Dadansoddi

Beth yw maeth i awdur?

Dathlu gwobrwyo Alun Jones am gyfraniad oes i'r diwydiant cyhoeddi


Lleucu Roberts

Amser darllen: 3 munud

31·05·2017

Ifanc oedd Alun. Ac ifanc oedd Ysgol Penweddig hefyd ym mis Medi 1975; yn llythrennol – dwy flwydd oed oedd hi, heb eto dyfu dosbarth chwech – ac ifanc hefyd o ran ei hysbryd. Goferai ag athrawon yn llawn o frwdfrydedd a gobaith am Gymru Gymraeg (neu Geredigion Gymraeg o leiaf), ac wrth edrych yn ôl, drwy’u trwch, athrawon ifanc yn eu hugeiniau a’u tridegau cynnar oedd y mwyafrif llethol. Pe gallwn fod wedi costrelu’r ysbryd hwnnw, y ffrwydrad o egni, yr hyder, a’i drosi a’i daenu drwy fywyd cyhoeddus Cymru yn y blynyddoedd wedyn, drwy ei sefydliadau a’i Senedd pan ddaeth, byddem yn Gymru rydd Gymraeg ers amser.

Ie, ifanc oedd Alun, ac yn llawn o afiaith ac ysfa i rannu ei gariad at lenyddiaeth Cymru a’r Gymraeg. Ymunodd â theulu Penweddig ar yr un diwrnod ag y gwnes i, a daeth yn athro dosbarth arnaf - trefn a oedd i bara tra bûm yn yr ysgol - ac ef oedd fy athro Cymraeg wrth gwrs. Deffrodd ynof, ynom, ddiddordeb heintus mewn llenyddiaeth Gymraeg, trosglwyddodd ei serch tuag ati, ei frwdfrydedd di-ben-draw yn ei chylch, a phlannu’r rhain ynom am oes.

Gallaf oedi yn y Stafell Gymraeg a chlywed Alun, fel pe bai’n ddoe, yn egluro cerddi a thrafod nofelau, yn cynnau’r fflam ynom, yn ymgolli – nes gwneud i ni chwerthin yn aml – yn yr hyn roedd e’n ei ddweud, fel pregethwr diwygiad, â’i lygaid ar dân. A ninnau’n ymgolli dan swyn y cyfaredd a enynai ynom, nid yn unig yn y gwersi, ond wrth ymarfer Cyflwyniadau Llafar yr Urdd, a’r cynhyrchiad drama blynyddol (gyda’r anhygoel Gwen Aaron), gwnâi’n siwr nid yn unig ein bod yn gwybod y geiriau ond ein bod hefyd yn eu hadnabod, yn eu deall. Dangosodd inni nad perthyn i strwythur y wers yn unig yr oedd llenyddiaeth Gymraeg – roedd e’n rhywbeth i’w fyw. Daeth Mair Foulkes (Evans wedyn) yno i ddysgu ato o’r coleg, a rhyngddynt ill dau, dau ysbrydolwr bore oes, fe gyneuasant fy mhenderfyniad mawreddog i wneud ‘sgwennu’ yn fywoliaeth, yn ffordd-o-fyw, yn ollyngdod.

Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth. Byddai’n hogi ein meddyliau bach, yn trin ein syniadau penboeth anaeddfed fel pe bai rhyw werth ynddynt, a byth yn nawddoglyd, byth byth yn ein trin fel plant. Weithiau, byddai ein gwrthryfela arddegol yn gwneud i ni ddadlau er mwyn dadlau (i ymestyn y drafodaeth yn y gwersi er mwyn osgoi gorfod sgwennu), a chofiaf gael fy nghadw i mewn ganddo dros amser egwyl un bore, ar ôl mynnu du yn wyn yn y wers Gymraeg nad oedd emyn yn farddoniaeth, i sgwennu traethawd i gefnogi fy haeriad. Er ceisio rhaffu rhyw resymeg afresymol, deallais yn fuan iawn yn ystod yr amser egwyl byr hwnnw fod emyn yn farddoniaeth.

Athro felly ydoedd – y math gorau: un a arllwysai ei gariad at ei bwnc yn drwch o’n blaenau, a gadael i ni ymdrochi ynddo a ffurfio ein cariad ein hunain tuag at ein hiaith, ein gwlad a’n traddodiad ein hunain. Dyna sut y mae’n golygu llyfrau hefyd: awgrymu, argymell, a gadael i’r awdur benderfynu. Sylweddolais gymaint o wyleidd-dra sy’n perthyn iddo wrth iddo ddod i olygu fy nofel gyntaf bedair blynedd ar ddeg yn ôl: ‘awgrymiade y’n nhw, paid â chymryd sylw o ddim un os nag wyt ti isie’, a dyna yw hi wedi bod bob tro ers hynny. Bron yn ddi-feth, gwawria arnaf yn raddol wrth bori dros ei awgrymiadau mai fe oedd yn iawn. Mae’n byw drwy’r broses o greu nofel gyda’r awdur, yn dod i nabod cymeriadau o ben yr awdur, ac yn deall yn well na’r awdur ei hun, yn fy achos i yn sicr, beth fydd y darllenydd ei eisiau, ar ba bwynt y bydd ei ddiddordeb yn diffodd, a beth i’w wneud i osgoi hynny. 

Drwy’r cyfan, y direidi heintus – hwnnw welwch chi yn ei lygaid. Mae e’n gwybod be sy’n bwysig a be sy ddim, ac mae honno’n gyneddf brin, yn sgil bywyd go iawn. Mae gwybod o’r fath yn taenu rhyw ysgafnder dwys drwy ei natur, rhyw asbri dwfn, rhyw ieuenctid oesol. Ifanc yw Alun.


Cyfrol ddiweddaraf Lleucu Roberts yw Jwg ar Seld (Y Lolfa, 2016).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Addysg, Lleucu Roberts

 


Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth

Dyddiad cyhoeddi: 31·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Maen nhw'n edrych fel pâr o hipstyrs o ddwy wahanol genhedlaeth. Yr hynaf yn farfog (gafrog hefyd, fel mae'n digwydd), a'r llall yn eiddgar a braidd yn betrusgar dan ei gýt powlen. Mae'r ddau yn syllu arnom drwy'r math o sbectolau a ffafrir, hyd heddiw, gan bobl…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Mae sefyllfa gyfredol Catalunya wedi bod yn fyw yn ein newyddion ers Hydref 2017. Gwelsom olygfeydd trawiadol o’r refferendwm dadleuol ar annibyniaeth drwy sgriniau gwefannau cymdeithasol, y cyfryngau darlledu a’r wasg. Cyhoeddodd y dyddiolyn ar-lein Vilaweb gyfres o gerddi gan feirdd ‘Proclames de Llibertat’ (Datganiadau…

Adolygu


O’r Pedwar Gwynt

Lle mae'r nofelydd Cymraeg sy'n abl i gymell cenedl gyfan i sefyll o flaen ei gwell? Dyma gwestiwn sy'n codi'n gyson yn sgyrsiau anffurfiol O'r Pedwar Gwynt. Gyda marwolaeth Philip Roth ar 23 Mai 2018, awdur yr enwog American Pastoral (1997), mae’r cwestiwn yn codi ei ben eto fyth.

Dadansoddi


Nerys Williams

Roedd hawliau atgenhedlu ac iechyd menywod yn perthyn yn naturiol i diriogaeth ddi-nod fy mhlentyndod yng ngorllewin Cymru'r saithdegau. Nyrs ardal a bydwraig oedd fy mam ac yn ystod gwyliau'r haf byddwn yn mynd gyda hi ar ei rownds. Gwrando ar dapiau ar y stereo…

Dadansoddi


Qing Niao

Mae'r Tsieineaid yn hoff o ddilyn ffasiwn ac wrth eu boddau yn trwytho eu hunain mewn moethusrwydd, lliwiau a phatrymau. Yn bwysicach na dim i'r Tsieineaid y mae gwneud yr argraff iawn: mae'r awydd i dynnu sylw yn gryf ond hefyd yr awydd i…

Adolygu


Mike Parker

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n…

Adolygu


Alan Llwyd

Rhyw fath o Bum Llyfr Kerddwriaeth sydd gen i, sef pum llyfr o farddoniaeth. Mae gen i lyfrgell eang o ryw dair mil o lyfrau yn fy nghartref, a bûm yn ddarllenwr mawr oddi ar fy arddegau cynnar. Mae cannoedd o…

Adolygu


Janet Aethwy

Te yn y Grug gan Kate Roberts (1959)

Bu'r llyfr hwn yn ddylanwad mawr arna i. Dyma un o'r darnau cyntaf erioed i mi ei berfformio ar lwyfan ac roedd geiriau Kate Roberts yn rhan annatod o’r cyfareddu. Bûm yn ffodus i’m hathro Cymraeg ar y pryd benderfynu…