Colofnau

Darllen llun: Peter Cattrell

‘Avenue of Trees’ gan Peter Cattrell


Geoff Young

Amser darllen: 3 munud

30·03·2018

Avenue of Trees, Newfoundland Memorial Park, Somme, France gan Peter Cattrell, 2000.

Mae’r gangen gwympiedig yn rhwystro mynediad, yn llinell ar letraws dros y llwybr. A hithau’n gangen gwympiedig unig, gorwedd yn lluddedig ar lawr, yn rhwystr i’r llygad rhag gweld y tu hwnt. Mae’r rhes o goed ar y dde yn dywyllach ac yn hawlio eu lle, tra gwelir y coed goleuach ar y chwith ac yn y pellter yn eu cyflawnder; maent yn fwy ansylweddol a goddefol. Cawn ein cymell am i mewn gan ffurfiau tywyll y coed bygythiol hyn ar y dde, sy’n tarfu eto ar y gynneddf naturiol i symud ymlaen at y golau ysgafnach tu hwnt. Ond dyma naratif ymwybodol sy’n ymdeimlo â thristwch gweddus i’r lleoliad a’i hanes dychrynllyd.

Wrth greu’r ddelwedd hon mae Peter Cattrell fel petai’n creu ffuglen i gynrychioli gwirionedd, yn creu trosiad ar gyfer y tristwch a oedd yn rhan o’i brofiad. Mae canghennau’n disgyn, nid dim ond un gangen; ac nid yw’r coed yn hawlio eu lle nac ychwaith yn ansylweddol o angenrheidrwydd. Byddai ffotograff wedi ei dynnu o’r tu hwnt i’r gangen unig yn cynnal naratif amgen. Ond edrych ar ffotograff yr ydym; mae’n dangos i ni sut y gall ffotograffydd profiadol weld, sut y gall ragweld delwedd ac ymateb i’r posibiliadau hynny.

O gofio hanes trasig tirwedd y Somme, gwaith y ffotograffydd yn y fan hon yw dechrau cynrychioli’r hanes hwnnw, mewn termau ffotograffig, rywsut neu’i gilydd, trwy arsylwi a thrwy ddefnyddio’r technegau cyfansoddiadol sydd ar gael iddo, technegau sydd wedi eu seilio, wrth gwrs, ar gonfensiynau diwylliannol y celfyddydau gweledol. Mae rhai o’r confensiynau hyn yn perthyn yn benodol i ffotograffiaeth dirluniadol ddogfennol: derbynnir yr olygfa a’i holl elfennau heb ymyrraeth. Roedd y gangen gwympiedig yn rhodd. Hebddi, ni fyddai Cattrell wedi tynnu’r llun. Dyma bwnc y ffotograff. Er y confensiynau hyn, cyfleu profiad personol y mae ffotograff a gall ffotograffydd arall gyda’r un cyfarpar ymateb yn wahanol, wrth reswm. Dyma sydd yn unigryw am ffotograffiaeth: y cyfuniad o gyfarpar mecanyddol a’r confensiynau sy’n perthyn iddynt ar y naill law, a thriniaeth y ffotograffydd ar y llaw arall, a’r modd y mae’r ddelwedd a gaiff ei chreu yn cael ei gweld a’i darllen.

Mae Peter Cattrell wedi bod yn tynnu lluniau tirluniau’r Rhyfel Byd Cyntaf yn gyson er 1996. Lladdwyd hen ewythr iddo ar y Somme, ac mae’n benderfynol o ddarganfod yr hyn a all amdano, nid dim ond trwy archwilio archifau, ond trwy droedio yr un pridd, anadlu’r un aer – a thynnu lluniau. Roedd y ddelwedd hon yn rhan o arddangosfa Echoes of the Great War. Arddangoswyd lluniau Cattrell o’r Rhyfel Byd Cyntaf ar draws Prydain. Maent i’w gweld yn Ffotogaleri y Gofeb, Machynlleth hyd 21 Ebrill 2018.

Dyma ffotograff sydd wedi ei gyfleu’n hyfryd, wedi ei greu, gam wrth gam, â gallu technegol ac esthetig. Gellir ei weld yn y termau hynny’n unig, yn yr ymdoddiad rhwng y tywyll a’r golau, gyda’r manylion caled ym mlaen y darlun yn arwain at dynerwch y coed yn y pellter, cyn diflannu yng ngwynder diddymdra. Heb gyd-destun i’r llun, gellir ei werthfawrogi fel golygfa hardd, brudd yn unig. Recordiwyd y ffotograff ar ddiwrnod o darth oer, gan ffotograffydd y dylanwadwyd yn fawr arno gan y cyfarwyddwr ffilm Andrei Tarkovsky a’i ddarluniadau atgofus, swreal ar brydiau, o’r tirlun Rwsiaidd.

Plannwyd y coed hyn lle unwaith roedd tir neb, gofod agored, diamddiffyn rhwng dwy linell y ffrynt yr oedd rhaid eu croesi dan fygythiad gynnau’n saethu. Dyma’r amddiffynfa nad oedd yno i’r milwyr. Dyma hefyd y llwybr a ddefnyddir gan ymwelwyr i gyrraedd sawl mynwent ryfel. Ers i’r llun gael ei dynnu, tarmaciwyd y ffordd. Felly mae’r olygfa wedi newid eto fyth, ac ni fydd cangen gwympiedig yn cael penrhyddid mwyach i rwystro mynediad.


Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen’rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 30·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…