalfa nerfau llwyr yn gynnar yn 1906, daeth ei ymgyrch i ben.

Bu llawer o drafod am darddiad y diwygiad. Er nad oedd aelodaeth y capeli erioed wedi bod yn uwch, ofn llawer o Anghydffurfwyr oedd bod yr aelodau’n mynychu allan o arfer, nid o argyhoeddiad, a bod secwlariaid a sosialwyr yn tanseilio ffydd Gristnogol. Roedd angen ailgynnau angerdd ac egni’r Methodistiaid cynnar. Dros dro, arweiniodd y diwygiad at dwf yn y nifer o aelodau yn y capeli, ond yn y pen draw, ni allodd atal y dirywiad hirdymor mewn cred ac arfer Cristnogol yng Nghymru.

79 / Mwg Evan Roberts, tua 1905 / Amgueddfa Sir Gaerfyrddin / sirgar.llyw.cymru / SA31 2JG


Bydd tri digwyddiad lansio ar gyfer y gyfrol Cymru mewn 100 gwrthrych. 

·    Dydd Mercher, 26 Medi, 18.00-19.30 - Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd

·    Dydd Iau, 27 Medi, 19.00-20.30 - Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

·    Dydd Gwener, 28 Medi, 19.00-20.30 - Storiel, Gwynedd.

Gellir prynu'r gyfrol ar-lein yn y fan hon.

Mae Andrew Green wedi gweithio fel llyfrgellydd a chyfarwyddwr gwybodaeth mewn prifysgolion yng Nghymru a Lloegr. Roedd yn Llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1998 a 2013. Cyfrannodd at waith sawl corff, gan gynnwys y Cyngor Prydeinig, Llywodraeth Cymru a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae’n llywydd Sefydliad Brenhinol De Cymru ac yn gadeirydd Bwrdd y New Welsh Review. Mae’n cyhoeddi blog wythnosol o dan yr enw ‘gwallter’, ac yn mwynhau ysgrifennu a theithiau cerdded.

Ffotograffydd annibynnol yw Rolant Dafis gyda dros ugain mlynedd o brofiad ym meysydd hysbysebu a marchnata, pensaernïaeth, celfyddyd gain a chyfoes, a’r wasg. Dechreuodd ei yrfa yng Nghymru ym mwrlwm sîn roc Gymraeg yr wythdegau ac y mae wedi gweithio fel prif ffotograffydd i Sotheby’s. Mae ei restr o gleientiaid eclectig yn cynnwys The IndependentThe Guardian, Christie’s a Creation Records.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Andrew Green, Hanes

 


Ymosododd rhai gweinidogion ar ei ymgyrch fel ‘diwygiad ffug, rhith, parodi cableddus o’r peth go iawn’. Cymerodd ei emosiynoldeb, meddent, fantais ar fenywod ifainc bregus

Dyddiad cyhoeddi: 25·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…