Colofnau

Darllen llun: ‘Aitch’ gan Anthony Stokes

Y cyflwr presennol


Geoff Young

Amser darllen: 4 munud

17·04·2018


Ffotograff gan Anthony Stokes a dynnwyd yn 2006 yw Aitch, o’r gyfres o luniau o’r cymoedd a ddechreuwyd ganddo yn 2000. Mae’n ffotograff sy’n canolbwyntio ar arwynebeddau; ceir rhannau fflat o liw i’r llun, rhoddir sylw i ansawdd ac adeiledd ac mae rhaniadau pendant i’r ffrâm. Gellid hefyd ystyried y ffotograff yng nghyd-destun paentiadau haniaethol sydd wedi dylanwadu cymaint ar waith ffotograffig yr awdur hwn.

Testun real sydd yma, ond un cyfan gwbl gyffredin. Hynny sydd yn ei wneud, yn rhyfedd iawn, yn anarferol, yn ddigon i ennyn diddordeb y darllenydd eto drachefn. Nid oes yma’r posibiliadau ffotograffig fyddai’n denu’r rhelyw i dynnu llun. Ac eto, mae rhywbeth am y ddelwedd hon sy’n ymylu ar gyfleu hanfodion y ffotograff perffaith i mi. Mae yma ddarluniad hardd o olygfa a grëwyd yn ofalus gan lygaid â'r gallu i weld – golygfa sydd yn ymddangos ar yr olwg gyntaf yn gwbl anniddorol, yn ddigon hyd yn oed i godi'r felan. Mae bron iawn fel ffotograff o’r tu hwnt i’r byd hwn.

Mae’r llythyren ‘H’ ar blât melyn hydrant tân, ar wal sy’n ffurfio cornel stryd yn Nhrehafod, Cwm Rhondda (poblogaeth o 498 yn 2011). Rhwng ymyl y pafin a’r tarmac llwyd islaw ymddengys o’r gwaelodion – am ennyd – linellau dwbl melyn. Ar y lôn, gwelir gorchudd hydrant metal, wedi ei baentio’n felyn ac ehangder wal felen hufennog yn llenwi bron i hanner y darlun, a’r rhain i gyd yn creu thema gref ar sail lliw.

Mae'n amlwg bod y ffotograffydd yn ymwybodol iawn o’r lliw melyn pan welodd yr olygfa hon am y tro cyntaf, pan aeth ati i ystyried pa bosibiliadau oedd yr olgyfa yn eu cynnig ar gyfer creu llun. Nid peth anarferol i Anthony Stokes ydy gweld yn y ffordd hon, a dywedir bod llwyd yn mynd efo popeth. Gyda’r darlun hwn, yn gwbl nodweddiadol o’i arddull weledol, aeth tu hwnt i’r llinyn cyswllt melyn dechreuol, gan ddatblygu elfennau cyfansoddiadol a chysyniadol pellach.

Yn syml, cyfansoddiad ar sail ehangder wal wag, tro yn y palmant ar gornel stryd (hoff thema ganddo) a marciau ffordd yw ‘Aitch’. Mae’r wal lwyd o sment yr ochr arall i’r ffordd, gyda’i chynllun modwlar penodol, hefyd yn hawlio sylw ac yn cyfrannu elfen o fodernedd llym i’r llun, ond erys yn ychwanegiad cymharol ddigymeriad.

Canlyniad hyn i gyd yw darlun sydd yn ddigon annhebyg i ffotograff ar un ystyr, oherwydd natur ddwys yr hyn a ddarlunnir mewn gwirionedd. Cynrychiolir yr hyn y gellir ac nas gellir ei weld, gwelwn gornel a’r hyn sydd y tu hwnt iddi; gwelwn y presennol – a’r dyfodol nad oes modd i ni ei adnabod, rhyw le y gallasem fynd iddo mewn egwyddor ond na fedrwn, serch hynny, ei gyrraedd am y tro; ac ymyl fertigol y wal fel rhyw fath o agen un dimensiwn wedi ei chau, wal lle ceir tu hwnt ddyfnder oer braf lle na fedraf roi fy llaw. Dyma'r tensiwn a’r dryswch y mae ffotograffiaeth yn abl iawn i’w roi ar waith, trwy fod yn real ac eto ddim yn ddigon real ar yr un pryd.

Darlun anarferol – hunllefus a hudolus – a welaf yma, o fan unigryw y mae’r awdur, wrth gerdded un diwrnod yn Nhrehafod, yn digwydd taro ar ei draws. Mae fel petai’r olygfa wedi disgyn o’r nen, a’i slotio i’w lle o’i flaen. Gwelaf olygfa ddinod ac eto mae'n cyfleu i mi rywbeth o fyd ffuglen wyddonol rywsut; mae’n wag ar ryw ystyr, yn brin o ddynoliaeth ac eto’n llawn trugaredd. Mae yna rywbeth damweiniol am yr olygfa hon ac eto mae'n ymddangos fel petai’n meddu ar swyddogaeth benodol. Sut y datblygodd a phaham? A yw mewn gwirionedd yn ddamweiniol, yn unigryw, neu a oes yna ddigonedd o gorneli stryd llwyd neu unlliw tebyg? Gwell gen i feddwl ei bod yn unigryw.


Darllenwch ymateb ar ffurf cerdd gan Christine James i’r un llun gan Anthony Stokes.

Cyhoeddwyd casgliad o luniau Anthony Stokes o’r cymoedd yn y gyfrol The Valleys gan wasg Seren yn 2007, gyda chyflwyniad gan Iain Sinclair. Bydd arddangosfa o waith Anthony Stokes yn agor ar 4 Mai 2018 yn ffotogaleri y gofeb, Heol Penrallt, Machynlleth.

Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen’rallt a ffotogaleri y gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Darlun anarferol – hunllefus a hudolus – a welaf yma, o fan unigryw y mae’r awdur, wrth gerdded un diwrnod yn Nhrehafod, yn digwydd taro ar ei draws

Dyddiad cyhoeddi: 17·04·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…