Colofnau

Darllen llun: Edith Tudor-Hart


Diane Bailey

Amser darllen: 5 munud

28·07·2018

‘Working Women’s Guild/Workers’ Wives’: protest gweithwyr di-waith yn Nhrealaw, 1935, gan Edith Tudor-Hart

Yn 1935, tynnodd Edith Tudor-Hart y llun hwn yn Nhrealaw, de Cymru: gwŷr a merched yn gorymdeithio yn erbyn deddf diweithdra’r llywodraeth a bygythiad y prawf modd. Y flwyddyn flaenorol, priododd y meddyg Alexander Tudor-Hart yn Fienna, priodas a gynigiai ddihangfa i Brydain rhag gormes ffasgiaeth Awstria. Fe’i dilynwyd gan ei brawd iau, Wolfgang Suschitsky.

Ganwyd Edith yn 1908. Sefydlodd ei rhieni siop lyfrau a gwasg sosialaidd yn 1901, yn ardal ddiwydiannol Favoriten yn Fienna (busnes a ‘ddiddymwyd’ yn 1938 gan y Natsïaid). Llanwyd ei hieuenctid â llyfrau gwleidyddol a phamffledi o blaid hawliau merched, rhyddfreinio rhywiol a diwygio addysg, a chafodd ei hatynnu gan athroniaeth yr addysgwraig o’r Eidal Maria Montessori, gan fynd i Dessau, i’r Bauhaus, yn hwyrach ymlaen, sef cartref ffotograffiaeth avant-garde. Ond pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw.

Yn 1934, ymunodd Alexander â meddygfa yn y Rhondda. Roedd yr awyrgylch a ddarganfu Edith yno, o gyni enbyd a theimladau cryfion yn mudferwi yn erbyn cyfalafiaeth a ffasgiaeth, yn gyfarwydd iddi. Daeth â moeseg ffurfiannol ymarfer y cyfandir gyda hi o Fienna: yno, cymhellwyd ffotograffwyr a ddogfennai’r gymdeithas i ‘gymryd ochr’.

Roedd hon yn brotest anferth, yn sylweddol o safbwynt hanesyddol a gwleidyddol. Cerddodd 300,000 heibio’r tai teras gan weu eu ffordd i lawr ac i fyny ochrau’r cwm; roedd hynt y strydoedd wedi eu dynodi gan lampau nwy a pholion telegraff, y pellterau wedi eu colli yn niwl y calonbarth diwydiannol. Cafwyd postyn giât cyfleus o uchder delfrydol i alluogi Edith i godi ei golygon o ffenestr ei chamera Rolleiflex i wynebau’r bobl: bechgyn mewn capiau a throwsusau cwta, genethod wedi eu lapio rhag yr oerfel; a merched ifanc a chanol-oed fel ei gilydd yn edrych allan o dan ymbaréls (er mwyn cael eu gweld yn well yn gymaint ag er mwyn gweld), eu siapiau byw yn ychwanegu at y patrwm o wynebau dyrchafedig – wynebau llawn cywreinrwydd, a siriol hefyd, ar y cyfan. A phawb yn ymuno â’r orymdaith, yr ychydig gweddilliol yn pwyso ar ben drysau’r tai, eu breichiau ymhleth, yn mwynhau’r sioe. Adlewyrchir golau Chwefror gan strydoedd a thoeau gwlypion a chysgodion y cyrn simnai yn dynodi treigl y dorf wrth iddi lifo i mewn ac allan o ffrâm camera Edith. Nogia’r momentwm – y gorymdeithwyr yn ymwybodol, efallai, eu bod yn sefyll yn y foment hon rywle rhwng y gorffennol a’r dyfodol.

Erbyn 1936, i orffennol Edith y perthynai’r digwyddiad hwn – a de Cymru. Gadawodd Alexander am Ryfel Cartref Sbaen, i weithio fel llawfeddyg. Daeth Edith o hyd i waith fel ffotograffydd yn ôl yn Lloegr, lle’r aeth i’r afael eto â gweithgaredd a ddechreuwyd ganddi yn Fienna: cyflenwai ffotograffau eithriadol o dreiddgar ar gyfer erthyglau a llyfrau a gyhoeddwyd fel rhan o’r ymgyrch dros iechyd ac addysg plant (dioddefai ei mab o awtistiaeth trwm).

Yn yr un modd ag Edith, teithiodd y ffotograff hwn. Er ei fod ar yr olwg gyntaf yn gyfan gwbl fydol ei ffocws, mae’n cofnodi safbwynt hanfodol. Dogfennir cymdeithas ganddo a gofynnir i’r darllenydd wreiddio ystyr y ddelwedd mewn profiad real. Pan hedodd Edith o Fienna, cafodd llawer o’i deunydd ffotograffig eu cymryd oddi arni gan yr awdurdodau; ym Mhrydain eto, yn 1951, wrth iddi barhau i gael ei herlid, dinistriodd yr hyn a dybiasai allai roi achos dros ei chyhuddo – ffotograffau a negatifau o’i chyfnod fel ymgyrchwraig, fel negesydd ac asiant achlysurol i’r Blaid Gomiwnyddol.

Yn y 1980au, argraffodd Wolfgang yr oll a oedd ganddo o waith ei chwaer. Mae’r ffotograff hwn yn un o blith 21 a dynnwyd yn ne Cymru ac a gedwir yng nghasgliad y Llyfrgell Genedlaethol. Goroesodd y llun, fel y goroesodd y foment hon.


Diane Bailey yw perchennog Siop Lyfrau Pen'rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Geoff Young.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Pan ddechreuodd ffasgiaeth ledu ei gafael, denwyd Edith gan yr orchwyl o gofnodi bywyd cymdeithasol a gwleidyddol Fienna – trigolion y ddinas, protestiadau ar y stryd ac amgylchiadau byw

Dyddiad cyhoeddi: 28·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…