Dadansoddi

Y Dwrn ym Mhwyl

11 Tachwedd: Diwrnod Annibyniaeth


Aled Llion Jones

Amser darllen: 5 munud

14·11·2019

Diwrnod Annibyniaeth ym Mhwyl: gorymdaith yr adain dde eithafol yn Warszawa yn 2017

 

11 Tachwedd yw Gŵyl Annibyniaeth Gwlad Pwyl, pryd y dethlir adennill sofraniaeth yn 1918, yn dilyn dros ganrif o ddiddymiad. Er 2010 trefnir gorymdaith yn y brifddinas, digwyddiad mwya’r flwyddyn i’r adain dde eithafol. Y llynedd gorymdeithiodd 250,000.

Mae ystyr symbolau’n newid wrth eu trosglwyddo i gyd-destunau newydd, ac mae’r un peth yn gallu bod yn wir am fudiadau cyfain. Nodwyd droeon y modd y mae’r arwydd o ddwrn wedi ei godi yn yr awyr mewn perygl o golli grym: pan gaiff symbol gwreiddiol ‘Black Power’ ei ddefnyddio nid gan rai megis Huey P Newton, sylfaenydd y Black Panther Party, neu Tommie Smith a John Carlos yng Ngemau Olympaidd Dinas México yn 1968, neu eraill sy’n ymladd dros gyfiawnder gwirioneddol, caiff y symbol ei wanhau ac weithiau ei wyrdroi. Yr eithafbwynt gwyrdroëdig yw dwrn ‘White Power’, negydd pur y symbol gwreiddiol. Ar un o bosteri’r Marsz Niepodległości, Gorymdaith Annibyniaeth, eleni, darlunnir y dwrn gwyn hwn yn cydio yng ngleinres y rosari, a’r geiriau miej w opiece naród cały, ‘gofala am y genedl gyfan’ yn slogan arno. Mae’r poster hwn – a’r ymateb iddo – yn dweud cyfrolau.

Trefnir yr orymdaith flynyddol yn Warszawa nid gan ryw fersiwn Pwylaidd o Pawb dan Un Faner ond gan aelodau’r Obóz Narodowo-Radykalny (Y Gwersyll Cenedlaethol Radicalaidd) a’r Młodzież Wszechpolska (y camarweiniol ‘Ieuenctid Gwlad Pwyl Gyfan’). Er gwaetha’r haeriadau a glywid yn aml dros y blynyddoedd diwethaf mai ‘digwyddiad teuluol, braf’ oedd yr Orymdaith, y gwir amdani yw bod y miloedd heddychlon a fynychai yn cerdded ochr yn ochr â rhai o fudiadau mwyaf erchyll ac echrydus yr Ewrop gyfoes – ac, yn wir, yn cerdded o’r herwydd dan eu baner nhw.

Yn ei dechreuadau naw mlynedd yn ôl, roedd y Marsz Niepodległości yn ddigwyddiad bach, gwrth-sefydliadol: roedd yn brotest ymylol yn erbyn y llywodraeth gymharol ganolig a arweinid gan Donald Tusk (Llywydd Cyngor yr Undeb Ewropeaidd bellach). Er 2015, ac ethol i rym blaid adain dde PiS (Prawo i Sprawiedliwości – Cyfraith a Chyfiawnder), mae’r Marsz wedi ennill lle amlwg ym mywyd cyhoeddus y wlad, ac wedi cael ei hyrwyddo gan y cyfryngau gwladwriaethol sydd, i raddau helaeth, yn adain bropaganda i PiS. Dadl rhai yw bod PiS fan hyn wedi hedfan yn rhy agos i’r haul: drwy gefnogi’r Marsz, ac felly gyfreithloni gweithgareddau’r eithafwyr, maent wedi cyfrannu at lwyddiant yn etholiad cyffredinol y mis diwethaf blaid sydd ymhellach i’r dde na PiS ei hun – y Konfederacja wrth-fewnfudwyr a gwrth-Ewropeaidd. Ni welir eleni bresenoldeb arweinwyr PiS yn y Marsz, a hwythau’n ceisio’u hadleoli eu hunain yn strategol, ond cwestiwn da yw faint o niwed a wnaethpwyd yn barod gan eu cefnogaeth i’r neo-ffasgwyr.

Mae rôl yr Eglwys Gatholig bwerus yn ddiddorol yn cyd-destun hwn, oherwydd y ffordd y caiff crefydd (a Chatholigiaeth yn anad dim) ei defnyddio fel llinyn mesur ar hunaniaeth genedlaethol. Term a ddefnyddir yn aml i godi bwganod a hollti’r gymdeithas yw ‘ideologia LGBT’, sef ymadrodd gwag a glywir gan garfanau’r dde (gan gynnwys aelodau o’r Llywodraeth a’r Eglwys) wrth iddynt ymosod ar hawliau nifer o leiafrifoedd. Anfynych y caiff y term ei ddiffinio, a llenwir y gwacter diffiniadol gan ofnau afresymol diddeall. Ceir llygedyn o obaith yn y ffaith fod y dde i’w gweld yn hollti i ryw raddau (er nad i’r un graddau â’r chwith): ar y naill law, gwelir yr haeriadau disgwyliedig ceidwadol, cibddall a chreulon, fel yng ngeiriau Archesgob Kraków, Marek Jędraszewski, a gyfeiriodd yn ddiweddar at ‘bla’r enfys’, gan gymharu hyn â ‘phla coch’ y Bolsieficiaid. Yn yr un modd, haeriai arweinydd PiS, Jarosław Kaczyński, fod ‘y mudiad LGBT a “gender” yn bygwth ein hunaniaeth, ein cenedl, a’r wladwriaeth Bwylaidd’ (‘Ruch LGBT i gender zagrażają naszej tożsamości, zagrażają naszemu narodowi, zagrażają polskiemu państwu’). Ar y llaw arall, mewn cylchgronau Catholig mwy rhyddfrydol (ac felly mwy ‘catholig’) megis Tygodnik Powszechny, rhoddir lle i awduron megis enillydd Gwobr Nobel Llenyddiaeth y llynedd eleni (sic), Olga Tokarczuk, draethu’n huawdl.

Mae’r symbol a ddefnyddir eleni i hyrwyddo’r Marsz wedi arwain at gryn anniddigrwydd, fel y byddid yn disgwyl – ac fel y byddid yn gobeithio. Daw’r geiriau ‘miej w opiece naród cały’ (‘gofala am y genedl gyfan’) o gân o fawl o’r 19g i’r Forwyn Fair, ‘Brenhines Gwlad Pwyl ers Amser Maith’; mae cyfosod y geiriau hyn a’r gleiniau â symbol mor amlwg fygythiol â’r dwrn gwyn wedi arwain at wrthwynebiad gan ffigyrau amlwg, a galwadau am i Esgobion Catholig godi llais. (Un Esgob sydd wedi beirniadu’r poster yw’r Efangelydd Jerzy Samiec, Llywydd Cyngor Eciwmenaidd Gwlad Pwyl, a gyhoeddodd ei anfodlonrwydd â’r hafaliad Pwyliad = Catholig.) Yn dilyn beirniadaeth gan neb llai na Jarosław Gowin, y Dirprwy Brif Weinidog (PiS), cyhuddwyd Gowin gan rai ar y dde o fod yn ‘asiant cudd syniadaeth gender’. Adroddir yn y papur newydd Gazeta Wyborcza fod trefnwyr y Marsz wedi methu â chael caniatâd i gynnal offeren arbennig ym mhrif eglwysi’r brifddinas, ac iddynt orfod ei threfnu yn un o eglwysi sgismatig mudiad Lefebvre.

A minnau’n ysgrifennu hyn noswyl yr Orymdaith ar 10 Tachwedd, er na wn yn iawn beth a digwyddith ar y Marsz, sicr ddigon yw y gwelir digon o faneri a sloganau, digon o dân, mwg, mygydau a chasineb. Y rhai a fydd yn gyfrifol am y mwg, y tân, y mygydau a’r casineb, bron yn ddieithriad, fydd dyneddon ifainc sy’n eu gweld eu hunain yn bethau mawr. Codant ddwrn mewn camddyfyniad, i ddangos gwrthwynebiad i hawliau sylfaenol mewnfudwyr, merched, hoywon a chyd-ddinasyddion eraill. Rhaid gobeithio y bydd y sgism yn drech na nhw, y codir lleisiau cadarn yn eu herbyn ac y cânt eu hysgubo eto i’r ymylon.

✒︎

Erbyn prynhawn 11 Tachwedd, a chael ychwanegu brawddeg neu ddwy i gloi, daethai’n hysbys fod y Marsz wedi lleihau’n sylweddol o’i chymharu â digwyddiadau’r blynyddoedd blaenorol: nid ymunodd y cannoedd o filoedd o genedlaetholwyr cymedrol â’r nacjonaliści eithafol – yn hytrach gwelwyd digwyddiadau lluosog yn y brifddinas yn nodi’r achlysur, gan gynnwys gorymdaith sylweddol wrth-ffasgiaeth, Marsz za wolność waszą i naszą (Gorymdaith dros eich rhyddid chi a’n rhyddid ni) a’r Bieg Niepodległości, dathliad mwy athletig ei naws a ddenodd ryw 20,000 i redeg drwy’r strydoedd. Do, mi gafwyd tân, mwg, mygydau a chasineb, a rhai degau o filoedd yn dal i gefnogi Marsz yr eithafwyr, ond hyderir – gobeithir – y gwelir tro’r trai ar y dwrn gwyn, ac efallai weld gwleidyddiaeth – yng Ngwlad Pwyl a mannau eraill – yn dechrau unwaith eto ostwng dwylo ac agor breichiau.


Mae Aled Llion Jones yn Uwch Ddarlithydd mewn Llenyddiaeth Gymraeg a Chanoloesol ym Mhrifysgol Bangor.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Yn ei dechreuadau naw mlynedd yn ôl, roedd y Marsz Niepodległości yn ddigwyddiad bach, gwrth-sefydliadol: roedd yn brotest ymylol yn erbyn y llywodraeth gymharol ganolig a arweinid gan Donald Tusk

Dyddiad cyhoeddi: 14·11·2019

Yn ôl i frig y dudalen

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ... 

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Fis Hydref eleni, yn fuan wedi cyhoeddi enw enillydd gwobr Nobel llenyddiaeth 2019 – Peter Handke (Griffen, Awstria, 1942) – cyhoeddodd PEN America eu bod yn gegrwth: ‘We are dumbfounded by the selection of a writer who has used his public voice to undercut…

Adolygu


Siân Melangell Dafydd

Sylwch ar ddarlun y nico bach, mor gysáct ei ystumiau, yn hedfan hyd glawr y gyfrol hon. Bron na ellir clywed fflap ei adenydd, ei gân benysgafn, sionc. Ond mae awgrym o rywbeth arall ar y clawr: darlun manwl berffaith cloc dant y llew…

Adolygu


Jerry Hunter

Mae hanes Unol Daleithiau America yn hanes ymerodraeth: dyna neges graidd y llyfr hwn. Yn ogystal â chraffu ar hynt imperialaeth Americanaidd, mae Daniel Immerwahr yn archwilio’r berthynas ryfedd rhwng dinasyddion yr Unol Daleithiau ac ymerodraeth eu gwlad. Fel yr awgryma teitl y gyfrol, ymerodraeth gudd ydyw o…

Adolygu


Mike Parker

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Adolygu


Grug Muse

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

1. y noson honno. 2. gadael yr Eglwys Gadeiriol. 3. dweud rhywbeth [fel hyn] wrtho fo [:]. 4. chwara teg, roedd yr hen gastrato na yn canu'n wych. Dwi wrth modd â'r math yna o sŵn – pedwar llais yn dod ynghyd felna, yn…

Cyfansoddi


Jerry Hunter

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ...