Dadansoddi

Darllen llun: Sirkka-Liisa Konttinen

Heather yn chwarae piano mewn tŷ wedi mynd â’i ben iddo


Geoff Young

Amser darllen: 4 munud

30·11·2018

Heather Playing a Piano in a Derelict House, 1971
© Sirkka-Liisa Konttinen, gyda diolch i Amber / L Parker Stephenson Photographs

 

I heard the sounds of a broken piano drifting out of an upstairs window of a half-demolished house. There was barely a staircase left to it. I had been photographing children playing in the street and, out of curiosity, climbed the stairs to find a young girl, maybe eight or nine years old, absorbed in making her music with the abandoned piano. Like me, she had just wandered into the house from the street.

Dyma gyffyrddiadau bywgraffyddol ffotograff. Ymgartrefodd Sirkka-Liisa Konttinen yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn 23 oed. Daeth o’i chartref yn y Ffindir i Lundain yn gyntaf, cyn symud i ardal Byker yn Newcastle upon Tyne dair blynedd yn ddiweddarach. Aeth ati i greu cofnod o gymuned oedd yn graddol ddiflannu, o ganlyniad i nod cynllunwyr Dinas Newcastle i ailgartrefu pobl, i anghofio cymuned, cyfeillgarwch, hen ffyrdd, i wella bywydau. Mae hi am dynnu lluniau ym mhob tŷ yn ei stryd a thu hwnt; mae hi am wneud delweddau fydd yn anrhydeddu’r gymuned, i’w gosod mewn amser.

A’r ferch fach, y bysedd meddylgar yn chwarae nodau’r piano a adawyd i fynd â’i ben iddo. Yn gwrando, mae hi wedi ei hynysu, yn y ffotograff ac yn ei meddyliau, yn ei realiti ei hun. Llun prydferth, dwysingol yw Heather Playing a Piano in a Derelict House, wedi ei greu’n syml ac yn sydyn gan y ffotograffydd yn 1971. Yn yr ennyd hon, mae hanes dau fywyd yn cyffwrdd cyn parhau ar hyd eu priod lwybrau.

Piano, papur wal, ystafell, tŷ, stryd, cymuned, pob un â’i hanes. Roedd popeth yn newydd unwaith. Ymgartrefodd pobl, yn gyffro i gyd, yn eu tai eu hunain: bu ailaddurno, hynt a helynt teulu, gwaith, chwarae; yn lliaws dirifedi, na ellir ond prin ei weld yma. Dim ond dychmygu’r bywydau hyn y gallwn wrth i ni graffu ar ddelwedd fel hon sy’n amgyffred presennol, gorffennol a dyfodol bron hanner can mlynedd yn ôl. Daeth Konttinen yn rhan o’r byw hwn am saith mlynedd, tan i’w thŷ hithau hefyd gael ei ddymchwel. Wrth wneud y math yma o waith ffotograffig, mae’n naturiol bod ennyn ymddiriedaeth gyda’r camera, cael eich adnabod, eich enwi yn hanfodol.

Roedd y 60au a’r 70au yn gyfnod o newid ym Mhrydain, newid a gofnodwyd gan ffotograffwyr lleol megis Shirley Baker yn Salford, Jack Hulme yn Swydd Efrog, Vanley Burke yn Birmingham a Roger Mayne yn Llundain. Yn yr un cyfnod, symudodd y ffotograffydd Tsiec Markéta Luskačová i Lundain, yn 1975, a thynnu lluniau yn ardal Spitalfields, gan arddangos ei gwaith, maes o law, ar y cyd â Konttinen. Yn ne Cymru ar y pryd, roedd Pete Davis yn ŵr ifanc, yn byw ac yn tynnu lluniau yn ardal Caerdydd, ond tynnwyd y lluniau mwyaf adnabyddus gan dri Americanwr: Robert Frank (o’r Swistir yn wreiddiol), W Eugene Smith a Bruce Davidson, ffotograffwyr gwleidyddol, profiadol, a gafodd eu denu i dde Cymru gan frwydr y dosbarth gweithiol.

Roedd Konttinen yn un o sefydlwyr yr Amber Collective, a gychwynnwyd yn 1968 yn ardal ddiwydiannol Newcastle, er mwyn gwneud ffilmiau a ffotograffau i gofnodi bywyd a gwaith yr ardal. Fel sydd hefyd yn angenrheidiol i ffotograffydd, dieithryn ydoedd, estrones, ond cafodd ei chofleidio’n reddfol gan drigolion Byker, yn arbennig y merched lleol a edrychodd ar ei hôl, yn poeni amdani, yn ei magu. Fel arall, sut y byddai hi’n dod i ben, mor ifanc, mor bell o gartref?

Cynneddf naturiol, ddynol yw’r reddf i helpu eraill. Caiff hyn ei herio a’i wneud yn anos, yn llai digymell pan fo bywyd yn ymdrech, pan fo’r amserau’n anodd ac, i nifer fawr ym Mhrydain, mae’r amserau ar hyn o bryd yn anodd neilltuol. Gwaethygwyd y cyni hwn ac ysgogwyd rhaniadau gan y mesurau hirlwm. Pleidleisiodd pobl gogledd-ddwyrain Lloegr o blaid Prydain yn gadael yr Undeb Ewropeaidd (58% i 42%), fel y gwnaeth trigolion de Cymru (56% i 44%), dwy ardal ddiwydiannol yr wyf wedi byw ynddynt. Yn fy mhrofiad i, nid yw’r naill ganlyniad na’r llall yn mynegi cymeriad cyffredin y bobl na’u hysbryd hanesyddol.

Mae’r print bellach yng nghasgliad y Tate Modern. Cyhoeddwyd pum cyfrol o ffotograffiaeth Konttinen, y lluniau oll wedi eu tynnu yng ngogledd-ddwyrain Lloegr. Mae hi’n dal i fyw yno, ac mae Amber a The Side Gallery yn dal yno, yn dal i weithio, yn driw i ysbryd y mudiad dogfennu cymdeithasol.


Geoff Young yw perchennog Galeri a Siop Lyfrau Pen'rallt a Ffotogaleri y Gofeb ym Machynlleth, ar y cyd â Diane Bailey.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 30·11·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


John Emyr

Casglodd Glyn ei fagiau gan sylwi, drwy ffenest ei lofft, fod llechi’r toeau yn sych. Hyd yma, ar y bore hwn o Fai ym Mangor Uchaf, roedd y tywydd o’i blaid. Er iddo glywed chwyrniadau ffrae atmosfferig y cymylau uwchlaw’r Carneddau neithiwr, roedd…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae’r profiad o ddarllen y gyfrol hon fel eistedd ar soffa yn gwrando ar ferch alluog, ddidwyll a byrlymus yn adrodd hanes ei bywyd, paned mewn un llaw, hancesi papur mewn llaw arall, a digon o chwerthin. Mae’n lyfr mor hawdd ei ddarllen ar un ystyr, mor agos at rywun, y…

Cyfansoddi


Osian Wyn Owen

Pobol coleg fu’n clegar ‘nad oes byd na phlaned sbâr wedi hon’ a bod ‘i wedd yr haf gynhesrwydd rhyfedd ... 

Cyfansoddi


Rhiannon Ifans

Piciodd Ingrid i'r ardd i dorri cabatsien. Roedd hi’n ddychryn o oer, ac asgwrn ei chlun yn boen byw rhwng y gwynt main a’r eira’n pluo’n ysgafn o gwmpas ei phen. Ers dyddiau roedd yr awyr dywyll fel petai’n dal ei hanadl, yn gyndyn o ryddhau mwy na sgeintiad…

Cyfansoddi


Carl Chapple

Yn 2013 y dechreuodd fy niddordeb mewn dawns. Cynigiodd John Livingston, dawnsiwr a hen ffrind i mi, eistedd ar gyfer llun. Roeddwn yn gweithio ar gyfres o bortreadau o berfformwyr llwyfan ar y pryd – comedïwyr ac actorion yn bennaf ... 

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag…

Adolygu


Dylan Huw

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y…

Adolygu


Esyllt Lewis

Pnawn glawog, pawb bach yn fflat, naws oer yn yr awyr. Dydd Sadwrn ola’ Steddfod. Trodd sudd yr wythnos yn byllau mwdlyd dan draed. Brysiais draw o’r maes i Oriel Ffin y Parc cyn i’r falen Eisteddfodol allu gafael ynof. Dyma ofod gogoneddus yn y goedwig, yn gynnes ynghanol…