Andrew Green


Cymru mewn 100 gwrthrych

Gomer, , £19.99, Medi 2018

43/ Cwpwrdd tridarn, diwedd yr 17G
Dadansoddi

43/ Cwpwrdd tridarn, diwedd yr 17G

Cymru mewn 100 gwrthrych


Andrew Green

Amser darllen: 3 munud

26·09·2018


 

Roedd y cwpwrdd tridarn yn unigryw i Eryri a’r ardal gyfagos. Fe’i gwelid yn aml yn nhai ffermwyr cyfoethog a boneddigion. Tra dechreuodd arddulliau newydd ddylanwadu ar ddodrefn mewn mannau eraill, goroesodd y traddodiad lleol a ffynnu, o tua 1660 i tua 1770.

Gwneid cypyrddau tridarn o dderw sych gan seiri lleol medrus. Roedd y rhannau canol ac isaf ar gyfer storio dillad a nwyddau eraill a’r rhan uchaf gyda chanopi â cholofnau turniedig yn agored i arddangos crochenwaith, llestri piwter a thrysorau teuluol eraill. Cerfiwyd rhai cypyrddau yn gywrain gyda mowldinau, paneli addurnedig, ffigurau ac arysgrifau, tra bod eraill, fel yr enghraifft o Ynysgain Fawr ger Cricieth, yn llawer mwy plaen.

Gallai teulu gomisiynu cwpwrdd tridarn i nodi digwyddiad pwysig, fel priodas neu sefydlu cartref newydd. Cofnoda cwpwrdd o 1689 sydd bellach yn Nhŷ Mawr, Wybrnant lythrennau cyntaf cwpwl priod, ‘WI’ ac ‘IH’, ac arwyddair, ‘Bydd drugarog yn ôl dy allu’. Roedd y cwpwrdd tridarn yn ddodrefnyn trawiadol, ond roedd hefyd yn ymarferol, gan nad oedd llawer o le mewn tai oedd ymhell o fod yn fawr.

Disodlwyd y tŷ yn Ynysgain gan dŷ newydd ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ond fe wnaeth teulu Jones (Pughe-Jones yn ddiweddarach), a fu’n byw yno’n barhaus o ganol yr ail ganrif ar bymtheg hyd 1955, basio eu cwpwrdd tridarn o un genhedlaeth i’r nesaf. Mae balchder mewn traddodiad crefft wledig a’i barhad yn thema stori fer hiraethus gan D J Williams, ‘Y cwpwrdd tridarn’, a ysgrifennodd yn 1939. Mae ei phrif gymeriad, hen saer maen o’r enw Harri Bach, yn sylweddoli gyda thristwch fod ei nai, John Hendri, wedi cefnu ar ddiwylliant ac iaith draddodiadol Cymru. Yr unig eiddo sy’n weddill i Harri, i’w adael i John ar ôl ei farwolaeth, yw ei gwpwrdd hynafol, lle mae’n cadw’r ychydig drysorau sydd yn dal ganddo. ‘Yn ddiarwybod iddo, gweithredai’r cwpwrdd hwn fel rhyw angor yn y dyfnder yn dal ei bersonoliaeth rhag ei symud gan y trai a’r llanw o’i gwmpas’. Sylwa nawr fod pryfed pren yn rhemp ynddo.

Roedd Ynysgain yn gartref i un o’r Affricanwyr duon cynharaf a gofnodir yng Nghymru. Anhysbys yw ei enw a’i ddyddiad geni, ac mae’n ansicr sut y daeth i ardal Cricieth yn fachgen ifanc o gwmpas 1745. Un stori, yn ôl hanes a drosglwyddwyd ar lafar ac a gyhoeddwyd gan ‘Alltud Eifion’ yn 1888, oedd iddo gael ei ddal yn Affrica gan aelod o deulu Wynne o Ystumllyn, ond efallai mai o gartref caethweision yn Ynysoedd y Caribî y daeth. Pan gyrhaeddodd Ystumllyn, dywedwyd ‘nid oedd ganddo unrhyw iaith heblaw am synau tebyg i udo ci’, ond cyn hir roedd yn rhugl yn y Gymraeg a’r Saesneg. Fe’i hadnabuwyd gan bobl leol fel ‘John Ystumllyn’ neu ‘Jac Blac’. Roedd yn arddwr a blodeuwr medrus, a bu’n gweithio fel garddwr i deulu Wynne.

Dangosa paentiad olew fod John yn llanc golygus, a dywedwyd iddo fod yn boblogaidd gyda’r merched lleol. Daeth i Ynysgain yn wreiddiol i ganlyn Margaret Gruffydd. Ar ôl priodi, buon nhw’n byw yn Ynysgain gan weithio yno fel ‘stiwardiaid tir’. Bu farw John yn 1786 a chladdwyd ef yn Ynyscynhaearn. Ar ei garreg goffa, mae englyn gan Dafydd Siôn Siâms, sy’n cadarnhau’r traddodiad iddo gael ‘ei barchu gan y boneddigion a’r bobl gyffredin fel ei gilydd’ fel dyn gonest ac egwyddorol. 

43 / Cwpwrdd tridarn, diwedd yr 17G / Storiel, Bangor / gwynedd.llyw.cymru / LL57 1DT


Bydd tri digwyddiad lansio ar gyfer y gyfrol Cymru mewn 100 gwrthrych

·    Dydd Mercher, 26 Medi, 18.00-19.30 - Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd

·    Dydd Iau, 27 Medi, 19.00-20.30 - Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

·    Dydd Gwener, 28 Medi, 19.00-20.30 - Storiel, Gwynedd.

Gellir prynu'r gyfrol ar-lein yn y fan hon.

Mae Andrew Green wedi gweithio fel llyfrgellydd a chyfarwyddwr gwybodaeth mewn prifysgolion yng Nghymru a Lloegr. Roedd yn Llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1998 a 2013. Cyfrannodd at waith sawl corff, gan gynnwys y Cyngor Prydeinig, Llywodraeth Cymru a’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae’n llywydd Sefydliad Brenhinol De Cymru ac yn gadeirydd Bwrdd y New Welsh Review. Mae’n cyhoeddi blog wythnosol o dan yr enw ‘gwallter’, ac yn mwynhau ysgrifennu a theithiau cerdded.

Ffotograffydd annibynnol yw Rolant Dafis gyda dros ugain mlynedd o brofiad ym meysydd hysbysebu a marchnata, pensaernïaeth, celfyddyd gain a chyfoes, a’r wasg. Dechreuodd ei yrfa yng Nghymru ym mwrlwm sîn roc Gymraeg yr wythdegau ac y mae wedi gweithio fel prif ffotograffydd i Sotheby’s. Mae ei restr o gleientiaid eclectig yn cynnwys The IndependentThe Guardian, Christie’s a Creation Records.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Hanes, Andrew Green

 


Mae balchder mewn traddodiad crefft wledig a’i barhad yn thema stori fer hiraethus gan D J Williams, ‘Y cwpwrdd tridarn’, a ysgrifennodd yn 1939

Dyddiad cyhoeddi: 26·09·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…