Dadansoddi

Ar waelod grisiau symudol


Ffion Dafis

Amser darllen: 4 munud

07·03·2018

Bu fy rhaglen ddiweddaraf ar S4C, Bras, Botox a'r Bleidlais, yn rhan o fis o raglenni yn cofnodi a dathlu can mlynedd ers i rai merched gael yr hawl i bleidleisio. Roedd yr hawl hwn yn benllanw degawdau o orymdeithio, brwydro a phrotestio (gwaedlyd ar brydiau) gan ferched o bob math o gefndiroedd a oedd yn gweld yr anghyfiawnder amlwg yn eu cymdeithas. Rydym yn ymwybodol o’r Cymry a fu’n rhan o fudiadau protest y Swffragetiaid a’r Etholfreintwyr. Dyma'r mudiadau protest a'n harweiniodd at un o’r newidiadau mwyaf yn hanes merched y byd. Roedd cael gafael mewn baner a wnaethpwyd ac a gariwyd gan ferched mudiad protest Cymreig, yn un o orymdeithiau mwyaf y cyfnod, yn brofiad a barodd falchder i mi ac i un o gyfranwyr gwych y rhaglen, y ffynnon egni a gwybodaeth, Sara Huws o Amgueddfa Cymru. Yr oedd y ddwy ohonom yn cyffwrdd â hanes wrth fyseddu gwaith llaw merched a oedd, drwy ddycnwch ac arddeliad, wedi ei gwneud hi’n bosib i ni allu ystyried, pwyso a mesur, a dathlu eu cyfraniad.

Wrth gynhyrchu rhaglen fel hon, mae dod o hyd i'r naratif yn hollbwysig. Cafwyd cymaint o gyfweliadau arbennig gan gyfranwyr huawdl ar draws Cymru fel y gallai’r rhaglen fod wedi dilyn nifer o lwybrau. Yn hytrach nag adrodd stori brwydr merched drwy hanes, penderfynwyd canolbwyntio ar ferched a oedd wedi creu argraff bersonol arna i. I mi, mae pob un o'r merched yn y rhaglen hon yn ymgorffori beth yw bod yn ffeminydd; maent yn cyd-gredu yn yr egwyddor fwyaf sylfaenol, yr egwyddor fwyaf amlwg i mi, sef cydraddoldeb.

Mi allwn i gymryd y cyfle yn y fan hon i egluro pam fod pob cyfrannydd wedi hawlio ei lle ar y sgrin fach. Mi allwn i hefyd drafod fy mhersbectif fy hun ar fod yn ffeminydd a pham ei bod hi’n hanfodol ein bod ni’n cofio proses mor araf a llafurus oedd hi i gyrraedd lle ydan ni heddiw, a pham bod brwydrau newydd yn mynnu hawlio eu lle dro ar ôl tro, sut bod rheidrwydd arnom i ddal i ddiffinio a datblygu hawliau merched yn wyneb rhwystrau newydd. Ond mae 'na ferched eraill mwy huawdl na mi wedi crisialu hynny mewn erthyglau gwych dros y misoedd diwethaf.

Yr hyn a gaiff fy sylw yn y darn hwn yw ymateb cyn-gydweithiwr y deuthum wyneb yn wyneb ag o yn y brifddinas, wrth ffilmio delweddau ar gyfer y rhaglen hon. Wedi iddo ofyn beth yn union yr oeddwn i’n ei ffilmio ac i minnau egluro gogwydd y prosiect fe welais bâr o lygaid rhy gyfarwydd yn araf drafeilio i dop ei ben, rhyw wên fach fychanol yn ffurfio ar ei wefusau cyn iddo sbowtio allan ohonyn nhw'r frawddeg, 'Oh yes, it’s the ‘in’ thing at the moment, isn’t it!'

In Thing.

Yr oedd y syniad o raglen yn ymwneud â materion merched wedi creu delwedd negatif, ddi-werth a oedd yn amlwg, er hynny, yn ddraenen dawel yn ystlys y cyn-gydweithiwr ac mi roedd yn ddigon i gau'r caead yn glep ar ein sgwrs.

In Thing.

Yr oedd y llygaid a gollodd ddiddordeb yr eiliad honno wedi rhoi rhaglen a oedd yn trafod materion benywaidd yn yr un categori â sgertiau ra-ra, y fit bit a gwyliau mewn tipi. Yn y foment hon, fe welais y rhywiaeth ddyddiol y mae cymdeithas wedi ei thrwytho ynddi, sydd yn fyw ac yn iach hefyd ar waelod grisiau symudol yng nghanolfan Dewi Sant.

Yr hyn sydd wedi dod i'r amlwg yn sgil dyfodiad mudiadau protest diweddar ydy faint mae codi llais yn cythruddo ac yn bygwth carfan eang o ddynion. Dynion sydd hefyd, yn anffodus, wedi dangos eu lliwiau a’u hagweddau cyndyn ar blatfformau cyhoeddus yma yng Nghymru. Sut ar y ddaear ydan ni fod i newid pethau os nad ydy rhai dynion yn fodlon newid, drwy wrando a cheisio rhoi eu hunain yn sgidiau merched am funud ddau, yn hytrach na chymryd tro amddiffynnol?

Nid rhyw chwarae plant ydy’r materion sydd wedi codi eu pennau hyll yn ddiweddar; nid wrth fod yn boléit a gofyn yn neis y mae cymdeithas yn mynd i newid. Allwn ni ddim aros yn ein hunfan. Rhaid bod yn agored i syniadau newydd a newid y naratif. Mae’n angenrheidiol ein bod yn addysgu ein hunain a chael gwared ar agweddau ffosiledig os ydynt yn anghyfiawn – nid eu cyfiawnhau. Peryglwyd ein hawliau fel merched yn rhy hir ac mae’n amser agor ein llygaid i gydnabod y breintiau amlwg y mae un garfan wedi eu mwynhau, ac arnofio arnynt, ar draul y llall.

Yn hytrach na chwyddo fel porciwpeinod a phoeni am y bygythiad, y mae’n bryd i ambell ddyn ymlacio, gwrando, a gwir ystyried pam fod safbwynt neu brotest yn ei anesmwytho. Mae rhywun yn gallu cael ei siomi'n aml gan agwedd aelod o deulu, ffrind, colofnydd neu gydweithiwr, ond mae’n amser i balu’n ddwfn a gwir ystyried agweddau sydd wedi cael llonydd yn rhy hir i lysnafeddu yn nyfnderoedd tywyll yr ymwybod.


Cyfrol ddiweddaraf Ffion Dafis ydi Syllu ar walia' (Y Lolfa, 2017).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Ffion Dafis, Ffeministiaeth

 


Nid rhyw chwarae plant ydy’r materion sydd wedi codi eu pennau hyll yn ddiweddar; nid wrth fod yn boléit a gofyn yn neis y mae cymdeithas yn mynd i newid

Dyddiad cyhoeddi: 07·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Gareth Leaman

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y…

Adolygu


Dylan Huw

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i…

Cyfansoddi


Boz Groden

gŵyl

Dydd neu ddyddiau pryd na chyflawnir gwaith beunyddiol, dydd neu ddyddiau o ddifyrrwch neu adloniant; diwrnod wedi ei neilltuo a'i gadw'n barchus yn flynyddol er coffa am ryw sant neu berson arbennig neu am ryw ddigwyddiad cofiadwy, dydd gŵyl (grefyddol), dygwyl, dydd cysegredig, gwyl-mabsant, diwrnod…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Adolygu


Miriam Elin Jones

Mewn sioe gerdd lachar, How to Win Against History, y dysgais i gyntaf am fodolaeth pumed Marcwis Môn. Gyda’r fersiwn honno o stori anhygoel y dyn hwn yn fyw yng fy nghof – dyn a wariodd bob ceiniog o’i gyfoeth teuluol ar ddeiamwntiau…

Adolygu


Morgan Owen

Gorddefnyddir yr ansoddair ‘cynnil’ wrth adolygu a gwerthu nofelau Cymraeg: perthyn y gair i eirfa (an)feirniadol dra ystrydebol erbyn hyn, nad yw’n golygu odid ddim (ail agos i ‘cynnil’ yw ‘cignoeth’). Yn yr achos hwn, fodd bynnag, hynod briodol yw’r gair ‘cynnil’ a chlod mawr i’r awdur yw y llwyr…

Adolygu


Katie Gramich

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Adolygu


Dyfrig Jones

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…