Colofnau

Geiriau: Ar i fyny


Dylan Foster Evans

Amser darllen: 5 munud

28·07·2018

Ai’r un person ydwyf heddiw ag yr oeddwn ddeng mlynedd, ugain mlynedd, ddeugain mlynedd yn ôl? Dyma gwestiwn oesol y gall y llenor a’r gwyddonydd fel ei gilydd geisio ei ateb. Mae un ystadegyn yn awgrymu bod oddeutu 98 y cant o’r atomau yn ein cyrff yn newydd inni bob blwyddyn. Eto i gyd, gallwn gofio digwyddiadau a theimladau a brofwyd gennym pan oeddem, yn ffisegol, yn endidau cwbl wahanol. Un peth arall sy’n newid dros amser yw ein hiaith bersonol ein hunain, ein hidiolect. Nid yw 98 y cant o’n geirfa yn newid o flwyddyn i flwyddyn, wrth gwrs, ond mae ein hiaith ni oll yn graddol newid dros amser.

Byddai’n ddifyr gwybod beth yn union oedd natur fy Nghymraeg i pan oeddwn, dyweder, yn ddeunaw oed. Ond nid oes modd imi wybod – mae bron pob ymadrodd ac ebwch gennyf o’r cyfnod hwnnw wedi mynd i ebargofiant (a da hynny, mae’n siŵr). Eto i gyd, mae gennyf ryw deimlad fod fy iaith wedi newid mewn rhai ffyrdd penodol. Erbyn hyn, gwn fy mod yn llawer mwy tebygol o ddweud wastad yn hytrach nag o hyd ac nid wyf yn amau nad yw bydda’ yn disodli bysa’ yn fy iaith feunyddiol. Gair arall yr wyf yn ei ddefnyddio erbyn hyn ond a oedd imi gynt yn dra dieithr yw casáu.

Mae cof plentyn gennyf o glywed y gair hwnnw a chael ychydig o drafferth i’w ddeall. Roedd perthynas inni – nad oedd efallai y mwyaf croesawgar dan dywyniad haul – yn hoff o adrodd un o adnodau Llyfr y Diarhebion (25:17): ‘Cadw dy droed allan o dŷ dy gymydog: rhag iddo flino arnat, a’th gasáu.’ Ond roedd ergyd y sylw braidd yn annelwig gennyf gan nad oedd y gair casáu yn gyfarwydd. Roedd ffyrdd eraill gennym ni blant o fynegi atgasedd: mae’n gas gen i ... neu’r ffefryn, os cofiaf, alla i’m diodda ... Ond nid casáu, a oedd – bryd hynny o leiaf – yn llawer rhy Feiblaidd eithafol ar gyfer defnydd beunyddiol.

Am y pegwn semantaidd â casáu y mae hoffi. Doedd hwnnw chwaith ddim yn air a ddefnyddiem, er ei fod yn gwbl gyfarwydd; licio oedd ein term ni. Dylanwad y Saesneg, wrth gwrs. Ond nid disodli hoffi a wnaeth licio, am wn i, ond cymryd lle ymadroddion fel mae’n dda gen i hwn ac mae hwn wrth fy modd. Ar ôl y newid hwnnw y gwthiwyd yr hoffi parchus-Gymreigaidd i gymryd lle’r anhyfryd-Seisnigaidd licio. Ond os darllenwch lenyddiaeth yr Oesoedd Canol, ystyr arferol hoffi yw ‘canmol’ neu ‘edmygu’, nid ‘licio’.

Mae eraill wedi sylwi ar newidiadau fel hyn, wrth gwrs. Un nodwedd gyffredin arnynt yw’r modd y disodlir ymadroddion sy’n ddibynnol ar arddodiaid gan rai sy’n ddibynnol ar ferfau neu ansoddeiriau: mae’n gas gen i > rwy’n casáu; mae’n dda gen i > rwy’n hoffi; rwyf wrth fy modd > rwy’n hapus iawn. Gellid rhoi ystyriaeth bellach i rôl ymyrraeth ieithyddol o du’r Saesneg yn y newidiadau hyn. Ond nid dyna fy mwriad y tro hwn, ond meddwl am ymadroddion o’r fath fel trosiadau.

Yn draddodiadol, rydym yn tueddu i ystyried bod trosiadau yn perthyn yn bennaf i fyd llenyddiaeth, a barddoniaeth yn arbennig. Yn y cyd-destun hwnnw y mae’r gair ‘trosiad’ yn codi ei ben yn amlach na pheidio. Ond y gwir amdani yw bod trosiadau i’w cael ym mhobman, a’r unig reswm nad ydym yn sylwi arnyn nhw yw eu bod mor rhyfeddol o gyffredin. Meddyliwch am ddweud rhywbeth mor syml ag ‘Ew, roedd y ddarlith honno’n hir’. I ddeall y frawddeg hon rhaid cymryd bod ‘hir’ yn cyfeirio nid at hyd y papur yr ysgrifennwyd y ddarlith arni ond at yr amser a gymerwyd i’w thraddodi. Mewn geiriau eraill, rhaid deall ‘hir’ yn drosiadol – rydym yn deall amser drwy ei gysyniadu yn nhermau pellter corfforol. Enghraifft arall: ‘Llyfr ynglŷn â phêl-droed yw hwn.’ Ystyr hyn yn llythrennol yw bod y llyfr wedi glynu yn gorfforol sownd wrth bêl. Ond go brin y byddai neb yn meddwl am ennyd mai’r ystyr lythrennol yw’r un addas. Byddai pawb yn cymryd mai llyfr sy’n trafod pêl-droed sydd dan sylw. O edrych yn Geiriadur Prifysgol Cymru, mae’n ddifyr nodi bod yr enghraifft gynharaf o’r ymadrodd ynglŷn â yn dyddio i tua 1580. Ond 1834 yw’r dyddiad cynharaf a nodir ar gyfer y defnydd trosiadol.

Gallem amlhau enghreifftiau yn ddigon rhwydd. Meddylier am ystyr lythrennol rwyf ar ben fy nigon neu mae annwyd arnaf. Yr hyn sy’n gyffredin yma yw’r modd y mae’r trosiadau hyn yn ymwneud â’r profiad corfforol o fodoli mewn gofod a rennir â gwrthrychau eraill. Pan fyddwn yn sâl, neu yn wir ar farw, byddwn – gan amlaf – yn llorweddol neu ar lawr. Felly mae trosiadau am gyflyrau negyddol yn aml yn adlewyrchu hynny: rwy’n teimlo’n isel, rwy’n teimlo’n fflat, neu roeddwn yn iawn echdoe ond rwyf ar i lawr ers hynny. Neu gall gwrthrychau eraill ein gorfodi i lawr: rwyf dan bwysau neu mae annwyd arnaf. Ond pan fyddwn yn iach-lawen byddwn yn llawer mwy tebyg o ddefnyddio trosiadau sy’n cyfleu uchder neu unionsythder: rwyf ar fy ngorau, mae pethau ar i fyny neu’n syml rwy’n iawn. Wrth synio am iaith yn y dull hwn rydym yn ymwneud ag ieithyddiaeth wybyddol – ffordd o feddwl am iaith sy’n pwysleisio’r modd y byddwn yn deall gwahanol gysyniadau (gan gynnwys rhai haniaethol) ar sail y profiadau corfforol mwyaf sylfaenol. Gobeithio felly eich bod yn gweld (trosiad) yr hyn sydd gennyf mewn golwg (trosiad arall) a bod y cyfan yn weddol glir (trosiad arall fyth).

Mae ieithyddiaeth wybyddol yn cynnig dull hwylus iawn a chynhyrchiol o feddwl am iaith a gramadeg. Rydym ni Gymry yn hynod gaeth wrth y canfyddiad mai adnabod yr hyn sy’n gywir a’r hyn sy’n wallus yw priod nod astudio gramadeg — syniadaeth gwbl ddifaol. Does ond gobeithio bod y dull hwnnw o feddwl am iaith dan warchae, ar i lawr, ac yn anelu am gwymp.


Dylan Foster Evans yw pennaeth Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn y berthynas rhwng barddoniaeth, hunaniaeth, diwylliant materol a’r amgylchedd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Y gwir amdani yw bod trosiadau i’w cael ym mhobman, a’r unig reswm nad ydym yn sylwi arnyn nhw yw eu bod mor rhyfeddol o gyffredin

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Guto Dafydd

Mae cerddi arobryn cadair a choron eleni’n gweddu i’r dim i’r brifwyl agored, orfoleddus, herfeiddiol a gafwyd ym Mae Caerdydd. O ran arddull, maent yn hygyrch – yn rhwydd i’w darllen, a throeon ymadrodd yn pefrio oddi ar y dudalen. O ran cynnwys, maent yn…

Dadansoddi


Nathan Abrams

Ydw i o'r farn bod Jeremy Corbyn yn wrth-Semitaidd? Nac ydw. A yw'n fygythiad dirfodol i Iddewon y Deyrnas Unedig? Nac ydi. Ydi maniffesto Llafur yn wrth-Iddewig? Nac ydi. A oes gan Corbyn broblem gydag Israel? Oes, mae ganddo. Ond nid…

Adolygu


Ruth Richards

Wrth i gamerâu cryno a rhad gyrraedd y farchnad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwn y cwmni Kodak yn anelu eu nwyddau at ferched ifanc. Dyma grŵp demograffaidd a elwir ganddynt yn 'Kodak Girl', enw sy'n cyfleu a manteisio ar feiddgarwch ac…

Dadansoddi


Annwyl Olygyddion,

Yn yr awyrgylch anoddefgar sydd ohoni, hoffwn dynnu eich sylw at garreg fedd go arbennig ym mynwent Bethesda Manod, Blaenau Ffestiniog. Yn wynebu'r Moelwyn Mawr ceir carreg fedd syml o lechfaen 'Stiniog gyda'r arysgrif canlynol arni: In Loving Memory of Professor Achill Rappaport of Vienna,…

Dadansoddi


Fflur Arwel

Bore digon tebyg i’r arfer oedd y bore Sadwrn hwnnw yn y Shaftesbury Hand Car Wash yng Nghasnewydd. Roedd haul Mehefin yn crasu'r tarmac ac arogl coffi rhad yn cymysgu gyda sebon wrth i’r gweithwyr fynd ati i lanhau’r ceir. Yn eu plith yr oedd dyn ifanc tair ar hugain mlwydd oed o’r enw Mustafa Dawood.…

Adolygu


Diane Bailey

Fel cyfanwaith, mae'r arddangosfa hon yn rhoi i ni bortread o gymoedd de Cymru, heb y bobl. Meddai Stokes, ‘I was well into this endeavour before I saw that the Valleys people were absent. Or were they?' Mewn gwrthgyferbyniad gyda'r tai teras twt a…

Dadansoddi


Huw L Williams

Eisteddfod hamddenol oedd hi fod. Roedd y maes, yn gyfleus iawn, nepell o fy nghartref yn Grangetown. A minnau wedi cael hen ddigon o ruthro'n chwyslyd rhwng gormod o bebyll yn Eisteddfodau'r blynyddoedd diwethaf y bwriad y tro hwn oedd mwynhau’r adloniant,…

Adolygu


Elin Meredith

Nofel a ddatblygir ar gynfas eang yw Taith yr Aderyn. Mae’n ein tywys i diroedd pell, i fyd o lynnoedd, mynyddoedd a choedwigoedd. Dyma'r byd digyfnod y lluniodd Alun Jones yn wreiddiol yn Lliwiau’r Eira (Gomer, 2012). Mae’r amwysedd o ran lleoliad a chyfnod yn ei gosod ar wahân i…