Dadansoddi

Darllen llun: Sirkka-Liisa Konttinen

Heather yn chwarae piano mewn tŷ wedi mynd â’i ben iddo


Geoff Young

Amser darllen: 4 munud

30·11·2018

Heather Playing a Piano in a Derelict House, 1971
© Sirkka-Liisa Konttinen, gyda diolch i Amber / L Parker Stephenson Photographs

 

I heard the sounds of a broken piano drifting out of an upstairs window of a half-demolished house. There was barely a staircase left to it. I had been photographing children playing in the street and, out of curiosity, climbed the stairs to find a young girl, maybe eight or nine years old, absorbed in making her music with the abandoned piano. Like me, she had just wandered into the house from the street.

Dyma gyffyrddiadau bywgraffyddol ffotograff. Ymgartrefodd Sirkka-Liisa Konttinen yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn 23 oed. Daeth o’i chartref yn y Ffindir i Lundain yn gyntaf, cyn symud i ardal Byker yn Newcastle upon Tyne dair blynedd yn ddiweddarach. Aeth ati i greu cofnod o gymuned oedd yn graddol ddiflannu, o ganlyniad i nod cynllunwyr Dinas Newcastle i ailgartrefu pobl, i anghofio cymuned, cyfeillgarwch, hen ffyrdd, i wella bywydau. Mae hi am dynnu lluniau ym mhob tŷ yn ei stryd a thu hwnt; mae hi am wneud delweddau fydd yn anrhydeddu’r gymuned, i’w gosod mewn amser.

A’r ferch fach, y bysedd meddylgar yn chwarae nodau’r piano a adawyd i fynd â’i ben iddo. Yn gwrando, mae hi wedi ei hynysu, yn y ffotograff ac yn ei meddyliau, yn ei realiti ei hun. Llun prydferth, dwysingol yw Heather Playing a Piano in a Derelict House, wedi ei greu’n syml ac yn sydyn gan y ffotograffydd yn 1971. Yn yr ennyd hon, mae hanes dau fywyd yn cyffwrdd cyn parhau ar hyd eu priod lwybrau.

Piano, papur wal, ystafell, tŷ, stryd, cymuned, pob un â’i hanes. Roedd popeth yn newydd unwaith. Ymgartrefodd pobl, yn gyffro i gyd, yn eu tai eu hunain: bu ailaddurno, hynt a helynt teulu, gwaith, chwarae; yn lliaws dirifedi, na ellir ond prin ei weld yma. Dim ond dychmygu’r bywydau hyn y gallwn wrth i ni graffu ar ddelwedd fel hon sy’n amgyffred presennol, gorffennol a dyfodol bron hanner can mlynedd yn ôl. Daeth Konttinen yn rhan o’r byw hwn am saith mlynedd, tan i’w thŷ hithau hefyd gael ei ddymchwel. Wrth wneud y math yma o waith ffotograffig, mae’n naturiol bod ennyn ymddiriedaeth gyda’r camera, cael eich adnabod, eich enwi yn hanfodol.

Roedd y 60au a’r 70au yn gyfnod o newid ym Mhrydain, newid a gofnodwyd gan ffotograffwyr lleol megis Shirley Baker yn Salford, Jack Hulme yn Swydd Efrog, Vanley Burke yn Birmingham a Roger Mayne yn Llundain. Yn yr un cyfnod, symudodd y ffotograffydd Tsiec Markéta Luskačová i Lundain, yn 1975, a thynnu lluniau yn ardal Spitalfields, gan arddangos ei gwaith, maes o law, ar y cyd â Konttinen. Yn ne Cymru ar y pryd, roedd Pete Davis yn ŵr ifanc, yn byw ac yn tynnu lluniau yn ardal Caerdydd, ond tynnwyd y lluniau mwyaf adnabyddus gan dri Americanwr: Robert Frank (o’r Swistir yn wreiddiol), W Eugene Smith a Bruce Davidson, ffotograffwyr gwleidyddol, profiadol, a gafodd eu denu i dde Cymru gan frwydr y dosbarth gweithiol.

Roedd Konttinen yn un o sefydlwyr yr Amber Collective, a gychwynnwyd yn 1968 yn ardal ddiwydiannol Newcastle, er mwyn gwneud ffilmiau a ffotograffau i gofnodi bywyd a gwaith yr ardal. Fel sydd hefyd yn angenrheidiol i ffotograffydd, dieithryn ydoedd, estrones, ond cafodd ei chofleidio’n reddfol gan drigolion Byker, yn arbennig y merched lleol a edrychodd ar ei hôl, yn poeni amdani, yn ei magu. Fel arall, sut y byddai hi’n dod i ben, mor ifanc, mor bell o gartref?

Cynneddf naturiol, ddynol yw’r reddf i helpu eraill. Caiff hyn ei herio a’i wneud yn anos, yn llai digymell pan fo bywyd yn ymdrech, pan fo’r amserau’n anodd ac, i nifer fawr ym Mhrydain, mae’r amserau ar hyn o bryd yn anodd neilltuol. Gwaethygwyd y cyni hwn ac ysgogwyd rhaniadau gan y mesurau hirlwm. Pleidleisiodd pobl gogledd-ddwyrain Lloegr o blaid Prydain yn gadael yr Undeb Ewropeaidd (58% i 42%), fel y gwnaeth trigolion de Cymru (56% i 44%), dwy ardal ddiwydiannol yr wyf wedi byw ynddynt. Yn fy mhrofiad i, nid yw’r naill ganlyniad na’r llall yn mynegi cymeriad cyffredin y bobl na’u hysbryd hanesyddol.

Mae’r print bellach yng nghasgliad y Tate Modern. Cyhoeddwyd pum cyfrol o ffotograffiaeth Konttinen, y lluniau oll wedi eu tynnu yng ngogledd-ddwyrain Lloegr. Mae hi’n dal i fyw yno, ac mae Amber a The Side Gallery yn dal yno, yn dal i weithio, yn driw i ysbryd y mudiad dogfennu cymdeithasol.


Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen'rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 30·11·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…