Colofnau

Darllen llun: Peter Cattrell

‘Avenue of Trees’ gan Peter Cattrell


Geoff Young

Amser darllen: 3 munud

30·03·2018

Avenue of Trees, Newfoundland Memorial Park, Somme, France gan Peter Cattrell, 2000.

Mae’r gangen gwympiedig yn rhwystro mynediad, yn llinell ar letraws dros y llwybr. A hithau’n gangen gwympiedig unig, gorwedd yn lluddedig ar lawr, yn rhwystr i’r llygad rhag gweld y tu hwnt. Mae’r rhes o goed ar y dde yn dywyllach ac yn hawlio eu lle, tra gwelir y coed goleuach ar y chwith ac yn y pellter yn eu cyflawnder; maent yn fwy ansylweddol a goddefol. Cawn ein cymell am i mewn gan ffurfiau tywyll y coed bygythiol hyn ar y dde, sy’n tarfu eto ar y gynneddf naturiol i symud ymlaen at y golau ysgafnach tu hwnt. Ond dyma naratif ymwybodol sy’n ymdeimlo â thristwch gweddus i’r lleoliad a’i hanes dychrynllyd.

Wrth greu’r ddelwedd hon mae Peter Cattrell fel petai’n creu ffuglen i gynrychioli gwirionedd, yn creu trosiad ar gyfer y tristwch a oedd yn rhan o’i brofiad. Mae canghennau’n disgyn, nid dim ond un gangen; ac nid yw’r coed yn hawlio eu lle nac ychwaith yn ansylweddol o angenrheidrwydd. Byddai ffotograff wedi ei dynnu o’r tu hwnt i’r gangen unig yn cynnal naratif amgen. Ond edrych ar ffotograff yr ydym; mae’n dangos i ni sut y gall ffotograffydd profiadol weld, sut y gall ragweld delwedd ac ymateb i’r posibiliadau hynny.

O gofio hanes trasig tirwedd y Somme, gwaith y ffotograffydd yn y fan hon yw dechrau cynrychioli’r hanes hwnnw, mewn termau ffotograffig, rywsut neu’i gilydd, trwy arsylwi a thrwy ddefnyddio’r technegau cyfansoddiadol sydd ar gael iddo, technegau sydd wedi eu seilio, wrth gwrs, ar gonfensiynau diwylliannol y celfyddydau gweledol. Mae rhai o’r confensiynau hyn yn perthyn yn benodol i ffotograffiaeth dirluniadol ddogfennol: derbynnir yr olygfa a’i holl elfennau heb ymyrraeth. Roedd y gangen gwympiedig yn rhodd. Hebddi, ni fyddai Cattrell wedi tynnu’r llun. Dyma bwnc y ffotograff. Er y confensiynau hyn, cyfleu profiad personol y mae ffotograff a gall ffotograffydd arall gyda’r un cyfarpar ymateb yn wahanol, wrth reswm. Dyma sydd yn unigryw am ffotograffiaeth: y cyfuniad o gyfarpar mecanyddol a’r confensiynau sy’n perthyn iddynt ar y naill law, a thriniaeth y ffotograffydd ar y llaw arall, a’r modd y mae’r ddelwedd a gaiff ei chreu yn cael ei gweld a’i darllen.

Mae Peter Cattrell wedi bod yn tynnu lluniau tirluniau’r Rhyfel Byd Cyntaf yn gyson er 1996. Lladdwyd hen ewythr iddo ar y Somme, ac mae’n benderfynol o ddarganfod yr hyn a all amdano, nid dim ond trwy archwilio archifau, ond trwy droedio yr un pridd, anadlu’r un aer – a thynnu lluniau. Roedd y ddelwedd hon yn rhan o arddangosfa Echoes of the Great War. Arddangoswyd lluniau Cattrell o’r Rhyfel Byd Cyntaf ar draws Prydain. Maent i’w gweld yn Ffotogaleri y Gofeb, Machynlleth hyd 21 Ebrill 2018.

Dyma ffotograff sydd wedi ei gyfleu’n hyfryd, wedi ei greu, gam wrth gam, â gallu technegol ac esthetig. Gellir ei weld yn y termau hynny’n unig, yn yr ymdoddiad rhwng y tywyll a’r golau, gyda’r manylion caled ym mlaen y darlun yn arwain at dynerwch y coed yn y pellter, cyn diflannu yng ngwynder diddymdra. Heb gyd-destun i’r llun, gellir ei werthfawrogi fel golygfa hardd, brudd yn unig. Recordiwyd y ffotograff ar ddiwrnod o darth oer, gan ffotograffydd y dylanwadwyd yn fawr arno gan y cyfarwyddwr ffilm Andrei Tarkovsky a’i ddarluniadau atgofus, swreal ar brydiau, o’r tirlun Rwsiaidd.

Plannwyd y coed hyn lle unwaith roedd tir neb, gofod agored, diamddiffyn rhwng dwy linell y ffrynt yr oedd rhaid eu croesi dan fygythiad gynnau’n saethu. Dyma’r amddiffynfa nad oedd yno i’r milwyr. Dyma hefyd y llwybr a ddefnyddir gan ymwelwyr i gyrraedd sawl mynwent ryfel. Ers i’r llun gael ei dynnu, tarmaciwyd y ffordd. Felly mae’r olygfa wedi newid eto fyth, ac ni fydd cangen gwympiedig yn cael penrhyddid mwyach i rwystro mynediad.


Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen’rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 30·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…