gol. Esyllt Maelor


Galar a fi

Y Lolfa, 176tt, £7.99, Gorffennaf 2017

Galar a fi
Dadansoddi

Galar a fi

Cracio


Manon Steffan Ros

Amser darllen: 6 munud

09·08·2017

Bu farw fy mam yn yr oriau mân un bore crasboeth ym mis Gorffennaf. O’r ystafell ar    Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd, roeddwn i’n gallu gweld goleuadau ein pentref ni fel llygaid wedi cau ar lethrau’r foel. Doedd ’na fawr o awel o gwbl, ac mi feddyliais i beth mor od ei bod hi wedi medru gadael ei chorff ar noson mor dawel, heb i unrhyw un weld i ba gyfeiriad yr aeth hi.

Pan oedd hi’n sâl iawn yn yr ysbyty, a minnau’n teimlo’r diwedd yn drwm fel haf yn yr aer o’m cwmpas, daeth dyn mewn coler i mewn i’r ystafell aros ac eisteddodd yn fy ymyl. Roeddwn i wedi bod yn crio ar fy mhen fy hun eto.

Eisteddodd y ddau ohonom mewn tawelwch am ychydig, cyn iddo ofyn mewn llais oedd yn broffesiynol o addfwyn, ‘Fasach chi’n licio i mi weddïo efo chi?’

Am y tro cyntaf yn fy mywyd, cefais yr ysfa i ddyrnu rhywun.

Troais fy mhen i edrych ar ei wyneb agored, clên, a llenwi fy mhen â’r rhegfeydd gwaethaf. Dydw i ddim yn berson blin, ond teimlais y gynddaredd yn berwi fy ngwaed wrth i hwn eistedd yna, yn llonydd ynghanol y ffrwydrad ffiaidd, aflan oedd yn digwydd yn fy mywyd.

‘Sut fedrwch chi eistedd yna yn eich coler twt, efo’ch adnodau tlws yn barod ar eich tafod, a’ch Duw chi wedi caniatáu i’r ddynas ora dwi ’di nabod erioed fod yn gorwedd yn y gwely yn marw, yn bedwar deg ffycin pedwar mlwydd oed? Sut fedrwch chi falu cachu am nefoedd pan mae ei nefoedd hi yma, efo ni, dim efo seintia a hen bobol?’

Dyna roeddwn i’n ei sgrechian, yn fy mhen.

Ysgwyd fy mhen wnes i go iawn, a gwrthod ei gynnig yn dawel, yn gwrtais. Doedd Mam ddim angen pader i’w hebrwng hi o ’ma.

Rydw i’n difaru rŵan, yn difaru teimlo mor flin efo’r dyn a’i Dduw. Cynigiodd ddefod i mi. Mentrodd i mewn i fy eiliadau tywyllaf, mwyaf bregus, a chynnig gobaith. Doeddwn i ddim yn barod am ei ffydd o. Doeddwn i ddim yn barod i ofyn ffafrau gan Dduw.

Dyna pryd, efallai, y teimlais i o am y tro cyntaf – y cracio y tu mewn i mi, fel petai ’na rywbeth a fu’n gadarn ynof fi yn torri am byth, a ’mhen yn teimlo fel miloedd o ddarnau mân, llafnau bychain.

Mi es i chwilio amdani.

Mewn eglwysi ysbrydegwyr ac yn stafelloedd sbâr pobl oedd yn honni bod â chysylltiad ag arallfyd y meirw. Treuliais fy mhen-blwydd yn un ar hugain mewn gwesty yn Llanfair-pwll mewn ffair seicig, yn lluchio pres at fy ngholled, dim ond i glywed ystrydebau mewn llais capel: ‘I can see an old man in a cap, leaning on a gate’ a ‘There’s an old woman with white hair. Do you know anyone by the name of Elizabeth?’ Chwiliais am Mam, am ei llais, am arwydd ei bod hi’n dal yma, yn rhywle. Ac weithiau, pan fydd y tŷ’n dawel ac yn llonydd, mi fydda i’n gofyn i’r dim byd, ‘Wnei di jest neud wbath? Symud wbath, i fi gael gwbod bo chdi yma?’

Mae hi’n llenwi’r lle efo’i habsenoldeb, ei mudandod.

Yna, un noson wlyb, roeddwn i’n eistedd mewn eglwys ysbrydegol yn gwylio Sgowsar yn ceisio cysylltu efo’r meirwon. Roedd o’n cael llawer o bethau yn hanner cywir, ac roedd hynny’n ddigon i’r rhai oedd yn derbyn y negeseuon. Petai o wedi rhoi neges i mi, mae’n siŵr y byddwn innau’n hapus hefyd. Ond wnaeth o ddim.

Edrychais ar weddill y gynulleidfa. Roedd pawb yn brifo. Pob wyneb yn llawn gobaith. Roedd ’na hen bobl a phobl ifanc iawn, Cymry a Saeson, ffermwyr, dynion busnes, mamau ifanc, hipis a goths. A fi. Wedi ein huno gan brofedigaeth.

Edrychais ar y dyn yn y tu blaen.

‘I’ve got a man called Alan... I’m sure it’s Alan...’ ‘Could it be Aled?’ gofynnodd hen ffermwr, ei lais yn greithiau i gyd.

‘Alud! That’s it!’ meddai’r dyn yn llawn rhyddhad.

Llaciodd rhywbeth tyn, tyn ynof fi. Ro’n i’n iawn. Doeddwn i ddim angen hyn mwyach. Do’n i ddim angen dieithriaid yn gaddo’r amhosib. A beth bynnag, os oedd Mam yn dal i fodoli yn rhywle, doedd hi’n sicr ddim yn mynd i ddewis siarad efo fi drwy Sgowsar efo blow-dry a chroen oren llachar.

Mae gen i silff lyfrau yn drymlwythog o ffydd yn fy nghartref. Beibl, wrth gwrs, a Thestament Newydd bach cysurlon, cyfarwydd. Qu’ran, Torah, y Tao Te Ching, gwaith Kahlil Gibran, Plato a Confucius, a chyfrolau am ffydd brodorion America ac Awstralia. Bocs bach o gardiau tarot. Rydw i wedi archwilio’r cyfan, yn chwilio amdani hi – neu, efallai, yn chwilio am rywbeth i drwsio’r crac hyll ynof fi. Weithiau, mae ’na rywbeth yno, yn cuddiad yn Efengyl Mathew neu yn straeon y Dreamtime, a dro arall, dim ond geiriau ydyn nhw.

Silff wahanol o gyfrolau sydd wedi fy lleddfu i. Mae fy enw i ar bob clawr, a fy straeon i ar y tudalennau. Ac mae hi yno, wrth gwrs. Yn fy llyfrau cyntaf, nofelau i blant, mae Mam yn gymeriad pedair ar ddeg oed, yn mynd ar anturiaethau i wlad hud gyda’i brawd, Cledwyn (fy niweddar Yncl Cled). Mae hi yn y llyfrau eraill, hefyd, mewn ffordd fwy cyfrin. Mae’r nofelau’n gatalog o fy ymatebion iddi, ac i’r ffaith foel, oer ei bod hi wedi mynd. Yn gatalog o graciau.

Mae tair blynedd ar ddeg wedi mynd heibio ers i mi weld Mam. Dydi hi ddim wedi cwrdd â fy meibion, nac wedi darllen fy llyfrau, a dwi’n dal i deimlo’r crac yna’n graith y tu mewn i mi. Ond bellach dwi’n meddwl mwy am ei bywyd na’i marwolaeth. Fel mae’r blynyddoedd yn mynd heibio, dwi’n teimlo’n fwyfwy ffodus: ’mod i wedi cael mam annwyl a magwraeth hapus, sefydlog; ’mod i wedi teimlo’i chariad, hyd yn oed ar ôl iddi farw; ’mod i’n byw bywyd mor freintiedig â hyn, pan mae cymaint o bobl yn dioddef mor ofnadwy. A ’mod i’n dechrau, ar ôl yr holl flynyddoedd, dod o hyd iddi hi eto yn y niwl o alar sydd wedi bod o’m cwmpas.

Mae ’na gymaint o bethau hyfryd, digri, cynnes a chariadus i’w dweud amdani.

Ond stori arall ydi honno.


Gellir prynu Galar a fi (gol. Esyllt Maelor) yn eich siop lyfrau leol neu o wefan y cyhoeddwr. Diolch i'r Lolfa am ganiatâd i gyhoeddi'r ysgrif hon gan Manon Steffan Ros.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Manon Steffan Ros, Ysgrifau

 


Mi es i chwilio amdani. Mewn eglwysi ysbry-degwyr ac yn stafelloedd sbâr pobl oedd yn honni bod â chysylltiad ag arallfyd y meirw

Dyddiad cyhoeddi: 09·08·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Boz Groden

Bu ein cartwnydd yn y Gwrthryfel yn erbyn Difodiant ac yn tynnu lluniau o'r hyn a welai'n digwydd o'i gwmpas yn ystod y pythefnos dwys hwn o brotestio yn Llundain.