Colofnau

Darllen llun: ‘Aitch’ gan Anthony Stokes

Y cyflwr presennol


Geoff Young

Amser darllen: 4 munud

17·04·2018


Ffotograff gan Anthony Stokes a dynnwyd yn 2006 yw Aitch, o’r gyfres o luniau o’r cymoedd a ddechreuwyd ganddo yn 2000. Mae’n ffotograff sy’n canolbwyntio ar arwynebeddau; ceir rhannau fflat o liw i’r llun, rhoddir sylw i ansawdd ac adeiledd ac mae rhaniadau pendant i’r ffrâm. Gellid hefyd ystyried y ffotograff yng nghyd-destun paentiadau haniaethol sydd wedi dylanwadu cymaint ar waith ffotograffig yr awdur hwn.

Testun real sydd yma, ond un cyfan gwbl gyffredin. Hynny sydd yn ei wneud, yn rhyfedd iawn, yn anarferol, yn ddigon i ennyn diddordeb y darllenydd eto drachefn. Nid oes yma’r posibiliadau ffotograffig fyddai’n denu’r rhelyw i dynnu llun. Ac eto, mae rhywbeth am y ddelwedd hon sy’n ymylu ar gyfleu hanfodion y ffotograff perffaith i mi. Mae yma ddarluniad hardd o olygfa a grëwyd yn ofalus gan lygaid â'r gallu i weld – golygfa sydd yn ymddangos ar yr olwg gyntaf yn gwbl anniddorol, yn ddigon hyd yn oed i godi'r felan. Mae bron iawn fel ffotograff o’r tu hwnt i’r byd hwn.

Mae’r llythyren ‘H’ ar blât melyn hydrant tân, ar wal sy’n ffurfio cornel stryd yn Nhrehafod, Cwm Rhondda (poblogaeth o 498 yn 2011). Rhwng ymyl y pafin a’r tarmac llwyd islaw ymddengys o’r gwaelodion – am ennyd – linellau dwbl melyn. Ar y lôn, gwelir gorchudd hydrant metal, wedi ei baentio’n felyn ac ehangder wal felen hufennog yn llenwi bron i hanner y darlun, a’r rhain i gyd yn creu thema gref ar sail lliw.

Mae'n amlwg bod y ffotograffydd yn ymwybodol iawn o’r lliw melyn pan welodd yr olygfa hon am y tro cyntaf, pan aeth ati i ystyried pa bosibiliadau oedd yr olgyfa yn eu cynnig ar gyfer creu llun. Nid peth anarferol i Anthony Stokes ydy gweld yn y ffordd hon, a dywedir bod llwyd yn mynd efo popeth. Gyda’r darlun hwn, yn gwbl nodweddiadol o’i arddull weledol, aeth tu hwnt i’r llinyn cyswllt melyn dechreuol, gan ddatblygu elfennau cyfansoddiadol a chysyniadol pellach.

Yn syml, cyfansoddiad ar sail ehangder wal wag, tro yn y palmant ar gornel stryd (hoff thema ganddo) a marciau ffordd yw ‘Aitch’. Mae’r wal lwyd o sment yr ochr arall i’r ffordd, gyda’i chynllun modwlar penodol, hefyd yn hawlio sylw ac yn cyfrannu elfen o fodernedd llym i’r llun, ond erys yn ychwanegiad cymharol ddigymeriad.

Canlyniad hyn i gyd yw darlun sydd yn ddigon annhebyg i ffotograff ar un ystyr, oherwydd natur ddwys yr hyn a ddarlunnir mewn gwirionedd. Cynrychiolir yr hyn y gellir ac nas gellir ei weld, gwelwn gornel a’r hyn sydd y tu hwnt iddi; gwelwn y presennol – a’r dyfodol nad oes modd i ni ei adnabod, rhyw le y gallasem fynd iddo mewn egwyddor ond na fedrwn, serch hynny, ei gyrraedd am y tro; ac ymyl fertigol y wal fel rhyw fath o agen un dimensiwn wedi ei chau, wal lle ceir tu hwnt ddyfnder oer braf lle na fedraf roi fy llaw. Dyma'r tensiwn a’r dryswch y mae ffotograffiaeth yn abl iawn i’w roi ar waith, trwy fod yn real ac eto ddim yn ddigon real ar yr un pryd.

Darlun anarferol – hunllefus a hudolus – a welaf yma, o fan unigryw y mae’r awdur, wrth gerdded un diwrnod yn Nhrehafod, yn digwydd taro ar ei draws. Mae fel petai’r olygfa wedi disgyn o’r nen, a’i slotio i’w lle o’i flaen. Gwelaf olygfa ddinod ac eto mae'n cyfleu i mi rywbeth o fyd ffuglen wyddonol rywsut; mae’n wag ar ryw ystyr, yn brin o ddynoliaeth ac eto’n llawn trugaredd. Mae yna rywbeth damweiniol am yr olygfa hon ac eto mae'n ymddangos fel petai’n meddu ar swyddogaeth benodol. Sut y datblygodd a phaham? A yw mewn gwirionedd yn ddamweiniol, yn unigryw, neu a oes yna ddigonedd o gorneli stryd llwyd neu unlliw tebyg? Gwell gen i feddwl ei bod yn unigryw.


Darllenwch ymateb ar ffurf cerdd gan Christine James i’r un llun gan Anthony Stokes.

Cyhoeddwyd casgliad o luniau Anthony Stokes o’r cymoedd yn y gyfrol The Valleys gan wasg Seren yn 2007, gyda chyflwyniad gan Iain Sinclair. Bydd arddangosfa o waith Anthony Stokes yn agor ar 4 Mai 2018 yn ffotogaleri y gofeb, Heol Penrallt, Machynlleth.

Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen’rallt a ffotogaleri y gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Darlun anarferol – hunllefus a hudolus – a welaf yma, o fan unigryw y mae’r awdur, wrth gerdded un diwrnod yn Nhrehafod, yn digwydd taro ar ei draws

Dyddiad cyhoeddi: 17·04·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…