Dadansoddi

Beth yw maeth i awdur?

Dathlu gwobrwyo Alun Jones am gyfraniad oes i'r diwydiant cyhoeddi


Lleucu Roberts

Amser darllen: 3 munud

31·05·2017

Ifanc oedd Alun. Ac ifanc oedd Ysgol Penweddig hefyd ym mis Medi 1975; yn llythrennol – dwy flwydd oed oedd hi, heb eto dyfu dosbarth chwech – ac ifanc hefyd o ran ei hysbryd. Goferai ag athrawon yn llawn o frwdfrydedd a gobaith am Gymru Gymraeg (neu Geredigion Gymraeg o leiaf), ac wrth edrych yn ôl, drwy’u trwch, athrawon ifanc yn eu hugeiniau a’u tridegau cynnar oedd y mwyafrif llethol. Pe gallwn fod wedi costrelu’r ysbryd hwnnw, y ffrwydrad o egni, yr hyder, a’i drosi a’i daenu drwy fywyd cyhoeddus Cymru yn y blynyddoedd wedyn, drwy ei sefydliadau a’i Senedd pan ddaeth, byddem yn Gymru rydd Gymraeg ers amser.

Ie, ifanc oedd Alun, ac yn llawn o afiaith ac ysfa i rannu ei gariad at lenyddiaeth Cymru a’r Gymraeg. Ymunodd â theulu Penweddig ar yr un diwrnod ag y gwnes i, a daeth yn athro dosbarth arnaf - trefn a oedd i bara tra bûm yn yr ysgol - ac ef oedd fy athro Cymraeg wrth gwrs. Deffrodd ynof, ynom, ddiddordeb heintus mewn llenyddiaeth Gymraeg, trosglwyddodd ei serch tuag ati, ei frwdfrydedd di-ben-draw yn ei chylch, a phlannu’r rhain ynom am oes.

Gallaf oedi yn y Stafell Gymraeg a chlywed Alun, fel pe bai’n ddoe, yn egluro cerddi a thrafod nofelau, yn cynnau’r fflam ynom, yn ymgolli – nes gwneud i ni chwerthin yn aml – yn yr hyn roedd e’n ei ddweud, fel pregethwr diwygiad, â’i lygaid ar dân. A ninnau’n ymgolli dan swyn y cyfaredd a enynai ynom, nid yn unig yn y gwersi, ond wrth ymarfer Cyflwyniadau Llafar yr Urdd, a’r cynhyrchiad drama blynyddol (gyda’r anhygoel Gwen Aaron), gwnâi’n siwr nid yn unig ein bod yn gwybod y geiriau ond ein bod hefyd yn eu hadnabod, yn eu deall. Dangosodd inni nad perthyn i strwythur y wers yn unig yr oedd llenyddiaeth Gymraeg – roedd e’n rhywbeth i’w fyw. Daeth Mair Foulkes (Evans wedyn) yno i ddysgu ato o’r coleg, a rhyngddynt ill dau, dau ysbrydolwr bore oes, fe gyneuasant fy mhenderfyniad mawreddog i wneud ‘sgwennu’ yn fywoliaeth, yn ffordd-o-fyw, yn ollyngdod.

Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth. Byddai’n hogi ein meddyliau bach, yn trin ein syniadau penboeth anaeddfed fel pe bai rhyw werth ynddynt, a byth yn nawddoglyd, byth byth yn ein trin fel plant. Weithiau, byddai ein gwrthryfela arddegol yn gwneud i ni ddadlau er mwyn dadlau (i ymestyn y drafodaeth yn y gwersi er mwyn osgoi gorfod sgwennu), a chofiaf gael fy nghadw i mewn ganddo dros amser egwyl un bore, ar ôl mynnu du yn wyn yn y wers Gymraeg nad oedd emyn yn farddoniaeth, i sgwennu traethawd i gefnogi fy haeriad. Er ceisio rhaffu rhyw resymeg afresymol, deallais yn fuan iawn yn ystod yr amser egwyl byr hwnnw fod emyn yn farddoniaeth.

Athro felly ydoedd – y math gorau: un a arllwysai ei gariad at ei bwnc yn drwch o’n blaenau, a gadael i ni ymdrochi ynddo a ffurfio ein cariad ein hunain tuag at ein hiaith, ein gwlad a’n traddodiad ein hunain. Dyna sut y mae’n golygu llyfrau hefyd: awgrymu, argymell, a gadael i’r awdur benderfynu. Sylweddolais gymaint o wyleidd-dra sy’n perthyn iddo wrth iddo ddod i olygu fy nofel gyntaf bedair blynedd ar ddeg yn ôl: ‘awgrymiade y’n nhw, paid â chymryd sylw o ddim un os nag wyt ti isie’, a dyna yw hi wedi bod bob tro ers hynny. Bron yn ddi-feth, gwawria arnaf yn raddol wrth bori dros ei awgrymiadau mai fe oedd yn iawn. Mae’n byw drwy’r broses o greu nofel gyda’r awdur, yn dod i nabod cymeriadau o ben yr awdur, ac yn deall yn well na’r awdur ei hun, yn fy achos i yn sicr, beth fydd y darllenydd ei eisiau, ar ba bwynt y bydd ei ddiddordeb yn diffodd, a beth i’w wneud i osgoi hynny. 

Drwy’r cyfan, y direidi heintus – hwnnw welwch chi yn ei lygaid. Mae e’n gwybod be sy’n bwysig a be sy ddim, ac mae honno’n gyneddf brin, yn sgil bywyd go iawn. Mae gwybod o’r fath yn taenu rhyw ysgafnder dwys drwy ei natur, rhyw asbri dwfn, rhyw ieuenctid oesol. Ifanc yw Alun.


Cyfrol ddiweddaraf Lleucu Roberts yw Jwg ar Seld (Y Lolfa, 2016).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Addysg, Lleucu Roberts

 


Wrth dyfu, roedden ni mor ymhonnus, yn gwybod popeth, ac Alun yn gadael i ni feddwl ein bod yn gwybod popeth

Dyddiad cyhoeddi: 31·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Christine James

Odd fel sa pawb ffor ’yn yn wara gêm wrth wilia unwath: rywla ar ’yd llethra’r oesodd glæn, fan ’yn, gollyngws rywun, rywbryd, aitsh; ac wetyn gosod pawb ar waith i’w ffindo.

Colofnau


Geoff Young

Testun real sydd yma, ond un cyfan gwbl gyffredin. Hynny sydd yn ei wneud, yn rhyfedd iawn, yn anarferol, yn ddigon i ennyn diddordeb y darllenydd eto drachefn. Nid oes yma’r posibiliadau ffotograffig fyddai’n denu’r rhelyw i dynnu llun. Ac eto, mae rhywbeth am…

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Mae gan bawb eu cofebion, am wn i; rhai’n swagro’u coffa yng nglendid marmor, neu sglein yr efydd wrthodwyd gan Horas, gynt. Mae eraill yn llai lluniaidd,
gwyfynod sy’n cnoi tyllau yng ngharthen amser, neu blaciau tolciog wedi eu hestyn drachefn o’r gist.

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Ar gynfas pumed canrif dim ond ymylon gwedd yw gwarged lliwiau’r galon a’r meddwl cyn bod bedd, fel pant ar garreg aelwyd lefn y sgwriwyd iddo lendid trefn ... 

Cyfansoddi


Llion Pryderi Roberts

Roedd Seurat wedi dotio at y traeth dan lewych haf, yn ffroeni oglau gwymon; at ruban aur o drai a dŵr y daeth ac erfyn bad i lyfnu’r gorwel union ... 

Cyfansoddi


Siôn Tomos Owen

Stori mewn lluniau

Un lôn i fewn, un lôn mas. Yr un hen stori am gymuned fechan yng nghymoedd de Cymru. Wastad yr un hen stori. Stereoteipiau o fywydau caled, brwydro plwyfol a’r bobol sydd yma o hyd. Ond y peth yw ... Mae…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Dwi wedi dechrau odli eto. Wn i ddim pam mae rhai pobl yn ei gael yn beth mor ddiddorol; dydi o ddim yn ddim byd mwy na rhywbeth fydda’ i’n ei wneud weithia pan fydda’ i’n siarad. Ond dwi ddim yn ei wneud rŵan achos…

Colofnau


Sioned Puw Rowlands

‘Nid dim ond gwylio ffilmiau yr ydan ni, mae ffilmiau yn ein gwylio ninnau hefyd,’ meddai’r cyfarwyddwr o Rwsia, Andrey Zvyagintsev. Yn ei ffilm ddiweddaraf, Loveless, bob yn hyn a hyn, yn batrwm trwyddi, mae pobl yn gwirio eu ffonau bach neu’n tynnu lluniau ohonyn nhw eu…