Colofnau

Darllen llun: Edith Tudor-Hart


Diane Bailey

Amser darllen: 5 munud

28·07·2018

‘Working Women’s Guild/Workers’ Wives’: protest gweithwyr di-waith yn Nhrealaw, 1935, gan Edith Tudor-Hart

Yn 1935, tynnodd Edith Tudor-Hart y llun hwn yn Nhrealaw, de Cymru: gwŷr a merched yn gorymdeithio yn erbyn deddf diweithdra’r llywodraeth a bygythiad y prawf modd. Y flwyddyn flaenorol, priododd y meddyg Alexander Tudor-Hart yn Fienna, priodas a gynigiai ddihangfa i Brydain rhag gormes ffasgiaeth Awstria. Fe’i dilynwyd gan ei brawd iau, Wolfgang Suschitsky.

Ganwyd Edith yn 1908. Sefydlodd ei rhieni siop lyfrau a gwasg sosialaidd yn 1901, yn ardal ddiwydiannol Favoriten yn Fienna (busnes a ‘ddiddymwyd’ yn 1938 gan y Natsïaid). Llanwyd ei hieuenctid â llyfrau gwleidyddol a phamffledi o blaid hawliau merched, rhyddfreinio rhywiol a diwygio addysg, a chafodd ei hatynnu gan athroniaeth yr addysgwraig o’r Eidal Maria Montessori, gan fynd i Dessau, i’r Bauhaus, yn hwyrach ymlaen, sef cartref ffotograffiaeth avant-garde. Ond pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw.

Yn 1934, ymunodd Alexander â meddygfa yn y Rhondda. Roedd yr awyrgylch a ddarganfu Edith yno, o gyni enbyd a theimladau cryfion yn mudferwi yn erbyn cyfalafiaeth a ffasgiaeth, yn gyfarwydd iddi. Daeth â moeseg ffurfiannol ymarfer y cyfandir gyda hi o Fienna: yno, cymhellwyd ffotograffwyr a ddogfennai’r gymdeithas i ‘gymryd ochr’.

Roedd hon yn brotest anferth, yn sylweddol o safbwynt hanesyddol a gwleidyddol. Cerddodd 300,000 heibio’r tai teras gan weu eu ffordd i lawr ac i fyny ochrau’r cwm; roedd hynt y strydoedd wedi eu dynodi gan lampau nwy a pholion telegraff, y pellterau wedi eu colli yn niwl y calonbarth diwydiannol. Cafwyd postyn giât cyfleus o uchder delfrydol i alluogi Edith i godi ei golygon o ffenestr ei chamera Rolleiflex i wynebau’r bobl: bechgyn mewn capiau a throwsusau cwta, genethod wedi eu lapio rhag yr oerfel; a merched ifanc a chanol-oed fel ei gilydd yn edrych allan o dan ymbaréls (er mwyn cael eu gweld yn well yn gymaint ag er mwyn gweld), eu siapiau byw yn ychwanegu at y patrwm o wynebau dyrchafedig – wynebau llawn cywreinrwydd, a siriol hefyd, ar y cyfan. A phawb yn ymuno â’r orymdaith, yr ychydig gweddilliol yn pwyso ar ben drysau’r tai, eu breichiau ymhleth, yn mwynhau’r sioe. Adlewyrchir golau Chwefror gan strydoedd a thoeau gwlypion a chysgodion y cyrn simnai yn dynodi treigl y dorf wrth iddi lifo i mewn ac allan o ffrâm camera Edith. Nogia’r momentwm – y gorymdeithwyr yn ymwybodol, efallai, eu bod yn sefyll yn y foment hon rywle rhwng y gorffennol a’r dyfodol.

Erbyn 1936, i orffennol Edith y perthynai’r digwyddiad hwn – a de Cymru. Gadawodd Alexander am Ryfel Cartref Sbaen, i weithio fel llawfeddyg. Daeth Edith o hyd i waith fel ffotograffydd yn ôl yn Lloegr, lle’r aeth i’r afael eto â gweithgaredd a ddechreuwyd ganddi yn Fienna: cyflenwai ffotograffau eithriadol o dreiddgar ar gyfer erthyglau a llyfrau a gyhoeddwyd fel rhan o’r ymgyrch dros iechyd ac addysg plant (dioddefai ei mab o awtistiaeth trwm).

Yn yr un modd ag Edith, teithiodd y ffotograff hwn. Er ei fod ar yr olwg gyntaf yn gyfan gwbl fydol ei ffocws, mae’n cofnodi safbwynt hanfodol. Dogfennir cymdeithas ganddo a gofynnir i’r darllenydd wreiddio ystyr y ddelwedd mewn profiad real. Pan hedodd Edith o Fienna, cafodd llawer o’i deunydd ffotograffig eu cymryd oddi arni gan yr awdurdodau; ym Mhrydain eto, yn 1951, wrth iddi barhau i gael ei herlid, dinistriodd yr hyn a dybiasai allai roi achos dros ei chyhuddo – ffotograffau a negatifau o’i chyfnod fel ymgyrchwraig, fel negesydd ac asiant achlysurol i’r Blaid Gomiwnyddol.

Yn y 1980au, argraffodd Wolfgang yr oll a oedd ganddo o waith ei chwaer. Mae’r ffotograff hwn yn un o blith 21 a dynnwyd yn ne Cymru ac a gedwir yng nghasgliad y Llyfrgell Genedlaethol. Goroesodd y llun, fel y goroesodd y foment hon.


Diane Bailey yw perchennog Siop Lyfrau Pen'rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Geoff Young.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…