Dadansoddi

Dal dwylo yn y glaw

Cofio Tony Bianchi


Jon Gower

03·07·2017

Ond chwarae teg iddo, dyw e ddim yn danto. Ac o roi ei ddwylo ar y llawr wedyn mae’n llwyddo i’w sadio’i hun. Mae’n tynnu anadl ddofn. ‘Fffff…’ Ac un arall. ‘Fffff…’ A’r anadlu fel petai’n dweud, ‘Wel dyna rhyddhad, dyna ollyngdod, ar ôl yr holl boen a thrallod ...’

Tony Bianchi, o’i stori fer, ‘Eric ’n’ Ernie’

Mae rhywun yn cofio Tony Bianchi fel dyn hynod o annwyl a chariadlawn, pob sgwrs ag e’n werthfawr – ac yn siŵr o gynnwys sôn am lyfrau. Os taw canlyniad i ddarllen yw ysgrifennu, hawdd deall sut y medrai Tony ’sgrifennu cymaint a ’sgrifennu mor dda. Oherwydd roedd yn darllen yn eang, yn gyson a chyda brwdfrydedd heintus. Os clywoch chi raglen Stiwdio ar Radio Cymru, pan fu Tony a Catrin Beard yn trafod eu hoff llyfrau, byddwch yn gwybod yn iawn sut y gallai Tony eich cyfeirio at bethau ardderchog i’w darllen.

Roedd yn awdur athrylithgar a luniodd nofelau niferus, a’r rheini’n dra soffistigedig – cyfrolau doeth a chwareus ar yr un pryd, a enillodd iddo Wobr Daniel Owen (Pryfeta yn 2007) a’r Fedal Ryddiaith (Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands yn 2015). Dechreuodd ’sgrifennu yn weddol hwyr yn ei fywyd. Roedd y nofel Esgyrn Bach (Y Lolfa, 2006) yn gyfle iddo ddial ar Gyngor Celfyddydau Cymru a’i ddiwylliant bryd hynny o archwilio ariannol cyson a boddi creadigrwydd dan ddogfennaeth. I’r perwyl hwnnw, aeth Bianchi ati i greu’r Weinyddiaeth er Hyrwyddo Buddiannau Strategol y Celfyddydau sy’n argymell ‘Trigain Cam Namyn Un Tuag At Lwyr Effeithlonrwydd Gweinyddol’ ac sy’n cynnwys ‘Adran Dryloywder ac Atebolrwydd’.

Mae teitl ei gasgliad o straeon hunangofiannol Cyffesion Geordie Oddi Cartref (Gomer, 2010) yn ein hatgoffa taw brodor o Ogledd Lloegr oedd hwn a aeth ati nid yn unig i ddysgu Cymraeg ond i’w meddiannu’n llwyr. Roedd coethder ei eirfa ar lafar ac mewn print yn destun rhyfeddod; meddiannodd y Gymraeg i’r fath raddau nes iddo ennill cystadleuaeth yr englyn yn yr Eisteddfod ddwywaith ac mae sawl enghraifft yn tŷ ni o englynion cyfarch Tony i ddathlu achlysuron fel dyweddïo, priodi a geni plant. Ond roedd dyfnder ei wybodaeth a’i ddiléit mewn barddoniaeth i’w weld yn gliriach ac yn ehangach yn y detholiad o gerddi a olygydd ar ran Barddas, Blodeugerdd Barddas o Farddoniaeth Gyfoes (2005).

Mewn cyfweliad gyda Click on Wales, esboniodd Tony ei fod yn gwbl ffyddiog bod ysgrifennu mewn ail iaith wedi gwneud iddo ’sgrifennu’n well. ‘Mae dysgu iaith yn debyg iawn i wisgo mwgwd. Pan y’ch chi’n dysgu iaith newydd mae’n rhaid i chi fihafio fel tasech chi’n berson gwahanol. Yn eich iaith gyntaf mae hi’n hawdd suddo’n ddwfn i’ch byd mewnol eich hun, ond wrth ’sgrifennu yn Gymraeg mae’n haws taflunio’r hyn sy’n eich poeni chi ar gynfas wahanol.’

Roedd Tony hefyd yn feirniad craff ar y naw. Astudiodd waith Samuel Beckett ar gyfer ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Llambed ac fe ’sgrifennodd lyfr hefyd am Richard Vaughan, yng nghyfres ‘Writers of Wales’. Heb sôn am ysgrifau hynod o dreiddgar fel ‘R S Thomas and his Readers’ (yn Wales: The Imagined Nation, gol. Tony Curtis, 1986) a’i asesiad o lenyddiaeth Eingl-Gymreig, ‘Aztecs in Troedrhiwgwair: Recent Fictions in Wales’ (Peripheral Visions: Images of Nationhood in Contemporary British Fiction, gol. Ian Bell, 1995).

Os oes yna un ddelwedd o Tony sydd yn dod i’r meddwl yn syth bin, dyma hi: pan fyddai ef a’i gymar Ruth yn croesi’r hewl, byddai’r ddau ohonynt yn dal dwylo cyn neidio oddi ar ymyl y pafin, fel dau yn eu harddegau. Ac fe fydden nhw’n mwynhau gwneud hynny hyd yn oed yn fwy os digwydd iddi fod yn bwrw glaw, er mwyn osgoi’r pwdeli gyda'i gilydd. Dyn ifanc 65 mlwydd oed ydoedd, a meddai ar frwdfrydedd yr ieuanc wrth ddod o hyd i gerddoriaeth newydd neu wrth iddo ddringo mynyddoedd. Ond roedd yn meddu hefyd ar yr angerdd hwnnw sy’n peri i bobl frwydro ac ymgyrchu: gweithiodd Tony yn ddiflino yn rhan o’r Mudiad Gwrth-Apartheid yng Nghymru.

Cydymdeimlwn â Ruth, ac â’i ferched, Rhiannon a Heledd, a’i wyrion a’i wyresau i gyd, a oedd yn caru dad-cu fel yr oedd cynifer o’i ddarllenwyr yn caru ei ryddiaith.

Efallai y gall Samuel Beckett gynnig diweddglo i’r ysgrif hon, ar ddiwrnod pan mae ’na gysgod dros yr haul, a’r diwrnod yn wag ac yn fyrrach rhywsut:

It is right that he too should have his little chronicle, his memories, his reason, and be able to recognize the good in the bad, the bad in the worst, and so grow gently old down all the unchanging days, and die one day like any other day, only shorter.


Mae Jon Gower yn awdur a darlledwr. Ei gyfrol ddiweddaraf yw Rebel, Rebel (Y Lolfa, 2016).


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Jon Gower, Teyrnged, Tony Bianchi

 


'Mae dysgu iaith yn debyg iawn i wisgo mwgwd. Pan y’ch chi’n dysgu iaith newydd mae’n rhaid i chi fihafio fel tasech chi’n berson gwahanol.'
Tony Bianchi

Dyddiad cyhoeddi: 03·07·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Iolo ap Dafydd

Mae ffiniau nifer fawr o wledydd Canolbarth Asia a’r Dwyrain Canol wedi symud dros y canrifoedd. Ac mae llawer o bobl y rhanbarth yn parhau i gondemnio imperialwyr Ffrengig a Phrydeinig am ffiniau a gaiff eu hystyried yn rhai ffug. Syria,…

Cyfweld


Dyl Mei a Marged Tudur

Mae Rhywbeth i’w Ddweud yn gyfrol o ysgrifau am ddeg o ganeuon gwleidyddol a ysgrifennwyd rhwng 1979 a 2016. Ymysg y deg mae ‘Gwesty Cymru’ Geraint Jarman a ‘Gwlad ar fy Nghefn’ gan Datblygu. Dewisodd Dyl Mei ysgrifennu ei gyfraniad yntau i'r gyfrol am 'Talu Bils' gan Rodney Evans. Un o'r golygyddion, Marged…

Dadansoddi


Ned Thomas

Roedd hi'n adeg y cynhaeaf, a daeth llu o fedelwyr i Barcelona heb i'r awdurdodau sylwi bod dim anarferol ar y gweill. Ymunodd nifer o arweinwyr y dosbarth canol â'r gwrthryfel, yn eu plith y clerigwr Pau Claris, a gofir hefyd am iddo sicrhau…

Adolygu


Mared Llywelyn

Hawdd dychmygu bod llawer un ar bigau’r drain wrth weld taith Mwgsi yn dynesu a rhywun yn ymwybodol y byddai llygaid pawb ar y cynhyrchiad. Roedd yn addo bod yn brofiad anodd ac emosiynol ar y gorau, oherwydd nid stori wneud yw hon ond stori wir.…

Dadansoddi


Dylan Huw

Yn ei waith dylanwadol Cruising Utopia, mae’r theorïwr José Esteban Muñoz yn galw am ddealltwriaeth o fodolaeth hoyw â gyriad iwtopig yn ganolbwynt iddi. Mae e’n defnyddio 'criwsio' am ryw fel trosiad ar gyfer ei weledigaeth ef o’r modd y gallwn ddod i ddeall y potensial i gymunedau LGBT+ sy’n deillio o…

Cyfansoddi


David Elwyn Lewis

Ymlwybrodd y trên trwy faestrefi Warszawa, heibio'r adeiladau aml-lawr concrid a dienaid. Ychydig a wyddai'r bachgen ar y pryd bod y ddinas hon, gwta ugain mlynedd ynghynt, ac fel cynifer o rai eraill, wedi ei difa'n llwyr. Ar ôl iddynt gyrraedd y brif orsaf,…

Adolygu


Iwan England

Fe’m magwyd i lai na dau gan metr o ddrws ffrynt cartre’r awdur, Huw Lewis. Roedd ei blentyndod e’n cwmpasu’r chwedegau a saithdegau’r ganrif ddiweddaf, cyfnod allweddol yn hanes pentref Aberfan. Dyma’r adeg pan lwyddodd y gymuned i ailadeiladu, gan glirio olion trychineb 1966 a sefydlu…

Cyfansoddi


Ffion Dafis

Er i mi ddatgan, wrth drafod y Mileniwm mewn dosbarth Bywydeg yn 1983, y byddwn – a minnau’n mynd i fod mor hen â 28 oed erbyn y flwyddyn dyngedfennol honno – yn briod â dau o blant erbyn hynny, tydw i erioed wedi gwirioneddol…