Dadansoddi

Beth yw maeth i awdur?

Dathlu gwobrwyo Alun Jones am gyfraniad oes i'r diwydiant cyhoeddi


Lleucu Roberts

Amser darllen: 3 munud

31·05·2017

Ifanc oedd Alun. Ac ifanc oedd Ysgol Penweddig hefyd ym mis Medi 1975; yn llythrennol – dwy flwydd oed oedd hi, heb eto dyfu dosbarth chwech – ac ifanc hefyd o ran ei hysbryd. Goferai ag athrawon yn llawn o frwdfrydedd a gobaith am Gymru Gymraeg (neu Geredigion Gymraeg o leiaf), ac wrth edrych yn ôl, drwy’u trwch, athrawon ifanc yn eu hugeiniau a’u tridegau cynnar oedd y mwyafrif llethol. Pe gallwn fod wedi costrelu’r ysbryd hwnnw, y ffrwydrad o egni, yr hyder, a’i drosi a’i daenu drwy fywyd cyhoeddus Cymru yn y blynyddoedd wedyn, drwy ei sefydliadau a’i Senedd pan ddaeth, byddem yn Gymru rydd Gymraeg ers amser.

Ie, ifanc oedd Alun, ac yn llawn o afiaith ac ysfa i rannu ei gariad at lenyddiaeth Cymru a’r Gymraeg. Ymunodd â theulu Penweddig ar yr un diwrnod ag y gwnes i, a daeth yn athro dosbarth arnaf - trefn a oedd i bara tra bûm yn yr ysgol - ac ef oedd fy athro Cymraeg wrth gwrs. Deffrodd ynof, ynom, ddiddordeb heintus mewn llenyddiaeth Gymraeg, trosglwyddodd ei serch tuag ati, ei frwdfrydedd di-ben-draw yn ei chylch, a phlannu’r rhain ynom am oes.

Gallaf oedi yn y Stafell Gymraeg a chlywed Alun, fel pe bai’n ddoe, yn egluro cerddi a thrafod nofelau, yn cynnau’r fflam ynom, yn ymgolli – nes gwneud i ni chwerthin yn aml – yn yr hyn roedd e’n ei ddweud, fel pregethwr diwygiad, â’i lygaid ar dân. A ninnau’n ymgolli dan swyn y cyfaredd a enynai ynom, nid yn unig yn y gwersi, ond wrth ymarfer Cyflwyniadau Llafar yr Urdd, a’r cynhyrchiad drama blynyddol (gyda’r anhygoel Gwen Aaron), gwnâi’n siwr nid yn unig ein bod yn gwybod y geiriau ond ein bod hefyd yn eu hadnabod, yn eu deall. Dangosodd inni nad perthyn i strwythur y wers yn unig yr oedd llenyddiaeth Gymraeg – roedd e’n rhywbeth i’w fyw. Daeth Mair Foulkes (Evans wedyn) yno i ddysgu ato o’r coleg, a rhyngddynt ill dau, dau ysbrydolwr bore oes, fe gyneuasant fy mhenderfyniad mawreddog i wneud ‘sgwennu’ yn fywoliaeth, yn ffordd-o-fyw, yn ollyngdod.

Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth. Byddai’n hogi ein meddyliau bach, yn trin ein syniadau penboeth anaeddfed fel pe bai rhyw werth ynddynt, a byth yn nawddoglyd, byth byth yn ein trin fel plant. Weithiau, byddai ein gwrthryfela arddegol yn gwneud i ni ddadlau er mwyn dadlau (i ymestyn y drafodaeth yn y gwersi er mwyn osgoi gorfod sgwennu), a chofiaf gael fy nghadw i mewn ganddo dros amser egwyl un bore, ar ôl mynnu du yn wyn yn y wers Gymraeg nad oedd emyn yn farddoniaeth, i sgwennu traethawd i gefnogi fy haeriad. Er ceisio rhaffu rhyw resymeg afresymol, deallais yn fuan iawn yn ystod yr amser egwyl byr hwnnw fod emyn yn farddoniaeth.

Athro felly ydoedd – y math gorau: un a arllwysai ei gariad at ei bwnc yn drwch o’n blaenau, a gadael i ni ymdrochi ynddo a ffurfio ein cariad ein hunain tuag at ein hiaith, ein gwlad a’n traddodiad ein hunain. Dyna sut y mae’n golygu llyfrau hefyd: awgrymu, argymell, a gadael i’r awdur benderfynu. Sylweddolais gymaint o wyleidd-dra sy’n perthyn iddo wrth iddo ddod i olygu fy nofel gyntaf bedair blynedd ar ddeg yn ôl: ‘awgrymiade y’n nhw, paid â chymryd sylw o ddim un os nag wyt ti isie’, a dyna yw hi wedi bod bob tro ers hynny. Bron yn ddi-feth, gwawria arnaf yn raddol wrth bori dros ei awgrymiadau mai fe oedd yn iawn. Mae’n byw drwy’r broses o greu nofel gyda’r awdur, yn dod i nabod cymeriadau o ben yr awdur, ac yn deall yn well na’r awdur ei hun, yn fy achos i yn sicr, beth fydd y darllenydd ei eisiau, ar ba bwynt y bydd ei ddiddordeb yn diffodd, a beth i’w wneud i osgoi hynny. 

Drwy’r cyfan, y direidi heintus – hwnnw welwch chi yn ei lygaid. Mae e’n gwybod be sy’n bwysig a be sy ddim, ac mae honno’n gyneddf brin, yn sgil bywyd go iawn. Mae gwybod o’r fath yn taenu rhyw ysgafnder dwys drwy ei natur, rhyw asbri dwfn, rhyw ieuenctid oesol. Ifanc yw Alun.


Cyfrol ddiweddaraf Lleucu Roberts yw Jwg ar Seld (Y Lolfa, 2016).


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Addysg, Lleucu Roberts

 


Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth

Dyddiad cyhoeddi: 31·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Ai peth fel ’ma, mewn difri, oedd Eisteddfod y bedwaredd ganrif ar bymtheg? Rhyfeddwn at ffotograffau John Thomas o Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl yn 1884, a'r un pryd fe'n gorfodir i'w cydnabod fel cofnod cywir. Ffotograffiaeth, wedi'r cwbl, yw un o'r cyfryngau amlycaf i gyflwyno'r…

Dadansoddi


Angharad Price

Bob blwyddyn, mae dwy filiwn o deithwyr yn mynd trwy Gaergybi, porthladd fferi prysuraf-ond-un y Deyrnas Unedig, sydd hefyd yn rhan allweddol o briffordd fawr Ewropeaidd yr E22 sy’n ymestyn o Ddulyn i Fosgo a thu hwnt. Flina’ i byth ar y wefr o ddod yma.

Dadansoddi


Simon Brooks & Daniel Williams

'Roedd yna berygl ar ôl Brexit, ac yng nghyd-destun yr etholiad hwn yn benodol, dw i’n meddwl, i Blaid Cymru ddiflannu’n llwyr o olwg pleidleiswyr mewn rhai rhannau o Gymru. Un o sgil-effeithiau Brexit oedd rhannu’r ardaloedd hynny o Gymru a esgorodd ar y bleidlais o…

Dadansoddi


Sarah Hill

Eleni rydym yn cyrraedd carreg filltir liwgar: pum deg mlynedd ers y ‘Summer of Love’, neu Haf Cariad. Yng Nghymru, roedd pop dipyn bach ar ei hôl hi ym 1967 ond roedd yna drobwynt pwysig, serch hynny, a chwyldro diwylliannol ar lan Llyn Tegid.

Cyfansoddi


Aled Jones Williams

Penderfynodd Bet ar y pafin na fyddai’n mynd drwy’r dref i dŷ ei modryb y bore hwn. Fe gadwai’r pleser hwnnw – a phleser fyddai, cael gweld yr hen le eto – at yn hwyrach. Fe wyddai am siort cyt. Os a’ i lawr ffor’ hyn, meddai wrthi…

Colofnau


Mihangel Morgan

Er mwyn dianc rhag twymyn yr ymgyrch etholiadol – Carwyn nad yw’n Corbyn bondigrybwyll, arweinydd Prennaidd Plaid Cymru ac ymddangosiad brawychus anochel Mark Williams neu Ann Clwyd ar garreg y drws (yr unig adeg y cewch chi gipolwg ar y troglodeitau hyn yw pan…

Adolygu


Gwydion Gruffudd

Beth ’sgwn i yw’r rhesymau dros y diffyg cydnabyddiaeth i gyraeddiadau y tu hwnt i’r ‘pethe’ traddodiadol yng Nghymru? Wrth gofio’r Athro Phil Williams, ym Mhrifysgol Aberystwyth, mae dyn yn meddwl y dylai fod wedi cael cymaint os nad mwy o gydnabyddiaeth am ei waith ffiseg…

Cyfweld


Emanuele Severino

Yn 1961, lansiwyd archwiliad gan Chwil-lys y Fatican o waith yr athronydd Emanuele Severino (1929- ). Parhaodd yr archwiliad hwn am bron i ddegawd. Penderfynwyd bod ei syniadaeth yn 'sylfaenol anghydnaws' ag athrawiaeth Gristnogol ac o ganlyniad fe'i hesgymunwyd o'i swydd fel Athro…