Bob Dylan


Lyrics, 1962-1985

Alfred A Knopf, 524 tt, ail law, 1985

Aidan Day


Jokerman

Wiley-Blackwell, 189 tt, ail law, 1989

Canu cân, canu cerdd: Bob Dylan a Gwobr Nobel
Dadansoddi

Canu cân, canu cerdd: Bob Dylan a Gwobr Nobel


Dai Griffiths

Amser darllen: 3 munud

14·10·2016

Mae Bob Dylan bellach wedi ychwanegu Gwobr Nobel am Lenyddiaeth 2016 at y llu gwobrau ac anrhydeddau a gasglodd yn ystod bywyd rhyfeddol.

Mae'r prif gwestiwn a godir gan y wobr yn un cyfarwydd: i ba raddau y gellir ystyried caneuon yn llenyddiaeth? Gellir culhau'r diffiniad o 'gân' i 'gân boblogaidd', ond nid oes angen gwneud hynny o angenrheidrwydd; gellir ystyried Aaron Copland yn gyfansoddwr caneuon, er iddo osod i gerddoriaeth farddoniaeth a fodolai eisoes – gwaith Emily Dickinson, er enghraifft.

'Caneuon' yw swmp cynnyrch Bob Dylan, er ei fod e hefyd yn actor, yn beintiwr, yn wneuthurwr ffilmiau ac yn awdur rhyddiaith. Canodd ei ganeuon ei hun ac, yn greiddiol, creodd gerddoriaeth y caneuon hynny yn ogystal â’r geiriau; canwr-gyfansoddwr meistraidd ydyw, yn llinach y trwbadwriaid, y clerwyr a'r clowniau.

Bob Dylan yn Toronto

Dyfeisiodd Dylan lawer iawn o eiriau ac fe ellir ystyried y geiriau hynny yn llenyddiaeth per se; gellid cymharu, yn uniongyrchol, eiriau Dylan â geiriau Seamus Heaney. Mae geiriau'r ddau yn wreiddiol (a chofio bod geiriau yn cario ynddynt weddillion a chroniant hanesyddol) ac mae Dylan yntau, yn ddiweddarach yn ei yrfa, yn gwneud defnydd helaeth o gyfeiriadaeth.

Yn y corpws sylweddol o waith academaidd am Bob Dylan, mae Jokerman (1988) gan Aidan Day, yn arddangos agwedd unigolyddol at y gyfrol o o eiriau Bob Dylan, Lyrics 1962-1985. Gwyddai Day o'r gorau mai cerddor oedd Dylan ac i’w ganeuon gael eu cyhoeddi yn y lle cyntaf fel recordiadau, ond dewisodd beidio â gwneud môr a mynydd o'r peth. Roedd Robert Christgau yn ddigon agos ati hefyd, yn 1967, â'i deitl cryno ef: ‘Rock lyrics are poetry (maybe)’.

Dw i'n synnu na welwyd mwy o ymagweddu fel hynny. Mae nifer o feirniaid wedi bod yn ffroenuchel ddilornus o alluoedd Dylan fel geiriwr – ond roedd ei allu i odli, er enghraifft, yn ddi-fai ar brydiau ac mae ambell odl o’i eiddo yn enghreifftiau clasurol. Yn newis gwpled Allen Ginsberg, er enghraifft, 'Idiot wind blowing like a circle around my skull / From the Grand Coulee Dam to the Capitol' [o'r gân 'Idiot Wind'], mae'r odl yn cysylltu'r benglog ddynol a phenaethiaid llywodraethol. Yn union cyn yr odl, mae'r 'circle' yn awgrymu cylch adeilad y Capitol a'r ddau enw lle yn dod at ei gilydd i ymgorffori, ar un gwynt, genedl fawr.

O ystyried y gall 'gwyntoedd twpdra' chwythu yr holl ffordd i'r copa, mae hi'n anodd peidio â gweld, yn ystod hydref 2016, ddelwedd o Donald Trump yn y geiriau hyn.

Joan Baez a Bob Dylan

Ond roedd Dylan hefyd yn grëwr cerddoriaeth, wrth gwrs, ac mae ei eiriau yn magu eu llawn ystyron ddim ond yn y llais sy'n eu canu, a'r cyfeiliant cerddorol, ar record. Dim ond hanner y stori, felly, yw'r wobr hon am 'lenyddiaeth'. Mae'r cwpled o 'Idiot Wind' yn gytgan, wedi'r cyfan, ac yn atalnodi'r penillion mewn modd sydd yn benodol gerddorol.

Mae'r wobr i Dylan yn codi'r hen gwestiwn – sut mae diffinio llenyddiaeth a barddoniaeth? Ac wrth galon hynny, mae hi'n fater, efallai, o wahaniaethu rhwng barddoniaeth ar bapur a geiriau caneuon (lyrics*), geiriau, hynny yw, a gaiff eu canu.

[* Os yw lyric yn Saesneg yn llawn amwysedd cyfoethog, nid yw canu yn Gymraeg yn bell ar ei ôl! - Nodyn y cyfieithydd]


Mae Dai Griffiths yn hanu o Rydaman ac yn Uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Oxford Brookes. Mae e’n awdur llyfrau am Radiohead (Continuum, 2004) ac Elvis Costello (Equinox, 2007). 

Cyfieithiad gan Owen Martell.

Lluniau: Bob Dylan yn Massey Hall, Toronto, Ebrill 1980. Trwydded Creative Commons. 

Bob Dylan gyda Joan Baez yn ystod protest hawliau sifil yn Washington DC, 1963. Eiddo cyhoeddus.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Mae nifer o feirniaid wedi bod yn ffroenuchel ddilornus o alluoedd Dylan fel geiriwr ond roedd ei allu i odli yn ddi-fai ar brydiau

Dyddiad cyhoeddi: 14·10·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ned Thomas

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft…

Cyfansoddi


Geraint Lewis

Ro’n i wedi bwriadu ysgrifennu stori, wir i chi. Dyna oedd y syniad. Ro’n i’n teimlo’n weddol hyderus, yn gwybod am y diffiniad clasurol o orfod cael dechrau, canol a diwedd – er nid o anghenraid yn y drefn yna, chwedl Samuel Beckett.

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn…

Cyfweld


Ivan Krastev

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes…

Adolygu


Jane Aaron

Yn ôl rhagair Tegwen Morris, cyfarwyddwraig bresennol Merched y Wawr, ‘nid ffeministiaeth sy’n cael ei bortreadu’ yn y gyfrol hon ond ‘bywyd bob dydd’ menywod Cymru rhwng 1920 a 1960. Eto i gyd, yr hyn sydd yn debyg o daro darllenwyr yr 21g wrth iddynt droi tudalennau’r…

Dadansoddi


Keith Chapin

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan…

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ...