Imre Kertész, cyf. Tim Wilkinson


Kaddish for an Unborn Child

Vintage, 128 tt, £8.99, 2010

Problemau oes ‘ôl-wir’
Colofnau

Problemau oes ‘ôl-wir’

'Fel na'n baseiddier'


Golygyddol

Amser darllen: 7 munud

07·12·2016

Mae yna dorri ysbryd y dyddiau hyn. Wrth ystyried yr ymatebion cynyddol ddiymadferth i’r creisis ymddangosiadol yng ‘ngwerthoedd gwareiddiad y Gorllewin’, y mae hi fel petai carfan niferus iawn – hen gefnogwyr adain chwith a aeth yn ddi-asgwrn-cefn ledled Ewrop, er enghraifft – yn cael cipolwg, o’r diwedd, ar gyflwr o rwystredigaeth nad yw ond yn rhy adnabyddus i nifer ohonom yng Nghymru, ac mewn mannau tebyg (a gwahanol) ledled y byd.

Fel yna yr oedd hi gyda’r Undeb Ewropeaidd. Dim ond pan oedd hi’n rhy hwyr y codwyd llais go iawn o blaid ei hegwyddorion gwareiddiol hithau. A phan fydd rhywun yn grac, ar ôl clywed y diweddaraf mewn cyfres o ddatganiadau hurt gan Boris Johnson, er enghraifft, dyma feddwl, ‘Dyma chi’n cael eich haeddiant. Fe fethoch chi â gweld bod yna fuddiannau ymhlyg yng ngwarchodaeth hawliau i leiafrifoedd sydd yn fuddiannau i bob un. Roedd yn rhaid i bethau fynd yn yfflon cyn i chi feddwl gwrthwynebu. Ac ry’ch chi’n methu o hyd â gwrthwynebu’n effeithiol. Gwnaed Ewrop ei gwaethaf â ni.’

Ers mis Mehefin, ac yn ddiweddar yn arbennig, yn lle ymgyrch wedi’i chydlynu i wrthwynebu dirywiad y syniad o gymdeithas eangfrydig, oddefgar a chynhwysol, yr hyn a gawsom – hyd syrffed – gan sylwebwyr y papurau breiniol yw sôn am ein cyfnod newydd ‘ôl-wir’. Crybwyllwyd yng ngolygyddol rhifyn cyntaf y cylchgrawn hwn ei bod yn anodd osgoi teimlad o fyw mewn byd o’r fath – ond, ychydig fisoedd yn unig yn ddiweddarach, osgoi’r teimlad hwnnw, a gwrthod y cysyniad yn llwyr, sydd raid.

Ac eironi sydd fel petai’n gwbl gydnaws â’r oes yw gorfod darllen am y byd ôl-wir hwn ar yr union gyfryngau a alluogodd, yn sgil eu methiannau, iddo fodoli.

‘Does dim ots gan bobl bod 80 y cant o ddatganiadau Trump yn anwir,’ meddir, neu ‘Mae pobl yn credu bod ymfudwyr i Brydain yn cael effaith negyddol’ – ond cyn i’r cyhoedd allu mynegi barn, roedd yn rhaid cyhoeddi’r datganiadau yn eu ffurfiau crai. Ac fe ddewisodd y BBC a’r papurau newydd (sydd, er gwaetha’r proffwydoliaethau, yn dal i lywio’r farn gyhoeddus yn fwy llwyddiannus o lawer na’r cyfryngau cymdeithasol ‘democrataidd’) roi llwyfan i’r celwyddau hyn. Gellid bod wedi dweud mewn cyfarfodydd golygyddol, ‘Mae’r datganiad hwn yn anwir. Wnawn ni mo’i gyhoeddi.’ Ond ni wnaed hynny. Yn y blynyddoedd diwethaf, dyw’r cyfryngau prif ffrwd ddim wedi bod fawr gwell na garejys dan draciau rheilffordd sy’n ailwerthu ceir wedi’u dwyn.

Does ’na ddim gwell ffordd o sicrhau y byddwn yn byw mewn byd ôl-wirionedd diffaith nag ildio i’r broffwydoliaeth honno (er gwaetha’r diffyg rhesymegol amlwg: mae cyflwr ôl-wir yn wir gyflwr hefyd). Mae yna lawer o bobl beryglus iawn a fydd yn hynod falch o wybod y caiff eu datganiadau mwyaf ysgubol a senoffobaidd eu cyhoeddi a’u derbyn bellach yn ddigwestiwn. (A ninnau’n gorfod derbyn ein haddysg foesol erbyn hyn gan gyn-bêl-droediwr a gwerthwr creision, a chan fyd didostur yr arian mawr – gredech chi’r fath beth? – a aeth ati i gyfrif cost ein hanoddefgarwch: £6 biliwn y flwyddyn. Dyna’r swm y bydd yn rhaid i Brydain ei fenthyg er mwyn llanw’r bwlch yn yr economi a ddaw yn sgil ‘cau ein ffiniau’.)

Dim rhyfedd bod pobl yn defnyddio Twitter a’r cyfryngau cymdeithasol i fynegi eu dicter. Rhith yw’r ‘democrateiddio’ honedig a ddaeth yn sgil y rheiny. Tafarn fawr – Wetherspoon’s – ydynt, lle’r awn i siarad ar ddiwedd noson â chyfeillion sy’n rhannu’r un farn â ni, neu i ddadlau’n feddw â phobl na newidian nhw eu meddyliau o ganlyniad i’n herfyn taer.

Ond mae’n rhaid gwneud rhywbeth ac, yn eu ffyrdd eu hunain, mae’r cyfryngau hyn yn gwrthbrofi’r celwydd hynod beryglus sydd ynghlwm â’r gair a enwyd yn Air y Flwyddyn gan Eiriaduron Rhydychen. Maent yn fodd o weld y gwir hefyd, efallai, ynglŷn â’r ffyrdd y caiff ein gwirioneddau eu cynhyrchu.

Hynny yw, mae’r gwirionedd yn llenyddol. Creadigaeth mewn geiriau a fwriedir i greu effaith, i greu byd sofran, ydyw. Mae golygyddion y Daily Mail a’r Sun yn gwybod hyn o’r gorau ac wedi arfer eu ffydd yn y syniad erioed. Mater o lunio a llywio’r stori yw hi. (Yn hynny o beth, roedd amddiffyniad Gwilym Owen o ddulliau Paul Dacre a Rupert Murdoch yn Golwg, wrth ymateb i rifyn cyntaf O’r Pedwar Gwynt, yn hollol iawn – ac yn hollol anghyfiawn.)

Nid argyhoeddi trwy ddadl yn unig yw’r nod ond argyhoeddi â chyfuniad o reswm ac apêl hefyd at ffactorau eraill, fel gallu’r darllenydd i uniaethu â math arbennig o gyflwyniad, ac at synnwyr celfyddydol hefyd, hyd yn oed. Dyna sydd wrth wraidd y syniad o ‘ennill Twitter’ (drwy gyfansoddi trydariad mor graff ac mor ddoniol-ddeifiol fel na ellid gwella arno). Nid newyddiadura y mae’r trydarwyr mwyaf ‘llwyddiannus’ ond ymateb â gwirioneddau rhethregol – ‘llenydda’, mewn ffordd o siarad.

Ar y gwastad llenyddol, felly, ar un olwg, y mae’r frwydr fawr heddiw. Brwydr dros ein heneidiau ydyw – a dyna ddod yn ôl at yr hyn sydd yn debygol o fod yn diwn gron i’r golofn olygyddol hon yn ystod y cyfnod nesaf yma, sef yr angen am gyfryngau teilwng i ni yng Nghymru gael llunio a gweld adlewyrchu ein straeon a’n gwahaniaeth.

Mae yna berthynas anwrthdro rhwng yr hyn a ddarllenwn, y modd y darllenwn ef a’r hyn a deimlwn, a feddyliwn ac a gredwn yn sgil hynny. Ac os am brawf mai ystyriaethau’r byd go iawn yw’r rhain, nid gwag ffuantu, ystyrier Imre Kertész – awdur a oroesodd wersylloedd crynhoi y Natsïaid, ennill Gwobr Nobel a marw eleni heb ormod o seremoni, er ei fod yn un o awduron mwyaf ‘ein gwareiddiad Gorllewinol’ bondigrybwyll (gwareiddiad yw hwnnw, yn ôl Kertész, y mae’r Holocost yn rhyw fath o goron ddraen ar ei ben). Profodd ef – yn y ffordd fwyaf cignoeth a real – bod yn rhaid i’r gwir am yr hyn sy’n aros o brofiad, ac o hanes, fod yn llenyddol a bod hynny o’r pwys mwyaf. Mewn cyfweliad â phapur newydd yr Independent yn 2008, dywedodd fel hyn: 

My opinion is that everything is fiction. My autobiography should begin [by saying] that at the age of 14 I was put on the train to Auschwitz so that I could win the 2002 Nobel Prize. But they didn't put me on the train so that I'd get the Nobel Prize [...] Fiction as a form is much more truthful [...] I invented myself as a novelist and stuck to fiction. Who knows what would have become of me if I had stopped? The whole of life is on a razor's edge.

Yr hyn y mae Kertész yn ei wneud, fel yn ei waith drwyddo draw (ac fe ddylid darllen ar bob cyfrif y cyfan o’i waith), yw gwrthod y demtasiwn i osod pethau mewn straeon rhy simplistig.

Fydd byw mewn cyfnod ôl-wir ddim yn gysur i deulu Jo Cox, neu i’r bobl o Wlad Pwyl neu o Bacistan sy’n cael eu herlid yn gynyddol ar strydoedd Prydain. Fydd yna ddim sydd yn ôl-wir chwaith am y modd y mae bomiau a bwledi, mewn ymgyrchoedd sy’n deillio’n uniongyrchol o gelwyddau cyfryngol-wleidyddol, yn lladd. 

Dyna’r math o beth a olygir, gallwn dybio, pan sonnir am yr ‘ôl-wir’; y math o wirionedd y gall perchnogion papur newydd a despotiaid eraill ei lurgunio. ‘If you're not careful, the newspapers will have you hating the people who are being oppressed, and loving the people who are doing the oppressing’, chwedl Malcolm X.

Ond mae’r math o wirionedd y treuliodd Imre Kertész bron y cyfan o’i fywyd yn ei gwmni yn ymwneud â’r frwydr fawr am hanfod ein dynoliaeth gyfun, fel na’n baseiddier. Ym mlwyddyn ei farwolaeth, mae hi’n gwbl warthus ein bod ni hyd yn oed yn gorfod ystyried y pethau hyn. Efallai fod angen symbol arnom, rhywbeth y gallem ei wisgo, er enghraifft, er mwyn ein hatgoffa ni i gofio ...

Ein harwain ar drywydd tebyg y mae pennill enwog Hedd Wyn o 1916,

Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng,
      A Duw ar drai ar orwel pell;
O'i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng,
      Yn codi ei awdurdod hell.’

Mae ‘awdurdod hell’ ein cyfnod ni yn cael ei roi ar waith – yng Nghymru, fel mewn mannau eraill – yn fwy llechwraidd slei nag mewn mannau a chyfnodau eraill efallai. Ond ar waith y mae. Yn enw ‘trafodaeth ddiduedd ac amrywiol’, bydd ymchwilydd radio gyda’r BBC yn gofyn, wrth fynd heibio, am rywun i ddweud ar yr awyr pam y dylai’r iaith Gymraeg farw. Neu fe wahoddir yr hilgi Farage i gyfrannu eto fyth i sioe banel. Ac fe ddaw aelod o’r llywodraeth i wyntyllu’r syniad y dylid cyhoeddi rhestrau o’r holl weithwyr tramor sy’n cael eu cyflogi ym Mhrydain ...

Ganrif yn ôl, hyd yn oed o Drawsfynydd bell, roedd digon eisoes o wae i’w weld yn y byd. Ond yr hyn sydd fwyaf brawychus yng ngwirionedd llenyddol Ellis Evans – a’r hyn sy’n atseinio o hyd – yw nad oedd e hyd yn oed wedi cyrraedd maes y gad pan ysgrifennodd ei eiriau enwog. Nid ôl-wir ond cyn-wir. Yn 1916, roedd yna waeth, o lawer, eto i ddod.

Rhagfyr 2016

Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


 

Categorïau:

Golygyddol, Rhifyn 2

 


Does ’na ddim gwell ffordd o sicrhau y byddwn yn byw mewn byd ôl-wirionedd diffaith nag ildio i’r broffwydoliaeth honno

Dyddiad cyhoeddi: 07·12·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Owain Schiavone, Toni Schiavone ac Y Cyrff

Roedd y bws ola i Lanrwst o Ganolfan Aberconwy, Llandudno nos Sadwrn 12 Awst 1989 dan ei sang. Wrth deithio i lawr y dyffryn trwy Glan Conwy ac ymlaen i Maenan roedd pawb mewn hwyliau da ar ddiwedd noson gofiadwy…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Fe lynai’r smwclaw’n styfnig at ffensys dur y gwaith ac arwydd ‘stop’ annhymig y reilwe’n grachen-graith pan o’wn heb styried clywed clais ym mhen y lein, mond cwmni’i lais ... 

Adolygu


Morgan Owen

Er mwyn creu hanes, sef naratif yn y bôn, mae’r hanesydd yn dethol o blith digwyddiadau di-ben-draw nad ydynt o anghenraid yn gysylltiedig â'i gilydd yn yr ystyr wrthrychol, ddilyniannol. Yn yr un modd, mae’r ffotograffydd, wrth dynnu a threfnu lluniau at gasgliad, yn dethol o blith…

Cyfansoddi


Qing Niao

Yn Tsieina, ceir diwylliant y sgwâr cyhoeddus: Sgwâr Tiananmen, Sgwâr y Weriniaeth, sgwariau bychain mewn trefi, a’r gerddi, a ddefnyddir ar gyfer ymgynulliadau mawr, cyhoeddus. Mae’r gofod hwn ar gyfer pawb; yn ystod y bore, maent yn aml wedi eu llenwi gan bensiynwyr, o bump tan…

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…