Javier Cercas


El Monarca de las Sombras

Literatura Random House, 288tt, €20.90, 2017

Javier Cercas (cyfieithwyd o’r Sbaeneg gan Ann McLean)


Lord of all the dead

MacLehose Press, 288tt, £20.00, Ebrill 2019

Udo am waed
Dadansoddi

Udo am waed


Aled Gruffydd Jones

Amser darllen: 6 munud

05·06·2019

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel Mena. Prif gyfiawnhad Cercas dros adrodd buchedd ei hen ewythr, meddai, oedd cynnig esboniad, i'w deulu ac iddo ef ei hun, am rym a dyfalbarhad y cof am y ffigwr arwrol, chwedleuol bron, hwnnw a fu farw wrth ymladd gyda byddin wrthryfelgar Francisco Franco adeg y Rhyfel Cartref yn Sbaen.

Lladdwyd Manuel Mena yn bedair ar bymtheg oed mewn brwydr yn erbyn catrawd a berthynai i'r Frigâd Gydwladol. Fe'i trawyd ar lannau'r Ebro yn Nghatalunya ddiwedd Medi 1938, rai misoedd cyn diwedd y Rhyfel Cartref. Claddwyd ef yn ei bentref genedigol, Ibahernando, yn Extremadura. Oddi ar hynny, arhosodd ei lun yn ddi-syfl ar fur cartref ei fam fel eicon o'i sancteiddrwydd. A gwir oedd rhybudd y cyfaill hwnnw. Ers cyhoeddi'r gyfrol ysgytwol hon, nad yw'n nofel nac yn astudiaeth hanesyddol yn hollol, daeth Cercas dan don o feirniadaeth gan ymosodwyr ar y chwith a'r dde wleidyddol. Er gwaethaf ymrwymiad cryf Cercas ei hun i achos y chwith weriniaethol, condemniwyd ef gan sosialwyr am geisio pwysleisio dynolrwydd Falangista milwriaethus, a chan eraill ar yr asgell dde am ddryllio eu delwedd gynhaliol ohono a'i debyg fel un o ferthyron byddin fuddugol Franco.  

Serch hynny, mae'r ymchwiliad dirdynnol a beiddgar hwn gan Cercas, sydd ar yr un pryd yn hynod bersonol ac yn gyfanfydol ei afael, yn gyfle i ni ailystyried natur y cariad a'r casineb, y brwdfrydedd a'r brad, sydd unwaith yn rhagor yn rhwygo gwledydd y Gorllewin. Wrth ddarllen y gyfrol hon yn ystod yr wythnos cyn yr Etholiadau Ewropeaidd ar 23 Mai 2019, a'm llygaid ar yr arolygon dyddiol oedd yn darogan  'daeargryn' i'r 'Brexit Party', cwmni preifat Nigel Farage, anodd oedd peidio torri rheol oes a rhyfeddu at y gwersi nas dysgwyd gan y presennol yn dilyn chwalfeydd gwaedlyd yr ugeinfed ganrif. Ac yna, wrth eistedd i ysgrifennu'r darn hwn, mae un llygad ar hynt ymerodraethol Arlywydd honedig yr Unol Daleithiau trwy brifddinas sydd yn ymwrthod â'i ddirmyg ac yn gwawdio ei rwysg.
 

Rhan o lun clawr y gyfrol wreiddiol yn Sbaeneg (Literatura Random House, 2017)

Digon posib mai 'Sut ddigwyddodd hyn?' yw'r cwestiwn hynaf ohonynt i gyd. Sut a phaham y tyfodd bachgen o bentref gwledig – Manuel Mena – yn lladmerydd, yn arweinydd (yn ei blwyf) plaid ffasgaidd y Falange ac yn swyddog mewn byddin fyddai'n dod â dim ond trais a thlodi a gormes i'w gymuned a'i ardal? A sut a phaham y daeth y cof amdano yn arf mewn brwydr ideolegol a barhaodd am bedwar ugain mlynedd? Rhain yw'r cwestiynau anoddaf yr â Cercas i'r afael â hwy. Gwna hynny â dim ond ambell lun yn gymorth, prin ddyrnaid o ddogfennau ym meddiant y fyddin, ac atgofion aelodau'r teulu oedd eto â rhyw frith gof amdano cyn ac yn ystod y rhyfel. 

Mae'r darlun-bortread ffotograffig o Mena, mor ysblennydd yng ngwisg glaerwen ei gatrawd, yn bresenoldeb trychiolaethus trwy gydol y naratif, ond mae'n cuddio llawer mwy nac y mae'n datguddio. Oherwydd, fel y cafodd Cercas ei atgoffa gan un o bentrefwyr Ibahernando, mae'r gwir wastad yn fwy cymhleth a digysbell na'r fytholeg. Ac felly y bu yn achos Manuel Mena. Mena, y plentyn chwilfrydig, darllengar, y pleidiwr pybyr dros egwyddorion José Antonio Primo de Rivera, a'r milwr ymroddedig a aeth yn ôl i faes y gad er iddo gael ei anafu'n ddifrifol bum gwaith cyn ei ladd ym mrwydr yr Ebro. Ond y darganfyddiad mwyaf trawiadol a wnaeth Cercas am ei hen ewythr oedd iddo gyfaddef, rai wythnosau cyn ei farwolaeth, a hynny wrth ei fam, ei frawd a'i chwaer, ei fod wedi ei lwyr ddadrithio.Ya he cumplido. Celwydd, meddai, oedd addewid y gwrthryfel yn erbyn y Weriniaeth. Serch hynny, mynd yn ôl i ymladd a wnaeth, nid oherwydd ei ymrwymiad i'r achos, nac er dyletswydd i'r fyddin, ond yn hytrach i arbed i'w frawd, oedd yn briod ac â phlant, gael ei anfon i'r lladdfa yn ei le. Merthyr i'w deulu oedd Mena, nid i Franco a'i gachgwn gwancus a feddiannodd cyhyd y cof amdano. Rhywsut, rhywbryd, trodd dealltwriaeth y bachgen-filwr hwn o ddelfryd arwrol Velázquez o'r kalos thanatos, marwolaeth berffaith y gwladgarwr, yn ddelwedd o ryfel oedd yn ymdebygu fwy i byrth uffern Goya. Ac yn y foment honno, deallodd Cercas nad Achilles rhyfelgar yr Iliad oedd ei gyneifiad ifanc, ond Achilles yr Odyseia, y cysgod a ymddangosodd o flaen Odysews yn Hades i ymwrthod â'i fytholeg ac i fynnu na fyddai byth am fod yn frenin dros y meirw.
 

Parole in libertà, 1914 gan Filippo Tommaso Marinetti

Wrth gyniweirio nôl a blaen rhwng y presennol a'r 1930au, rhwng delfrydiaeth gynnar Manuel Mena a syniadaeth gyfoes yr awdur, awgryma Cercas sut y gellir pontio'r gagendor dwfn hwn rhyngddynt er mwyn deall yn well natur yr anghenfil ffasgaidd sy'n corddi'r dyfroedd unwaith eto yn sgil argyfwng ariannol y degawd diwethaf. Ar un olwg, nid oes i'r ffasgaeth bresennol yr un wefr fodernaidd a sbardunodd y Mena ifanc, gwefr efallai sydd i'w gweld ar ei gorau yn y cyfnod hwn yng ngwaith Filippo Tommaso Marinetti ac Ezra Pound, gyda'u pwyslais ar dechnoleg a byd ar garlam. Ac er gwaethaf ymdrechion Stephen K Bannon a'i griw i ailddarganfod gwefreiddioldeb y ffasgaeth gynnar honno, trwy addasu syniadau Julius Evola yn arbennig, efallai, methiant hyd yn hyn fu eu hymdrechion i asio hynny â cheidwadaeth draddodiadol. Gall hynny newid. Ond yr hyn sydd yn fwy sicr yw'r grymoedd eraill, dwysach o bosib, sydd yn grymuso'r dde eithafol, sef y damcaniaethau cynllwynio pwerus hynny, 'brad y deallusion' a’r ‘amnewidiad mawr’. Rhed y rhain gyda’i gilydd yn wythien amlwg trwy bleidiau cyfoes y dde eithafol Ewropeaidd, yr olaf wedi treiglo o gysyniad René Binet, aelod o gatrawd Ffrengig yr Waffen SS adeg yr Ail Ryfel Byd, trwy nofel Jean Raspail Le Camp des Saints ym 1973 i gyfrol Renaud CamusLe Grand Remplacement yn 2010.

Ond o dan yr wyneb wrth-Islamaidd, a’r panig parthed y perygl o 'hil-laddiad' Cristnogion gwynion Ewrop, gorwedd yr un amrywiadau ar gasineb: hiliaeth, gwrth-semitiaeth, gwrth-ffeministiaeth, a chywilydd dros dranc ymerodraethau Ewropeaidd y gorffennol. Nid bwgan, o bell ffordd, mo'r ffasgaeth adnewyddedig hon. Serch hynny, ni lwyddodd eto ychwaith i dynnu ynghyd y torfeydd sydd eu hangen arni, yn arbennig ymhlith yr ifanc, gyda'r math o apêl optimistaidd a wnaeth y Falange yn gartref gwleidyddol mor ddeniadol i Manuel Mena a'i debyg. Ac er nad credo hen ddynion gwynion o'm cenhedlaeth gymharol foethus i yn unig yw'r 'boblyddiaeth' bresennol, prin yw'r atebion sydd ganddi i wir argyfyngau ein hoes, megis chwalfa amgylcheddol, y gostyngiad cyson yn arfael cymdeithasol y gyfalafiaeth gorfforaethol, a heriau deallusrwydd artiffisial (AI). Rhain yw'r gwirioneddau y dylem oll ymddiddori ynddynt, ac ymroi i'w hannerch tra bo amser ar ôl i wneud hynny. Fel y daeth Manuel Mena i ddeall, a hynny yng nghanol erchylltra rhyfel, celwydd yw ffasgaeth. Ei gwir amcan yw nid atgyfodi'r genedl ond arbed buddiannau cyfoeth rhag dioddef unrhyw fygythiad gan y gweddill ohonom. Ond er gwaethaf ei thwylledd, a'i amherthnasedd yn wyneb peryglon dirfodol, a ninnau ymhell erbyn hyn o gyffro gwyllt Ibahernando ar drothwy'r Rhyfel Cartref, does dim amheuaeth nad ydi’r un bwystfil trwsgl, ethno-genedlaetholgar a distrywgar hwnnw – o Charlottesville i Christchurch, ac o Fosnia i Firstall – yn dal i udo am waed. 


Gellir darllen cyfweliad gyda Javier Cercas, a gyhoeddwyd yn wreiddiol mewn Albanieg yn y cylchgrawn Symbol (Kosovo, 2018), ar wefan Eurozine. 

Hanesydd yw Aled Gruffydd Jones


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Fel y daeth Manuel Mena i ddeall, a hynny yng nghanol erchylltra rhyfel, celwydd yw ffasgaeth

Dyddiad cyhoeddi: 05·06·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...