Dadansoddi

Beth yw maeth i awdur?

Dathlu gwobrwyo Alun Jones am gyfraniad oes i'r diwydiant cyhoeddi


Lleucu Roberts

Amser darllen: 3 munud

31·05·2017

Ifanc oedd Alun. Ac ifanc oedd Ysgol Penweddig hefyd ym mis Medi 1975; yn llythrennol – dwy flwydd oed oedd hi, heb eto dyfu dosbarth chwech – ac ifanc hefyd o ran ei hysbryd. Goferai ag athrawon yn llawn o frwdfrydedd a gobaith am Gymru Gymraeg (neu Geredigion Gymraeg o leiaf), ac wrth edrych yn ôl, drwy’u trwch, athrawon ifanc yn eu hugeiniau a’u tridegau cynnar oedd y mwyafrif llethol. Pe gallwn fod wedi costrelu’r ysbryd hwnnw, y ffrwydrad o egni, yr hyder, a’i drosi a’i daenu drwy fywyd cyhoeddus Cymru yn y blynyddoedd wedyn, drwy ei sefydliadau a’i Senedd pan ddaeth, byddem yn Gymru rydd Gymraeg ers amser.

Ie, ifanc oedd Alun, ac yn llawn o afiaith ac ysfa i rannu ei gariad at lenyddiaeth Cymru a’r Gymraeg. Ymunodd â theulu Penweddig ar yr un diwrnod ag y gwnes i, a daeth yn athro dosbarth arnaf - trefn a oedd i bara tra bûm yn yr ysgol - ac ef oedd fy athro Cymraeg wrth gwrs. Deffrodd ynof, ynom, ddiddordeb heintus mewn llenyddiaeth Gymraeg, trosglwyddodd ei serch tuag ati, ei frwdfrydedd di-ben-draw yn ei chylch, a phlannu’r rhain ynom am oes.

Gallaf oedi yn y Stafell Gymraeg a chlywed Alun, fel pe bai’n ddoe, yn egluro cerddi a thrafod nofelau, yn cynnau’r fflam ynom, yn ymgolli – nes gwneud i ni chwerthin yn aml – yn yr hyn roedd e’n ei ddweud, fel pregethwr diwygiad, â’i lygaid ar dân. A ninnau’n ymgolli dan swyn y cyfaredd a enynai ynom, nid yn unig yn y gwersi, ond wrth ymarfer Cyflwyniadau Llafar yr Urdd, a’r cynhyrchiad drama blynyddol (gyda’r anhygoel Gwen Aaron), gwnâi’n siwr nid yn unig ein bod yn gwybod y geiriau ond ein bod hefyd yn eu hadnabod, yn eu deall. Dangosodd inni nad perthyn i strwythur y wers yn unig yr oedd llenyddiaeth Gymraeg – roedd e’n rhywbeth i’w fyw. Daeth Mair Foulkes (Evans wedyn) yno i ddysgu ato o’r coleg, a rhyngddynt ill dau, dau ysbrydolwr bore oes, fe gyneuasant fy mhenderfyniad mawreddog i wneud ‘sgwennu’ yn fywoliaeth, yn ffordd-o-fyw, yn ollyngdod.

Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth. Byddai’n hogi ein meddyliau bach, yn trin ein syniadau penboeth anaeddfed fel pe bai rhyw werth ynddynt, a byth yn nawddoglyd, byth byth yn ein trin fel plant. Weithiau, byddai ein gwrthryfela arddegol yn gwneud i ni ddadlau er mwyn dadlau (i ymestyn y drafodaeth yn y gwersi er mwyn osgoi gorfod sgwennu), a chofiaf gael fy nghadw i mewn ganddo dros amser egwyl un bore, ar ôl mynnu du yn wyn yn y wers Gymraeg nad oedd emyn yn farddoniaeth, i sgwennu traethawd i gefnogi fy haeriad. Er ceisio rhaffu rhyw resymeg afresymol, deallais yn fuan iawn yn ystod yr amser egwyl byr hwnnw fod emyn yn farddoniaeth.

Athro felly ydoedd – y math gorau: un a arllwysai ei gariad at ei bwnc yn drwch o’n blaenau, a gadael i ni ymdrochi ynddo a ffurfio ein cariad ein hunain tuag at ein hiaith, ein gwlad a’n traddodiad ein hunain. Dyna sut y mae’n golygu llyfrau hefyd: awgrymu, argymell, a gadael i’r awdur benderfynu. Sylweddolais gymaint o wyleidd-dra sy’n perthyn iddo wrth iddo ddod i olygu fy nofel gyntaf bedair blynedd ar ddeg yn ôl: ‘awgrymiade y’n nhw, paid â chymryd sylw o ddim un os nag wyt ti isie’, a dyna yw hi wedi bod bob tro ers hynny. Bron yn ddi-feth, gwawria arnaf yn raddol wrth bori dros ei awgrymiadau mai fe oedd yn iawn. Mae’n byw drwy’r broses o greu nofel gyda’r awdur, yn dod i nabod cymeriadau o ben yr awdur, ac yn deall yn well na’r awdur ei hun, yn fy achos i yn sicr, beth fydd y darllenydd ei eisiau, ar ba bwynt y bydd ei ddiddordeb yn diffodd, a beth i’w wneud i osgoi hynny. 

Drwy’r cyfan, y direidi heintus – hwnnw welwch chi yn ei lygaid. Mae e’n gwybod be sy’n bwysig a be sy ddim, ac mae honno’n gyneddf brin, yn sgil bywyd go iawn. Mae gwybod o’r fath yn taenu rhyw ysgafnder dwys drwy ei natur, rhyw asbri dwfn, rhyw ieuenctid oesol. Ifanc yw Alun.


Cyfrol ddiweddaraf Lleucu Roberts yw Jwg ar Seld (Y Lolfa, 2016).


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Addysg, Lleucu Roberts

 


Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth

Dyddiad cyhoeddi: 31·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae’r penderfyniad i streicio gan staff prifysgolion ledled Cymru a’r Deyrnas Gyfunol, yn wyneb y bygythiad newydd i gynllun pensiwn prifysgolion, yn codi cwestiynau sylfaenol am rôl y Brifysgol fel sefydliad. Mae hyn ar ben cynlluniau diswyddo sydd ar waith ar raddfa syfrdanol ac sydd…

Dadansoddi


Nerys Williams

Yn y chwedegau, anogwyd 'Mamau America' i yrru eu plant i'r sinema gan y bardd Americanaidd Frank O'Hara – yn chwareus felly. O leiaf byddai gobaith wedyn na fyddent yn stelcian yn eu llofftydd 'yn eich casáu cyn pryd, a chithau ddim wedi gwneud dim byd rhy…

Cyfansoddi


Marion Muller-Colard

Mae'r stori hon i blant gan Marion Muller-Colard, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn Ffrangeg (2014), yn cyflwyno syniadau Hannah Arendt (1906-1975) ar ffurf hanesyn a lluniau unigryw gan Clémence Pollet. Mae'r athronwraig ar fin gorffen sgwennu ei llyfr olaf, ond wrth iddi bendroni dros y…

Cyfansoddi


Robert Walser

Cyhoeddodd Robert Walser ddarnau cyson ym mhapur dyddiol y Berliner Tageblatt yn 1907-8 ac yn y cyfnod 1925-1933, gan gynnwys 'Llythyr gan Ewropead' ym Mai 1926. Mae nifer o'r darnau hynny ar ffurf llythyr sy'n cyfarch y darllenydd yn bersonol, yn lythyrau caru sydd wedi eu cyfeirio at foment ddychmygol. Yn wir, yn 1930, penderfynodd y papur wahodd nifer o…

Dadansoddi


Daniel Huws

Mae canu'n ymestyn lawer pellach yn ôl yn ein hanes nag ysgrifennu. Genir canu yn y cof ac yn y cof y'i diogelir. Cof sy'n gwneud dyn. Mae grym y cof dynol yn rhywbeth y mae pawb ohonom wedi cael achos o bryd i'w gilydd i…

Dadansoddi


Huw L Williams

Nid ysgeler yw pob llais o'r ochr draw i Glawdd Offa. Yn ddiweddar, bûm yn ddigon ffodus i fynychu sesiwn benigamp Cymru dros Ewrop, yng nghwmni Anthony Barnett, sef cyfarwyddwr y mudiad Charter 88 a sefydlydd y wefan wych OpenDemocracy. Buodd yng Nghaerdydd yn…

Cyfansoddi


Mihangel Morgan

Rwy wedi golygu a diwygio wrth ailadrodd y stori ryfedd hon a gefais gan Merfyn Taylor y diwrnod hwnnw. Ac ers y siwrne drên honno bûm yn ddigon ffodus i gael gafael ar atgofion anghyhoeddedig Mona Moffat ei hun trwy law Dr…

Adolygu


Alun Llwyd

Ymhell bell yn ôl, cefais drip gorau'r flwyddyn i Bookland yn Wrecsam i brynu blwyddlyfr y cylchgrawn pop, Sgrech. Darganfyddais pwy oedd yn chwarae'r gitâr fâs i Trobwll, darllenais am (ond chlywais i ddim nodyn gan) T Dunlop Williams, a daeth 'canu pop Cymraeg' yn air yn ogystal â…