Dadansoddi

Dal dwylo yn y glaw

Cofio Tony Bianchi


Jon Gower

03·07·2017

Ond chwarae teg iddo, dyw e ddim yn danto. Ac o roi ei ddwylo ar y llawr wedyn mae’n llwyddo i’w sadio’i hun. Mae’n tynnu anadl ddofn. ‘Fffff…’ Ac un arall. ‘Fffff…’ A’r anadlu fel petai’n dweud, ‘Wel dyna rhyddhad, dyna ollyngdod, ar ôl yr holl boen a thrallod ...’

Tony Bianchi, o’i stori fer, ‘Eric ’n’ Ernie’

Mae rhywun yn cofio Tony Bianchi fel dyn hynod o annwyl a chariadlawn, pob sgwrs ag e’n werthfawr – ac yn siŵr o gynnwys sôn am lyfrau. Os taw canlyniad i ddarllen yw ysgrifennu, hawdd deall sut y medrai Tony ’sgrifennu cymaint a ’sgrifennu mor dda. Oherwydd roedd yn darllen yn eang, yn gyson a chyda brwdfrydedd heintus. Os clywoch chi raglen Stiwdio ar Radio Cymru, pan fu Tony a Catrin Beard yn trafod eu hoff llyfrau, byddwch yn gwybod yn iawn sut y gallai Tony eich cyfeirio at bethau ardderchog i’w darllen.

Roedd yn awdur athrylithgar a luniodd nofelau niferus, a’r rheini’n dra soffistigedig – cyfrolau doeth a chwareus ar yr un pryd, a enillodd iddo Wobr Daniel Owen (Pryfeta yn 2007) a’r Fedal Ryddiaith (Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands yn 2015). Dechreuodd ’sgrifennu yn weddol hwyr yn ei fywyd. Roedd y nofel Esgyrn Bach (Y Lolfa, 2006) yn gyfle iddo ddial ar Gyngor Celfyddydau Cymru a’i ddiwylliant bryd hynny o archwilio ariannol cyson a boddi creadigrwydd dan ddogfennaeth. I’r perwyl hwnnw, aeth Bianchi ati i greu’r Weinyddiaeth er Hyrwyddo Buddiannau Strategol y Celfyddydau sy’n argymell ‘Trigain Cam Namyn Un Tuag At Lwyr Effeithlonrwydd Gweinyddol’ ac sy’n cynnwys ‘Adran Dryloywder ac Atebolrwydd’.

Mae teitl ei gasgliad o straeon hunangofiannol Cyffesion Geordie Oddi Cartref (Gomer, 2010) yn ein hatgoffa taw brodor o Ogledd Lloegr oedd hwn a aeth ati nid yn unig i ddysgu Cymraeg ond i’w meddiannu’n llwyr. Roedd coethder ei eirfa ar lafar ac mewn print yn destun rhyfeddod; meddiannodd y Gymraeg i’r fath raddau nes iddo ennill cystadleuaeth yr englyn yn yr Eisteddfod ddwywaith ac mae sawl enghraifft yn tŷ ni o englynion cyfarch Tony i ddathlu achlysuron fel dyweddïo, priodi a geni plant. Ond roedd dyfnder ei wybodaeth a’i ddiléit mewn barddoniaeth i’w weld yn gliriach ac yn ehangach yn y detholiad o gerddi a olygydd ar ran Barddas, Blodeugerdd Barddas o Farddoniaeth Gyfoes (2005).

Mewn cyfweliad gyda Click on Wales, esboniodd Tony ei fod yn gwbl ffyddiog bod ysgrifennu mewn ail iaith wedi gwneud iddo ’sgrifennu’n well. ‘Mae dysgu iaith yn debyg iawn i wisgo mwgwd. Pan y’ch chi’n dysgu iaith newydd mae’n rhaid i chi fihafio fel tasech chi’n berson gwahanol. Yn eich iaith gyntaf mae hi’n hawdd suddo’n ddwfn i’ch byd mewnol eich hun, ond wrth ’sgrifennu yn Gymraeg mae’n haws taflunio’r hyn sy’n eich poeni chi ar gynfas wahanol.’

Roedd Tony hefyd yn feirniad craff ar y naw. Astudiodd waith Samuel Beckett ar gyfer ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Llambed ac fe ’sgrifennodd lyfr hefyd am Richard Vaughan, yng nghyfres ‘Writers of Wales’. Heb sôn am ysgrifau hynod o dreiddgar fel ‘R S Thomas and his Readers’ (yn Wales: The Imagined Nation, gol. Tony Curtis, 1986) a’i asesiad o lenyddiaeth Eingl-Gymreig, ‘Aztecs in Troedrhiwgwair: Recent Fictions in Wales’ (Peripheral Visions: Images of Nationhood in Contemporary British Fiction, gol. Ian Bell, 1995).

Os oes yna un ddelwedd o Tony sydd yn dod i’r meddwl yn syth bin, dyma hi: pan fyddai ef a’i gymar Ruth yn croesi’r hewl, byddai’r ddau ohonynt yn dal dwylo cyn neidio oddi ar ymyl y pafin, fel dau yn eu harddegau. Ac fe fydden nhw’n mwynhau gwneud hynny hyd yn oed yn fwy os digwydd iddi fod yn bwrw glaw, er mwyn osgoi’r pwdeli gyda'i gilydd. Dyn ifanc 65 mlwydd oed ydoedd, a meddai ar frwdfrydedd yr ieuanc wrth ddod o hyd i gerddoriaeth newydd neu wrth iddo ddringo mynyddoedd. Ond roedd yn meddu hefyd ar yr angerdd hwnnw sy’n peri i bobl frwydro ac ymgyrchu: gweithiodd Tony yn ddiflino yn rhan o’r Mudiad Gwrth-Apartheid yng Nghymru.

Cydymdeimlwn â Ruth, ac â’i ferched, Rhiannon a Heledd, a’i wyrion a’i wyresau i gyd, a oedd yn caru dad-cu fel yr oedd cynifer o’i ddarllenwyr yn caru ei ryddiaith.

Efallai y gall Samuel Beckett gynnig diweddglo i’r ysgrif hon, ar ddiwrnod pan mae ’na gysgod dros yr haul, a’r diwrnod yn wag ac yn fyrrach rhywsut:

It is right that he too should have his little chronicle, his memories, his reason, and be able to recognize the good in the bad, the bad in the worst, and so grow gently old down all the unchanging days, and die one day like any other day, only shorter.


Mae Jon Gower yn awdur a darlledwr. Ei gyfrol ddiweddaraf yw Rebel, Rebel (Y Lolfa, 2016).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Jon Gower, Teyrnged, Tony Bianchi

 


'Mae dysgu iaith yn debyg iawn i wisgo mwgwd. Pan y’ch chi’n dysgu iaith newydd mae’n rhaid i chi fihafio fel tasech chi’n berson gwahanol.'
Tony Bianchi

Dyddiad cyhoeddi: 03·07·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ruth Richards

Maen nhw'n edrych fel pâr o hipstyrs o ddwy wahanol genhedlaeth. Yr hynaf yn farfog (gafrog hefyd, fel mae'n digwydd), a'r llall yn eiddgar a braidd yn betrusgar dan ei gýt powlen. Mae'r ddau yn syllu arnom drwy'r math o sbectolau a ffafrir, hyd heddiw, gan bobl…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Mae sefyllfa gyfredol Catalunya wedi bod yn fyw yn ein newyddion ers Hydref 2017. Gwelsom olygfeydd trawiadol o’r refferendwm dadleuol ar annibyniaeth drwy sgriniau gwefannau cymdeithasol, y cyfryngau darlledu a’r wasg. Cyhoeddodd y dyddiolyn ar-lein Vilaweb gyfres o gerddi gan feirdd ‘Proclames de Llibertat’ (Datganiadau…

Adolygu


O’r Pedwar Gwynt

Lle mae'r nofelydd Cymraeg sy'n abl i gymell cenedl gyfan i sefyll o flaen ei gwell? Dyma gwestiwn sy'n codi'n gyson yn sgyrsiau anffurfiol O'r Pedwar Gwynt. Gyda marwolaeth Philip Roth ar 23 Mai 2018, awdur yr enwog American Pastoral (1997), mae’r cwestiwn yn codi ei ben eto fyth.

Dadansoddi


Nerys Williams

Roedd hawliau atgenhedlu ac iechyd menywod yn perthyn yn naturiol i diriogaeth ddi-nod fy mhlentyndod yng ngorllewin Cymru'r saithdegau. Nyrs ardal a bydwraig oedd fy mam ac yn ystod gwyliau'r haf byddwn yn mynd gyda hi ar ei rownds. Gwrando ar dapiau ar y stereo…

Dadansoddi


Qing Niao

Mae'r Tsieineaid yn hoff o ddilyn ffasiwn ac wrth eu boddau yn trwytho eu hunain mewn moethusrwydd, lliwiau a phatrymau. Yn bwysicach na dim i'r Tsieineaid y mae gwneud yr argraff iawn: mae'r awydd i dynnu sylw yn gryf ond hefyd yr awydd i…

Adolygu


Mike Parker

Wrth ymddeol, troi at yoga neu jig-sos mae ambell un. Ond her go swmpus mae John Osmond – cyn-gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac, ar un adeg, ymgeisydd Plaid Cymru yn ei ardal enedigol, Sir Benfro – wedi gosod iddo'i hun. Mae wrthi'n…

Adolygu


Alan Llwyd

Rhyw fath o Bum Llyfr Kerddwriaeth sydd gen i, sef pum llyfr o farddoniaeth. Mae gen i lyfrgell eang o ryw dair mil o lyfrau yn fy nghartref, a bûm yn ddarllenwr mawr oddi ar fy arddegau cynnar. Mae cannoedd o…

Adolygu


Janet Aethwy

Te yn y Grug gan Kate Roberts (1959)

Bu'r llyfr hwn yn ddylanwad mawr arna i. Dyma un o'r darnau cyntaf erioed i mi ei berfformio ar lwyfan ac roedd geiriau Kate Roberts yn rhan annatod o’r cyfareddu. Bûm yn ffodus i’m hathro Cymraeg ar y pryd benderfynu…