Colofnau

Darllen llun: Edith Tudor-Hart


Diane Bailey

Amser darllen: 5 munud

28·07·2018

‘Working Women’s Guild/Workers’ Wives’: protest gweithwyr di-waith yn Nhrealaw, 1935, gan Edith Tudor-Hart

Yn 1935, tynnodd Edith Tudor-Hart y llun hwn yn Nhrealaw, de Cymru: gwŷr a merched yn gorymdeithio yn erbyn deddf diweithdra’r llywodraeth a bygythiad y prawf modd. Y flwyddyn flaenorol, priododd y meddyg Alexander Tudor-Hart yn Fienna, priodas a gynigiai ddihangfa i Brydain rhag gormes ffasgiaeth Awstria. Fe’i dilynwyd gan ei brawd iau, Wolfgang Suschitsky.

Ganwyd Edith yn 1908. Sefydlodd ei rhieni siop lyfrau a gwasg sosialaidd yn 1901, yn ardal ddiwydiannol Favoriten yn Fienna (busnes a ‘ddiddymwyd’ yn 1938 gan y Natsïaid). Llanwyd ei hieuenctid â llyfrau gwleidyddol a phamffledi o blaid hawliau merched, rhyddfreinio rhywiol a diwygio addysg, a chafodd ei hatynnu gan athroniaeth yr addysgwraig o’r Eidal Maria Montessori, gan fynd i Dessau, i’r Bauhaus, yn hwyrach ymlaen, sef cartref ffotograffiaeth avant-garde. Ond pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw.

Yn 1934, ymunodd Alexander â meddygfa yn y Rhondda. Roedd yr awyrgylch a ddarganfu Edith yno, o gyni enbyd a theimladau cryfion yn mudferwi yn erbyn cyfalafiaeth a ffasgiaeth, yn gyfarwydd iddi. Daeth â moeseg ffurfiannol ymarfer y cyfandir gyda hi o Fienna: yno, cymhellwyd ffotograffwyr a ddogfennai’r gymdeithas i ‘gymryd ochr’.

Roedd hon yn brotest anferth, yn sylweddol o safbwynt hanesyddol a gwleidyddol. Cerddodd 300,000 heibio’r tai teras gan weu eu ffordd i lawr ac i fyny ochrau’r cwm; roedd hynt y strydoedd wedi eu dynodi gan lampau nwy a pholion telegraff, y pellterau wedi eu colli yn niwl y calonbarth diwydiannol. Cafwyd postyn giât cyfleus o uchder delfrydol i alluogi Edith i godi ei golygon o ffenestr ei chamera Rolleiflex i wynebau’r bobl: bechgyn mewn capiau a throwsusau cwta, genethod wedi eu lapio rhag yr oerfel; a merched ifanc a chanol-oed fel ei gilydd yn edrych allan o dan ymbaréls (er mwyn cael eu gweld yn well yn gymaint ag er mwyn gweld), eu siapiau byw yn ychwanegu at y patrwm o wynebau dyrchafedig – wynebau llawn cywreinrwydd, a siriol hefyd, ar y cyfan. A phawb yn ymuno â’r orymdaith, yr ychydig gweddilliol yn pwyso ar ben drysau’r tai, eu breichiau ymhleth, yn mwynhau’r sioe. Adlewyrchir golau Chwefror gan strydoedd a thoeau gwlypion a chysgodion y cyrn simnai yn dynodi treigl y dorf wrth iddi lifo i mewn ac allan o ffrâm camera Edith. Nogia’r momentwm – y gorymdeithwyr yn ymwybodol, efallai, eu bod yn sefyll yn y foment hon rywle rhwng y gorffennol a’r dyfodol.

Erbyn 1936, i orffennol Edith y perthynai’r digwyddiad hwn – a de Cymru. Gadawodd Alexander am Ryfel Cartref Sbaen, i weithio fel llawfeddyg. Daeth Edith o hyd i waith fel ffotograffydd yn ôl yn Lloegr, lle’r aeth i’r afael eto â gweithgaredd a ddechreuwyd ganddi yn Fienna: cyflenwai ffotograffau eithriadol o dreiddgar ar gyfer erthyglau a llyfrau a gyhoeddwyd fel rhan o’r ymgyrch dros iechyd ac addysg plant (dioddefai ei mab o awtistiaeth trwm).

Yn yr un modd ag Edith, teithiodd y ffotograff hwn. Er ei fod ar yr olwg gyntaf yn gyfan gwbl fydol ei ffocws, mae’n cofnodi safbwynt hanfodol. Dogfennir cymdeithas ganddo a gofynnir i’r darllenydd wreiddio ystyr y ddelwedd mewn profiad real. Pan hedodd Edith o Fienna, cafodd llawer o’i deunydd ffotograffig eu cymryd oddi arni gan yr awdurdodau; ym Mhrydain eto, yn 1951, wrth iddi barhau i gael ei herlid, dinistriodd yr hyn a dybiasai allai roi achos dros ei chyhuddo – ffotograffau a negatifau o’i chyfnod fel ymgyrchwraig, fel negesydd ac asiant achlysurol i’r Blaid Gomiwnyddol.

Yn y 1980au, argraffodd Wolfgang yr oll a oedd ganddo o waith ei chwaer. Mae’r ffotograff hwn yn un o blith 21 a dynnwyd yn ne Cymru ac a gedwir yng nghasgliad y Llyfrgell Genedlaethol. Goroesodd y llun, fel y goroesodd y foment hon.


Diane Bailey yw perchennog Siop Lyfrau Pen'rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Geoff Young.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Gareth Leaman

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y…

Adolygu


Dylan Huw

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i…

Cyfansoddi


Boz Groden

gŵyl

Dydd neu ddyddiau pryd na chyflawnir gwaith beunyddiol, dydd neu ddyddiau o ddifyrrwch neu adloniant; diwrnod wedi ei neilltuo a'i gadw'n barchus yn flynyddol er coffa am ryw sant neu berson arbennig neu am ryw ddigwyddiad cofiadwy, dydd gŵyl (grefyddol), dygwyl, dydd cysegredig, gwyl-mabsant, diwrnod…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Adolygu


Miriam Elin Jones

Mewn sioe gerdd lachar, How to Win Against History, y dysgais i gyntaf am fodolaeth pumed Marcwis Môn. Gyda’r fersiwn honno o stori anhygoel y dyn hwn yn fyw yng fy nghof – dyn a wariodd bob ceiniog o’i gyfoeth teuluol ar ddeiamwntiau…

Adolygu


Morgan Owen

Gorddefnyddir yr ansoddair ‘cynnil’ wrth adolygu a gwerthu nofelau Cymraeg: perthyn y gair i eirfa (an)feirniadol dra ystrydebol erbyn hyn, nad yw’n golygu odid ddim (ail agos i ‘cynnil’ yw ‘cignoeth’). Yn yr achos hwn, fodd bynnag, hynod briodol yw’r gair ‘cynnil’ a chlod mawr i’r awdur yw y llwyr…

Adolygu


Katie Gramich

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Adolygu


Dyfrig Jones

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…