Colofnau

Geiriau: Ar i fyny


Dylan Foster Evans

Amser darllen: 5 munud

28·07·2018

Ai’r un person ydwyf heddiw ag yr oeddwn ddeng mlynedd, ugain mlynedd, ddeugain mlynedd yn ôl? Dyma gwestiwn oesol y gall y llenor a’r gwyddonydd fel ei gilydd geisio ei ateb. Mae un ystadegyn yn awgrymu bod oddeutu 98 y cant o’r atomau yn ein cyrff yn newydd inni bob blwyddyn. Eto i gyd, gallwn gofio digwyddiadau a theimladau a brofwyd gennym pan oeddem, yn ffisegol, yn endidau cwbl wahanol. Un peth arall sy’n newid dros amser yw ein hiaith bersonol ein hunain, ein hidiolect. Nid yw 98 y cant o’n geirfa yn newid o flwyddyn i flwyddyn, wrth gwrs, ond mae ein hiaith ni oll yn graddol newid dros amser.

Byddai’n ddifyr gwybod beth yn union oedd natur fy Nghymraeg i pan oeddwn, dyweder, yn ddeunaw oed. Ond nid oes modd imi wybod – mae bron pob ymadrodd ac ebwch gennyf o’r cyfnod hwnnw wedi mynd i ebargofiant (a da hynny, mae’n siŵr). Eto i gyd, mae gennyf ryw deimlad fod fy iaith wedi newid mewn rhai ffyrdd penodol. Erbyn hyn, gwn fy mod yn llawer mwy tebygol o ddweud wastad yn hytrach nag o hyd ac nid wyf yn amau nad yw bydda’ yn disodli bysa’ yn fy iaith feunyddiol. Gair arall yr wyf yn ei ddefnyddio erbyn hyn ond a oedd imi gynt yn dra dieithr yw casáu.

Mae cof plentyn gennyf o glywed y gair hwnnw a chael ychydig o drafferth i’w ddeall. Roedd perthynas inni – nad oedd efallai y mwyaf croesawgar dan dywyniad haul – yn hoff o adrodd un o adnodau Llyfr y Diarhebion (25:17): ‘Cadw dy droed allan o dŷ dy gymydog: rhag iddo flino arnat, a’th gasáu.’ Ond roedd ergyd y sylw braidd yn annelwig gennyf gan nad oedd y gair casáu yn gyfarwydd. Roedd ffyrdd eraill gennym ni blant o fynegi atgasedd: mae’n gas gen i ... neu’r ffefryn, os cofiaf, alla i’m diodda ... Ond nid casáu, a oedd – bryd hynny o leiaf – yn llawer rhy Feiblaidd eithafol ar gyfer defnydd beunyddiol.

Am y pegwn semantaidd â casáu y mae hoffi. Doedd hwnnw chwaith ddim yn air a ddefnyddiem, er ei fod yn gwbl gyfarwydd; licio oedd ein term ni. Dylanwad y Saesneg, wrth gwrs. Ond nid disodli hoffi a wnaeth licio, am wn i, ond cymryd lle ymadroddion fel mae’n dda gen i hwn ac mae hwn wrth fy modd. Ar ôl y newid hwnnw y gwthiwyd yr hoffi parchus-Gymreigaidd i gymryd lle’r anhyfryd-Seisnigaidd licio. Ond os darllenwch lenyddiaeth yr Oesoedd Canol, ystyr arferol hoffi yw ‘canmol’ neu ‘edmygu’, nid ‘licio’.

Mae eraill wedi sylwi ar newidiadau fel hyn, wrth gwrs. Un nodwedd gyffredin arnynt yw’r modd y disodlir ymadroddion sy’n ddibynnol ar arddodiaid gan rai sy’n ddibynnol ar ferfau neu ansoddeiriau: mae’n gas gen i > rwy’n casáu; mae’n dda gen i > rwy’n hoffi; rwyf wrth fy modd > rwy’n hapus iawn. Gellid rhoi ystyriaeth bellach i rôl ymyrraeth ieithyddol o du’r Saesneg yn y newidiadau hyn. Ond nid dyna fy mwriad y tro hwn, ond meddwl am ymadroddion o’r fath fel trosiadau.

Yn draddodiadol, rydym yn tueddu i ystyried bod trosiadau yn perthyn yn bennaf i fyd llenyddiaeth, a barddoniaeth yn arbennig. Yn y cyd-destun hwnnw y mae’r gair ‘trosiad’ yn codi ei ben yn amlach na pheidio. Ond y gwir amdani yw bod trosiadau i’w cael ym mhobman, a’r unig reswm nad ydym yn sylwi arnyn nhw yw eu bod mor rhyfeddol o gyffredin. Meddyliwch am ddweud rhywbeth mor syml ag ‘Ew, roedd y ddarlith honno’n hir’. I ddeall y frawddeg hon rhaid cymryd bod ‘hir’ yn cyfeirio nid at hyd y papur yr ysgrifennwyd y ddarlith arni ond at yr amser a gymerwyd i’w thraddodi. Mewn geiriau eraill, rhaid deall ‘hir’ yn drosiadol – rydym yn deall amser drwy ei gysyniadu yn nhermau pellter corfforol. Enghraifft arall: ‘Llyfr ynglŷn â phêl-droed yw hwn.’ Ystyr hyn yn llythrennol yw bod y llyfr wedi glynu yn gorfforol sownd wrth bêl. Ond go brin y byddai neb yn meddwl am ennyd mai’r ystyr lythrennol yw’r un addas. Byddai pawb yn cymryd mai llyfr sy’n trafod pêl-droed sydd dan sylw. O edrych yn Geiriadur Prifysgol Cymru, mae’n ddifyr nodi bod yr enghraifft gynharaf o’r ymadrodd ynglŷn â yn dyddio i tua 1580. Ond 1834 yw’r dyddiad cynharaf a nodir ar gyfer y defnydd trosiadol.

Gallem amlhau enghreifftiau yn ddigon rhwydd. Meddylier am ystyr lythrennol rwyf ar ben fy nigon neu mae annwyd arnaf. Yr hyn sy’n gyffredin yma yw’r modd y mae’r trosiadau hyn yn ymwneud â’r profiad corfforol o fodoli mewn gofod a rennir â gwrthrychau eraill. Pan fyddwn yn sâl, neu yn wir ar farw, byddwn – gan amlaf – yn llorweddol neu ar lawr. Felly mae trosiadau am gyflyrau negyddol yn aml yn adlewyrchu hynny: rwy’n teimlo’n isel, rwy’n teimlo’n fflat, neu roeddwn yn iawn echdoe ond rwyf ar i lawr ers hynny. Neu gall gwrthrychau eraill ein gorfodi i lawr: rwyf dan bwysau neu mae annwyd arnaf. Ond pan fyddwn yn iach-lawen byddwn yn llawer mwy tebyg o ddefnyddio trosiadau sy’n cyfleu uchder neu unionsythder: rwyf ar fy ngorau, mae pethau ar i fyny neu’n syml rwy’n iawn. Wrth synio am iaith yn y dull hwn rydym yn ymwneud ag ieithyddiaeth wybyddol – ffordd o feddwl am iaith sy’n pwysleisio’r modd y byddwn yn deall gwahanol gysyniadau (gan gynnwys rhai haniaethol) ar sail y profiadau corfforol mwyaf sylfaenol. Gobeithio felly eich bod yn gweld (trosiad) yr hyn sydd gennyf mewn golwg (trosiad arall) a bod y cyfan yn weddol glir (trosiad arall fyth).

Mae ieithyddiaeth wybyddol yn cynnig dull hwylus iawn a chynhyrchiol o feddwl am iaith a gramadeg. Rydym ni Gymry yn hynod gaeth wrth y canfyddiad mai adnabod yr hyn sy’n gywir a’r hyn sy’n wallus yw priod nod astudio gramadeg — syniadaeth gwbl ddifaol. Does ond gobeithio bod y dull hwnnw o feddwl am iaith dan warchae, ar i lawr, ac yn anelu am gwymp.


Dylan Foster Evans yw pennaeth Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn y berthynas rhwng barddoniaeth, hunaniaeth, diwylliant materol a’r amgylchedd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Y gwir amdani yw bod trosiadau i’w cael ym mhobman, a’r unig reswm nad ydym yn sylwi arnyn nhw yw eu bod mor rhyfeddol o gyffredin

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Aled Llion Jones

11 Tachwedd yw Gŵyl Annibyniaeth Gwlad Pwyl, pryd y dethlir adennill sofraniaeth yn 1918, yn dilyn dros ganrif o ddiddymiad. Er 2010 trefnir gorymdaith yn y brifddinas, digwyddiad mwya’r flwyddyn i’r adain dde eithafol. Y llynedd gorymdeithiodd 250,000.

Cyfweld


Angharad Penrhyn Jones

Angharad Penrhyn Jones, Golygydd Cysylltiol O'r Pedwar Gwynt, sy'n holi Beti George am ei bywyd a'i phrofiadau fel darlledwraig ac ymgyrchydd.

Dadansoddi


Ned Thomas

Fel pawb roeddwn wedi clywed yn y newyddion am yr hyn ddigwyddodd ger Madrid ar 24 Hydref, sef codi gweddillion y Cadfridog Francisco Franco o'i fedd yn y Valle de los Caidos a'u trosglwyddo i feddrod teuluol yn y brifddinas. Digwyddodd hyn wedi brwydr hir yn y…

Dadansoddi


Caryl Lewis a Gwen Davies

Yn fy nofel Y Gemydd, defnyddir gemau (ar ffurf modrwyon), i gario addewidion a gobeithion. Er fod y cymeriadau yn perchnogi’r gemau hyn dros dro, perthyn i’r byd a’r cenedlaethau i ddod y maen nhw mewn gwirionedd. Ceir proses debyg wrth greu stori: mae’r awdur yn…

Adolygu


Tomos Morgan

Heb os mae angen cryn sensitifrwydd wrth ymhél – neu ymyrryd – â digwyddiad lle mae teimladau mor gryf ac emosiynau mor amrwd. Mewn cyd-destun newyddiadurol, er enghraifft, mae’n hysbys pa mor real yw perygl dwysáu trallod teuluoedd sydd eisoes mewn galar drwy gyhoeddi erthygl neu…

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ...