Dadansoddi

Cymru rydd, meddwl rhydd

Hanner canrif o gyhoeddi annibynnol


Robat Gruffudd

Amser darllen: 8 munud

09·05·2017

Digwyddodd tri chwyldro technolegol yn ystod yr hanner canrif ers sefydlu gwasg Y Lolfa - tri chwyldro sy’n taflu rhywfaint o oleuni ar gynnyrch y cyfnod ac esblygiad y wasg. Ond wrth gofnodi pen-blwydd hanner cant Y Lolfa, alla i ddim dechrau heb sôn am ddyddiau rhosynnog Coleg Bangor ganol y chwedegau, a'r cyfeillgarwch a’r Cymreictod a brofais i yno. Wedi treulio saith mlynedd (gyda mil o fechgyn, bron i gyd yn ddi-Gymraeg), yn y Bishop Gore Grammar School for Boys, roedd hynny'n brofiad hyfryd.

Rwy’n cofio un noson arbennig o braf, yn gynnar yn ’65. Roedd Penri Jones a finnau wedi bod yn yfed rhai peintiau o Greenall Whitley ym Mangor Uchaf ac yn crwydro’n araf i lawr tua’r tŷ teras lle roedden ni’n byw yn Sgwâr Cyffin, gyferbyn â’r tai bach cyhoeddus. Ar flaen ein meddyliau oedd y cylchgrawn Lol, oedd yn crwydro ar y pryd rhwng gwahanol weisg a oedd yn ciwio i beidio â'i argraffu. Roedd Penri o’r farn mai sefydlu ein gwasg ein hunain oedd yr ateb i'r problemau, ac wedi cyrraedd y tŷ, wedi ei ysbrydoli gan y Greenall Whitley, fe ar-lefarodd ymrwymiad i sefydlu gwasg a phrynu peiriannau argraffu o fewn dwy flynedd. Fe gofnodais y llw ar bapur, a'i lofnodi wedyn gyda Penri.

Doedden ni ddim yn hollol o ddifri – sut allen ni fod, yn ddim ond myfyrwyr tlawd – ond yr hyn sy’n anhygoel yw i’r addewid yna gael ei wireddu, a hynny o fewn yr amserlen. Erbyn 1967, roedd gwasg Y Lolfa’n bod.

Poster 'Gwnewch Bopeth yn Gymraeg' gan Elwyn IoanBraf oedd cael byw cyfnod y wawr honno, ond yn gymysg â’r mwynhad, roedd yna densiwn a chyffro gwleidyddol. Un bore oer yn Chwefror ’63, teithiodd llond bws ohonom o Fangor i lawr i Aberystwyth i gymryd rhan ym mhrotest Pont Trefechan. Dyma brotest gyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, ac fe dreulion ni’r ddwy flynedd ganlynol yn brwydro – yn ofer – i gymreigio Coleg Bangor ei hun.

Roedd cenhedlaeth newydd, y tu mewn ac ar y tu allan i'r colegau, yn hawlio nid yn unig statws swyddogol i'r iaith Gymraeg ond yr hawl i fyw ac i fwynhau eu bywydau trwy gyfrwng yr iaith. Cyn bo hir, byddai grŵp roc Y Blew yn byddaru’r genedl. Ar y pryd, roedd Dafydd Iwan yn canu caneuon fel 'Wrth Feddwl am fy Nghymru' ar raglen Y Dydd, tra roedd ei gefnder Emyr Llewelyn yn y carchar am ffrwydro trosglwyddydd yng Nghwm Tryweryn, a foddwyd yn Hydref 1965.

Fis Awst y flwyddyn honno, er gwaethaf popeth, ymddangosodd Lol yn 'Steddfod Y Drenewydd, ond ym mis Rhagfyr, ces i brofiad llai llwyddiannus pan gollais yr unig swydd ges i erioed, fel ‘Swyddog Diwylliannol’ yn Llyfrgell Ceredigion. Ro’n i’n byw ar y pryd mewn fflat clawstroffobaidd o dan y pafin yn Stryd y Dollborth, Aberystwyth. Doeddwn i ddim yn teimlo mor ddiflas ac y dylwn i am y digwyddiad 'chwaith, ac fe sgrifennais y geiriau hyn yn fy nyddiadur (gwel. Lolian, 2017):

Rwyf nawr yn teimlo rhyddhad, a chic newydd o fywyd, ac yn rhyfedd iawn, rhyw sadrwydd annisgwyl. Mae'r meddwl yn dechrau blodeuo eto – gyda syniadau am Y Lolfa, yr enw a ddyfeisiodd Penri a fi ar y funud olaf ar gyfer cyhoeddi Lol, er nad oedd cwmni o'r enw'n bod ar y pryd. Ond beth petai'r cwmni yn bod? Rwyf wedi cofrestru'r enw'n swyddogol, ac mae'r posibiliadau'n llifo, e.e., caneuon pop, cardiau doniol, posteri gwleidyddol, matiau cwrw, cerddi answyddogol – i gyd yn lliwgar a bywiog ... Mae'r posibiliadau'n wych a dibendraw. Creu naws newydd yng Nghymru, cyffro newydd yn y gwynt, rhoi sylw i bethau i'r ifanc ...

Ond roedd y cyffro eisoes yn y gwynt. Nid Y Lolfa greodd y cyffro: y cyffro greodd Y Lolfa. Ro’n i yn y lle iawn ar yr amser iawn, ac ymhen tua blwyddyn byddai'r wasg yn bod fel mater o ffaith, diolch nid i unrhyw allu mawr entrepreneuraidd ar fy rhan i, ond i ffydd a chefnogaeth ariannol rhieni Enid, pâr diwylliedig a chenedlaetholwyr cadarn.

Roedd Enid hefyd ym Mangor, ond wedyn y dechreuon ni garu, gan briodi yn Awst 1966, sef mis wedi i Gwynfor Evans ennill Caerfyrddin. Roedden nhw’n ddyddiau cyffrous ac optimistaidd, ac erbyn diwedd y flwyddyn, byddem yn hoelio arwydd ‘Y Lolfa’ uwchben drws hen warws yng nghanol pentre' Talybont, lle'r oedd Enid yn athrawes yn yr ysgol. Damwain oedd i ni setlo yn Nhalybont, ond des i weld yn fuan bod y pentre' diwylliedig, gyda'i leoliad ar y briffordd yng nghanol Cymru, yn lle perffaith i sefydlu cwmni cyhoeddi ac argraffu.

Byddwn i wrth fy modd yn parhau â’r hanes ond fe wna i droi nawr at y tri chwyldro yna.

Chwyldro'r offset litho

Yr un cyntaf oedd chwyldro'r offset litho. Ar ddechrau’r chwedegau y daeth y gweisg argraffu bach hyn ar y farchnad am y tro cyntaf. Roedden nhw'n edrych fel peiriannau dyblygu mawr ond yn defnyddio dull newydd, cemegol i atgynhyrchu delweddau. Am y tro cyntaf erioed roedd modd argraffu lluniau heb flociau metel na thalpiau plwm linotype a monotype. Am gyfnod, Y Lolfa oedd yr unig wasg Gymraeg i ddefnyddio'r dull yma o argraffu – a dyna wnaeth Lol yn bosibl, wrth gwrs.

Dros y byd, roedd 'na ffrwydriad o gylchronau bychain gwrthsefydliadol fel Private Eye ac Oz, ac roedd y rhain yn manteisio ar y rhyddid newydd a gynigiai’r dull hwn o argraffu. Roedden ni’n ffodus i allu cyflogi artist talentog (a gyfrannodd i Private Eye) fel ein haelod staff cyntaf. Ar unwaith roedd cynnyrch Y Lolfa’n edrych yn wahanol ac yn fwy bywiog (os blerach hefyd) na chynnyrch mwy traddodiadol y gweisg a fodolai eisoes. Yn y man, bydden ni'n mynd yn wyllt gyda'r posteri mawr, lliwgar hynny yr oedd eu hangen ar y nosweithiau a’r pinaclau pop a flodeuai dros y wlad.

Ni hefyd oedd argraffwyr answyddogol Cymdeithas yr Iaith. Yn Awst 1967, ymddangosodd fersiwn newydd, Cymru-gyfan o'r cychgrawn Tafod y Ddraig, gyda chartŵn gan Elwyn Ioan ar y clawr. Erbyn 1974, byddai'r un chwyldro technegol yn arwain at gyhoeddi math newydd, gwahanol o gylchgrawn Cymraeg: y papur bro. Gwilym Huws a gafodd y weledigaeth o greu papur ar gyfer ardal Talybont – y papur bro cyntaf yng Nghymru. Unwaith eto roedden ni yn y lle iawn i gynorthwyo gyda datblygiad newydd, cyffrous i'r iaith Gymraeg.

Cyhoeddi pen desg

Yna digwyddodd yr ail chwyldro. Tua 1984 y daeth yr Afal Ap cyntaf ar y farchnad ynghyd â'r freuddwyd o 'gyhoeddi pen desg', sef cynhyrchu cylchgrawn cyfan ar eich sgrin, yn eich cegin, dros nifer o baneidiau o goffi cryf, yn hwyr y nos. Fyddai pethau fyth mor syml â hynny ond byddai’r daith yn ddiddorol a heriol i ni fel gwasg wrth i'r dechnoleg ddatblygu. Am gyfnod roedden ni’n cynhyrchu testun mewn llinellau o gôd a oedd yn fflachio mewn gwyrdd ar sgrin ddu ond rwy’n dal i hiraethu am hen ddyddiau’r teipiadur IBM pelen golff, y peiriant penawdau, a'r arogleuon Cow Gum.

Y we fyd-eang

Y trydydd chwyldro, wrth gwrs, oedd dyfodiad y we fyd-eang. Fe lansion ni ein gwefan gyntaf yn 2002. Y ni oedd y wasg Gymraeg gyntaf i wneud hynny, diolch i ddau fyfyriwr disglair a ddaeth i weithio aton ni un haf, sef Owain Huw ac Iwan Standley. A 'dyw'r gwaith byth yn gorffen, wrth gwrs. Fe fyddwn ni, erbyn y parti hanner cant, yn gallu dangos fersiwn newydd sbon o'r wefan y bydd modd ei defnyddio o'ch ffôn bach. Yn y cyfamser, daeth y cyfryngau cymdeithasol yn bwysig, a diolch i Fflur, ein Rheolwraig Marchnata, ry’n ni nawr yn hyrwyddo ein llyfrau ar Trydar, Facebook a sawl cyfrwng arall.

Er llwyddo i farchogaeth y teigr technolegol, ro’n i wastad yn hwyrfrydig yn ehangu’r wasg ac am ganolbwyntio ar fwynhau y gwaith ei hun. Ond yn anochel, ehangu a ddigwyddodd, o ran adeiladau, peiriannau, a staff. Cyn bo hir fe fydden ni'n cyhoeddi ystod eang iawn o lyfrau: llyfrau cerdd (a ninnau'n eu cysodi ein hunain), 'Cyfres y Beirdd Answyddogol' (dau ddwsin o gyfrolau), llyfrau dysgu Cymraeg doniol fy mrawd, Heini (gwerthodd Welsh is Fun dros 250,000 o gopïau), cyfresi arloesol 'Y Llewod' i blant mawr a 'Rwdlan' i blant bach, llyfrau ysgafn i ymwelwyr â Chymru, a llyfrau gwleidyddol fel 'Cyfres y Cynulliad' – heb sôn am y nofelau cyfoes a fyddai’n rhan bwysig o’n cynnyrch nes ymlaen.

Ond y tu ôl i’r llyfrau, ac i’r dechnoleg, mae pobl, a phobl sy’n gwneud gwasg: yn staff ymroddedig ac yn grefftwyr, yn olygyddion ac yn ddylunwyr, yn siopwyr ac yn brynwyr, ac yn fwy na dim, yn awduron. Ein lwc a’n braint oedd cael cydweithio â llu o awduron talentog a oedd (bron!) yn ddi-ffael yn troi gwaith yn fwynhad. Cael cydweithio â nhw yw’r pleser a’r braint mwyaf i gyhoeddwr, a dyna pam y dywedais yn Lolian mai’r diwydiant difyrra' yn y byd i weithio ynddo yw’r 'diwydiant diwylliant'.  

Ond mae yna berygl yn hyn i gyd. Wrth drafod – er mor arwynebol – ein hanner canrif o gyhoeddi, rwy’n ffeindio fy hun yn sôn am Y Lolfa fel petai’n greadures hanner cant oed. Mewn un ystyr, mae hi, ond mewn ystyr arall, dyw hi ddim. Staff ifanc – 22 ohonynt – sy’n rhedeg y wasg nawr, fel yn yr hen ddyddiau. Nid fi, ond dau o’r meibion, sy’n rheoli agweddau ariannol a golygyddol y cwmni ers blynyddoedd, a Paul Williams yn Rheolwr Cynhyrchu profiadol a welodd ein gweisg yn datblygu o fod yn weisg un lliw yn beiriannau argraffu pedwar a phum lliw.

A’r un yw nod y wasg heddiw ag o’r blaen, sef creu 'naws newydd yng Nghymru'. Mae hwn hefyd yn gyfnod o gyffro a newid gwleidyddol. A’r cyfryngau torfol yn chwydu propaganda Prydeinig o fore gwyn tan nos, mae’r angen yn fwy nag erioed i annog agweddau meddwl annibynnol, creadigol, Cymreig. Mae yna un peth sydd hyd yn oed yn fwy anodd na chreu Cymru Rydd a hynny ydi creu Cymry sy'n feddyliol rydd. Rwy’n gobeithio’n fawr ein bod ni fel gwasg yn parhau i gyfrannu, mewn ffordd fechan, at y gwaith pwysig ond diderfyn yna.


Sefydlodd Robat Gruffudd wasg Y Lolfa yn 1967. Ei gyfrol ddiweddaraf yw Lolian (2016). Gallwch ddarllen adolygiad ohoni fan hyn. @RobatGruffudd

Cynhelir parti i ddathlu hanner canmlwyddiant y Lolfa yng ngwesty'r Marine yn Aberystwyth ar nos Sadwrn 20 Mai, am 8yh, yn rhan o ŵyl y Fedwen Lyfrau


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Robat Gruffudd, Cyhoeddi

 


Mae yna un peth sydd hyd yn oed yn fwy anodd na chreu Cymru Rydd a hynny ydi creu Cymry sy'n feddyliol rydd

Dyddiad cyhoeddi: 09·05·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Ai peth fel ’ma, mewn difri, oedd Eisteddfod y bedwaredd ganrif ar bymtheg? Rhyfeddwn at ffotograffau John Thomas o Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl yn 1884, a'r un pryd fe'n gorfodir i'w cydnabod fel cofnod cywir. Ffotograffiaeth, wedi'r cwbl, yw un o'r cyfryngau amlycaf i gyflwyno'r…

Dadansoddi


Angharad Price

Bob blwyddyn, mae dwy filiwn o deithwyr yn mynd trwy Gaergybi, porthladd fferi prysuraf-ond-un y Deyrnas Unedig, sydd hefyd yn rhan allweddol o briffordd fawr Ewropeaidd yr E22 sy’n ymestyn o Ddulyn i Fosgo a thu hwnt. Flina’ i byth ar y wefr o ddod yma.

Dadansoddi


Simon Brooks & Daniel Williams

'Roedd yna berygl ar ôl Brexit, ac yng nghyd-destun yr etholiad hwn yn benodol, dw i’n meddwl, i Blaid Cymru ddiflannu’n llwyr o olwg pleidleiswyr mewn rhai rhannau o Gymru. Un o sgil-effeithiau Brexit oedd rhannu’r ardaloedd hynny o Gymru a esgorodd ar y bleidlais o…

Dadansoddi


Sarah Hill

Eleni rydym yn cyrraedd carreg filltir liwgar: pum deg mlynedd ers y ‘Summer of Love’, neu Haf Cariad. Yng Nghymru, roedd pop dipyn bach ar ei hôl hi ym 1967 ond roedd yna drobwynt pwysig, serch hynny, a chwyldro diwylliannol ar lan Llyn Tegid.

Cyfansoddi


Aled Jones Williams

Penderfynodd Bet ar y pafin na fyddai’n mynd drwy’r dref i dŷ ei modryb y bore hwn. Fe gadwai’r pleser hwnnw – a phleser fyddai, cael gweld yr hen le eto – at yn hwyrach. Fe wyddai am siort cyt. Os a’ i lawr ffor’ hyn, meddai wrthi…

Colofnau


Mihangel Morgan

Er mwyn dianc rhag twymyn yr ymgyrch etholiadol – Carwyn nad yw’n Corbyn bondigrybwyll, arweinydd Prennaidd Plaid Cymru ac ymddangosiad brawychus anochel Mark Williams neu Ann Clwyd ar garreg y drws (yr unig adeg y cewch chi gipolwg ar y troglodeitau hyn yw pan…

Adolygu


Gwydion Gruffudd

Beth ’sgwn i yw’r rhesymau dros y diffyg cydnabyddiaeth i gyraeddiadau y tu hwnt i’r ‘pethe’ traddodiadol yng Nghymru? Wrth gofio’r Athro Phil Williams, ym Mhrifysgol Aberystwyth, mae dyn yn meddwl y dylai fod wedi cael cymaint os nad mwy o gydnabyddiaeth am ei waith ffiseg…

Cyfweld


Emanuele Severino

Yn 1961, lansiwyd archwiliad gan Chwil-lys y Fatican o waith yr athronydd Emanuele Severino (1929- ). Parhaodd yr archwiliad hwn am bron i ddegawd. Penderfynwyd bod ei syniadaeth yn 'sylfaenol anghydnaws' ag athrawiaeth Gristnogol ac o ganlyniad fe'i hesgymunwyd o'i swydd fel Athro…