Colofnau

Darllen llun: Peter Cattrell

‘Avenue of Trees’ gan Peter Cattrell


Geoff Young

Amser darllen: 3 munud

30·03·2018

Avenue of Trees, Newfoundland Memorial Park, Somme, France gan Peter Cattrell, 2000.

Mae’r gangen gwympiedig yn rhwystro mynediad, yn llinell ar letraws dros y llwybr. A hithau’n gangen gwympiedig unig, gorwedd yn lluddedig ar lawr, yn rhwystr i’r llygad rhag gweld y tu hwnt. Mae’r rhes o goed ar y dde yn dywyllach ac yn hawlio eu lle, tra gwelir y coed goleuach ar y chwith ac yn y pellter yn eu cyflawnder; maent yn fwy ansylweddol a goddefol. Cawn ein cymell am i mewn gan ffurfiau tywyll y coed bygythiol hyn ar y dde, sy’n tarfu eto ar y gynneddf naturiol i symud ymlaen at y golau ysgafnach tu hwnt. Ond dyma naratif ymwybodol sy’n ymdeimlo â thristwch gweddus i’r lleoliad a’i hanes dychrynllyd.

Wrth greu’r ddelwedd hon mae Peter Cattrell fel petai’n creu ffuglen i gynrychioli gwirionedd, yn creu trosiad ar gyfer y tristwch a oedd yn rhan o’i brofiad. Mae canghennau’n disgyn, nid dim ond un gangen; ac nid yw’r coed yn hawlio eu lle nac ychwaith yn ansylweddol o angenrheidrwydd. Byddai ffotograff wedi ei dynnu o’r tu hwnt i’r gangen unig yn cynnal naratif amgen. Ond edrych ar ffotograff yr ydym; mae’n dangos i ni sut y gall ffotograffydd profiadol weld, sut y gall ragweld delwedd ac ymateb i’r posibiliadau hynny.

O gofio hanes trasig tirwedd y Somme, gwaith y ffotograffydd yn y fan hon yw dechrau cynrychioli’r hanes hwnnw, mewn termau ffotograffig, rywsut neu’i gilydd, trwy arsylwi a thrwy ddefnyddio’r technegau cyfansoddiadol sydd ar gael iddo, technegau sydd wedi eu seilio, wrth gwrs, ar gonfensiynau diwylliannol y celfyddydau gweledol. Mae rhai o’r confensiynau hyn yn perthyn yn benodol i ffotograffiaeth dirluniadol ddogfennol: derbynnir yr olygfa a’i holl elfennau heb ymyrraeth. Roedd y gangen gwympiedig yn rhodd. Hebddi, ni fyddai Cattrell wedi tynnu’r llun. Dyma bwnc y ffotograff. Er y confensiynau hyn, cyfleu profiad personol y mae ffotograff a gall ffotograffydd arall gyda’r un cyfarpar ymateb yn wahanol, wrth reswm. Dyma sydd yn unigryw am ffotograffiaeth: y cyfuniad o gyfarpar mecanyddol a’r confensiynau sy’n perthyn iddynt ar y naill law, a thriniaeth y ffotograffydd ar y llaw arall, a’r modd y mae’r ddelwedd a gaiff ei chreu yn cael ei gweld a’i darllen.

Mae Peter Cattrell wedi bod yn tynnu lluniau tirluniau’r Rhyfel Byd Cyntaf yn gyson er 1996. Lladdwyd hen ewythr iddo ar y Somme, ac mae’n benderfynol o ddarganfod yr hyn a all amdano, nid dim ond trwy archwilio archifau, ond trwy droedio yr un pridd, anadlu’r un aer – a thynnu lluniau. Roedd y ddelwedd hon yn rhan o arddangosfa Echoes of the Great War. Arddangoswyd lluniau Cattrell o’r Rhyfel Byd Cyntaf ar draws Prydain. Maent i’w gweld yn Ffotogaleri y Gofeb, Machynlleth hyd 21 Ebrill 2018.

Dyma ffotograff sydd wedi ei gyfleu’n hyfryd, wedi ei greu, gam wrth gam, â gallu technegol ac esthetig. Gellir ei weld yn y termau hynny’n unig, yn yr ymdoddiad rhwng y tywyll a’r golau, gyda’r manylion caled ym mlaen y darlun yn arwain at dynerwch y coed yn y pellter, cyn diflannu yng ngwynder diddymdra. Heb gyd-destun i’r llun, gellir ei werthfawrogi fel golygfa hardd, brudd yn unig. Recordiwyd y ffotograff ar ddiwrnod o darth oer, gan ffotograffydd y dylanwadwyd yn fawr arno gan y cyfarwyddwr ffilm Andrei Tarkovsky a’i ddarluniadau atgofus, swreal ar brydiau, o’r tirlun Rwsiaidd.

Plannwyd y coed hyn lle unwaith roedd tir neb, gofod agored, diamddiffyn rhwng dwy linell y ffrynt yr oedd rhaid eu croesi dan fygythiad gynnau’n saethu. Dyma’r amddiffynfa nad oedd yno i’r milwyr. Dyma hefyd y llwybr a ddefnyddir gan ymwelwyr i gyrraedd sawl mynwent ryfel. Ers i’r llun gael ei dynnu, tarmaciwyd y ffordd. Felly mae’r olygfa wedi newid eto fyth, ac ni fydd cangen gwympiedig yn cael penrhyddid mwyach i rwystro mynediad.


Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen’rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 30·03·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Gareth Leaman

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y…

Adolygu


Dylan Huw

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i…

Cyfansoddi


Boz Groden

gŵyl

Dydd neu ddyddiau pryd na chyflawnir gwaith beunyddiol, dydd neu ddyddiau o ddifyrrwch neu adloniant; diwrnod wedi ei neilltuo a'i gadw'n barchus yn flynyddol er coffa am ryw sant neu berson arbennig neu am ryw ddigwyddiad cofiadwy, dydd gŵyl (grefyddol), dygwyl, dydd cysegredig, gwyl-mabsant, diwrnod…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Adolygu


Miriam Elin Jones

Mewn sioe gerdd lachar, How to Win Against History, y dysgais i gyntaf am fodolaeth pumed Marcwis Môn. Gyda’r fersiwn honno o stori anhygoel y dyn hwn yn fyw yng fy nghof – dyn a wariodd bob ceiniog o’i gyfoeth teuluol ar ddeiamwntiau…

Adolygu


Morgan Owen

Gorddefnyddir yr ansoddair ‘cynnil’ wrth adolygu a gwerthu nofelau Cymraeg: perthyn y gair i eirfa (an)feirniadol dra ystrydebol erbyn hyn, nad yw’n golygu odid ddim (ail agos i ‘cynnil’ yw ‘cignoeth’). Yn yr achos hwn, fodd bynnag, hynod briodol yw’r gair ‘cynnil’ a chlod mawr i’r awdur yw y llwyr…

Adolygu


Katie Gramich

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Adolygu


Dyfrig Jones

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…