gol. Esyllt Maelor


Galar a fi

Y Lolfa, 176tt, £7.99, Gorffennaf 2017

Galar a fi
Dadansoddi

Galar a fi

Cracio


Manon Steffan Ros

Amser darllen: 6 munud

09·08·2017

Bu farw fy mam yn yr oriau mân un bore crasboeth ym mis Gorffennaf. O’r ystafell ar    Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd, roeddwn i’n gallu gweld goleuadau ein pentref ni fel llygaid wedi cau ar lethrau’r foel. Doedd ’na fawr o awel o gwbl, ac mi feddyliais i beth mor od ei bod hi wedi medru gadael ei chorff ar noson mor dawel, heb i unrhyw un weld i ba gyfeiriad yr aeth hi.

Pan oedd hi’n sâl iawn yn yr ysbyty, a minnau’n teimlo’r diwedd yn drwm fel haf yn yr aer o’m cwmpas, daeth dyn mewn coler i mewn i’r ystafell aros ac eisteddodd yn fy ymyl. Roeddwn i wedi bod yn crio ar fy mhen fy hun eto.

Eisteddodd y ddau ohonom mewn tawelwch am ychydig, cyn iddo ofyn mewn llais oedd yn broffesiynol o addfwyn, ‘Fasach chi’n licio i mi weddïo efo chi?’

Am y tro cyntaf yn fy mywyd, cefais yr ysfa i ddyrnu rhywun.

Troais fy mhen i edrych ar ei wyneb agored, clên, a llenwi fy mhen â’r rhegfeydd gwaethaf. Dydw i ddim yn berson blin, ond teimlais y gynddaredd yn berwi fy ngwaed wrth i hwn eistedd yna, yn llonydd ynghanol y ffrwydrad ffiaidd, aflan oedd yn digwydd yn fy mywyd.

‘Sut fedrwch chi eistedd yna yn eich coler twt, efo’ch adnodau tlws yn barod ar eich tafod, a’ch Duw chi wedi caniatáu i’r ddynas ora dwi ’di nabod erioed fod yn gorwedd yn y gwely yn marw, yn bedwar deg ffycin pedwar mlwydd oed? Sut fedrwch chi falu cachu am nefoedd pan mae ei nefoedd hi yma, efo ni, dim efo seintia a hen bobol?’

Dyna roeddwn i’n ei sgrechian, yn fy mhen.

Ysgwyd fy mhen wnes i go iawn, a gwrthod ei gynnig yn dawel, yn gwrtais. Doedd Mam ddim angen pader i’w hebrwng hi o ’ma.

Rydw i’n difaru rŵan, yn difaru teimlo mor flin efo’r dyn a’i Dduw. Cynigiodd ddefod i mi. Mentrodd i mewn i fy eiliadau tywyllaf, mwyaf bregus, a chynnig gobaith. Doeddwn i ddim yn barod am ei ffydd o. Doeddwn i ddim yn barod i ofyn ffafrau gan Dduw.

Dyna pryd, efallai, y teimlais i o am y tro cyntaf – y cracio y tu mewn i mi, fel petai ’na rywbeth a fu’n gadarn ynof fi yn torri am byth, a ’mhen yn teimlo fel miloedd o ddarnau mân, llafnau bychain.

Mi es i chwilio amdani.

Mewn eglwysi ysbrydegwyr ac yn stafelloedd sbâr pobl oedd yn honni bod â chysylltiad ag arallfyd y meirw. Treuliais fy mhen-blwydd yn un ar hugain mewn gwesty yn Llanfair-pwll mewn ffair seicig, yn lluchio pres at fy ngholled, dim ond i glywed ystrydebau mewn llais capel: ‘I can see an old man in a cap, leaning on a gate’ a ‘There’s an old woman with white hair. Do you know anyone by the name of Elizabeth?’ Chwiliais am Mam, am ei llais, am arwydd ei bod hi’n dal yma, yn rhywle. Ac weithiau, pan fydd y tŷ’n dawel ac yn llonydd, mi fydda i’n gofyn i’r dim byd, ‘Wnei di jest neud wbath? Symud wbath, i fi gael gwbod bo chdi yma?’

Mae hi’n llenwi’r lle efo’i habsenoldeb, ei mudandod.

Yna, un noson wlyb, roeddwn i’n eistedd mewn eglwys ysbrydegol yn gwylio Sgowsar yn ceisio cysylltu efo’r meirwon. Roedd o’n cael llawer o bethau yn hanner cywir, ac roedd hynny’n ddigon i’r rhai oedd yn derbyn y negeseuon. Petai o wedi rhoi neges i mi, mae’n siŵr y byddwn innau’n hapus hefyd. Ond wnaeth o ddim.

Edrychais ar weddill y gynulleidfa. Roedd pawb yn brifo. Pob wyneb yn llawn gobaith. Roedd ’na hen bobl a phobl ifanc iawn, Cymry a Saeson, ffermwyr, dynion busnes, mamau ifanc, hipis a goths. A fi. Wedi ein huno gan brofedigaeth.

Edrychais ar y dyn yn y tu blaen.

‘I’ve got a man called Alan... I’m sure it’s Alan...’ ‘Could it be Aled?’ gofynnodd hen ffermwr, ei lais yn greithiau i gyd.

‘Alud! That’s it!’ meddai’r dyn yn llawn rhyddhad.

Llaciodd rhywbeth tyn, tyn ynof fi. Ro’n i’n iawn. Doeddwn i ddim angen hyn mwyach. Do’n i ddim angen dieithriaid yn gaddo’r amhosib. A beth bynnag, os oedd Mam yn dal i fodoli yn rhywle, doedd hi’n sicr ddim yn mynd i ddewis siarad efo fi drwy Sgowsar efo blow-dry a chroen oren llachar.

Mae gen i silff lyfrau yn drymlwythog o ffydd yn fy nghartref. Beibl, wrth gwrs, a Thestament Newydd bach cysurlon, cyfarwydd. Qu’ran, Torah, y Tao Te Ching, gwaith Kahlil Gibran, Plato a Confucius, a chyfrolau am ffydd brodorion America ac Awstralia. Bocs bach o gardiau tarot. Rydw i wedi archwilio’r cyfan, yn chwilio amdani hi – neu, efallai, yn chwilio am rywbeth i drwsio’r crac hyll ynof fi. Weithiau, mae ’na rywbeth yno, yn cuddiad yn Efengyl Mathew neu yn straeon y Dreamtime, a dro arall, dim ond geiriau ydyn nhw.

Silff wahanol o gyfrolau sydd wedi fy lleddfu i. Mae fy enw i ar bob clawr, a fy straeon i ar y tudalennau. Ac mae hi yno, wrth gwrs. Yn fy llyfrau cyntaf, nofelau i blant, mae Mam yn gymeriad pedair ar ddeg oed, yn mynd ar anturiaethau i wlad hud gyda’i brawd, Cledwyn (fy niweddar Yncl Cled). Mae hi yn y llyfrau eraill, hefyd, mewn ffordd fwy cyfrin. Mae’r nofelau’n gatalog o fy ymatebion iddi, ac i’r ffaith foel, oer ei bod hi wedi mynd. Yn gatalog o graciau.

Mae tair blynedd ar ddeg wedi mynd heibio ers i mi weld Mam. Dydi hi ddim wedi cwrdd â fy meibion, nac wedi darllen fy llyfrau, a dwi’n dal i deimlo’r crac yna’n graith y tu mewn i mi. Ond bellach dwi’n meddwl mwy am ei bywyd na’i marwolaeth. Fel mae’r blynyddoedd yn mynd heibio, dwi’n teimlo’n fwyfwy ffodus: ’mod i wedi cael mam annwyl a magwraeth hapus, sefydlog; ’mod i wedi teimlo’i chariad, hyd yn oed ar ôl iddi farw; ’mod i’n byw bywyd mor freintiedig â hyn, pan mae cymaint o bobl yn dioddef mor ofnadwy. A ’mod i’n dechrau, ar ôl yr holl flynyddoedd, dod o hyd iddi hi eto yn y niwl o alar sydd wedi bod o’m cwmpas.

Mae ’na gymaint o bethau hyfryd, digri, cynnes a chariadus i’w dweud amdani.

Ond stori arall ydi honno.


Gellir prynu Galar a fi (gol. Esyllt Maelor) yn eich siop lyfrau leol neu o wefan y cyhoeddwr. Diolch i'r Lolfa am ganiatâd i gyhoeddi'r ysgrif hon gan Manon Steffan Ros.


Mae O'r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn werthfawr - na, yn anhepgor - wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i'r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Manon Steffan Ros, Ysgrifau

 


Mi es i chwilio amdani. Mewn eglwysi ysbry-degwyr ac yn stafelloedd sbâr pobl oedd yn honni bod â chysylltiad ag arallfyd y meirw

Dyddiad cyhoeddi: 09·08·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Elan Grug Muse

‘Trwy ddrych’ oedd testun y Goron yn Eisteddfod Môn 2017. Y mae drych, yn ôl ei natur, yn dangos i ni ryw ddarlun o’n byd. Llun sydd efallai’n gyfarwydd, ond nid yr union lun yr ydym wedi arfer ei weld gyda’n llygaid noeth. Dyna oedd yng nghefn fy meddwl wrth…

Cyfansoddi


Siân Cleaver

Enillydd Her Gyfieithu 2017 Cyfnewidfa Lên Cymru a PEN Cymru yw Siân Cleaver, sy'n hanu o Gastell-nedd. Yn y fan hon gallwch ddarllen cyfieithiad buddugol Siân o gerdd gan y bardd Twrcaidd Nâzim Hikmet, ynghyd â'i hymateb i'r heriau penodol sy'n deillio o gyfieithu o 'iaith bontio'.

Dadansoddi


Manon Steffan Ros

Bu farw fy mam yn yr oriau mân un bore crasboeth ym mis Gorffennaf. O’r ystafell ar Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd, roeddwn i’n gallu gweld goleuadau ein pentref ni fel llygaid wedi cau ar lethrau’r foel.

Dadansoddi


Elinor Wyn Reynolds

Creadur prin oedd Tony Bianchi. Dyn yr ydw i’n falch o allu dweud i fi ei nabod e, rhyw fymryn o leia’, achos y peth am Tony oedd ’mod i’n gwybod mai nofio ar yr wyneb oeddwn i, o gymharu â’i allu rhyfeddol e i blymio i…

Dadansoddi


Marged Tudur

Ar ddydd Llun y Pasg 2014, roeddwn i yn y Caban ym Mrynrefail, yn holi Steve Eaves ar gyfer fy nhraethawd hir. Bwriad y traethawd oedd gofyn a oedd wedi cael sylw haeddiannol fel bardd. Wedi cael fy swyno ers…

Adolygu


Ruth Richards

Ai peth fel ’ma, mewn difri, oedd Eisteddfod y bedwaredd ganrif ar bymtheg? Rhyfeddwn at ffotograffau John Thomas o Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl yn 1884, a'r un pryd fe'n gorfodir i'w cydnabod fel cofnod cywir. Ffotograffiaeth, wedi'r cwbl, yw un o'r cyfryngau amlycaf i gyflwyno'r…

Dadansoddi


Angharad Price

Bob blwyddyn, mae dwy filiwn o deithwyr yn mynd trwy Gaergybi, porthladd fferi prysuraf-ond-un y Deyrnas Unedig, sydd hefyd yn rhan allweddol o briffordd fawr Ewropeaidd yr E22 sy’n ymestyn o Ddulyn i Fosgo a thu hwnt. Flina’ i byth ar y wefr o ddod yma.

Dadansoddi


Simon Brooks & Daniel Williams

'Roedd yna berygl ar ôl Brexit, ac yng nghyd-destun yr etholiad hwn yn benodol, dw i’n meddwl, i Blaid Cymru ddiflannu’n llwyr o olwg pleidleiswyr mewn rhai rhannau o Gymru. Un o sgil-effeithiau Brexit oedd rhannu’r ardaloedd hynny o Gymru a esgorodd ar y bleidlais o…