Catrin Dafydd


Gwales

Y Lolfa, 298tt, £9.99, Awst 2017

Yr awdur yn ei helfen
Dadansoddi

Yr awdur yn ei helfen


Catrin Dafydd

Amser darllen: 8 munud

25·11·2017

Ers cyhoeddi fy nofel, Gwales, ym mis Awst, dwi wedi dod yn fwy ymwybodol o gymuned o ddarllenwyr dros Gymru benbaladr. Beth yw llyfr heb y darllenwyr? Dim ond swp o eiriau du ar bapur gwyn mewn drâr tywyll. Profiad cathartig ac archwiliol i'r sgwennwr, efallai. A thipyn o her i olygydd. Ond mae'r sgwennwr yn gwbl ddibynnol ar ddychymyg y darllenydd i hudo'r byd yn fyw drachefn. Pwy a ŵyr nad nofel wahanol i'r un a sgwennwyd gan yr awdur yw'r hyn sy'n cael ei ddarllen gan y darllenydd yn y diwedd. Oblegid, fel y mae pobol yn gweld lliwiau'n wahanol, felly hefyd gyda geiriau, emosiynau a phlot nofel. Mae gan awdur reolaeth lwyr wrth ddychmygu a chreu ond chewch chi neb mwy di-rym unwaith i'r gwaith ddechrau mwydo ym mhennau pobol eraill. 

Ry'n ni'n aml yn becso'n heneidiau am y Gymraeg ac, wrth gwrs, mae yna ddigon i fecso yn ei gylch. Ond weithiau, mae'n werth tynnu sylw at sefyllfaoedd iach. Nid sôn ydw i yma am werthiant nac economi'r byd llyfrau, ond yn hytrach am y bwrlwm diwylliannol, rhyngweithiol sy'n bodoli ar hyn o bryd. Alla i ddim llai na rhyfeddu at yr ymateb sy'n dod yn sgil cyhoeddi llyfr Cymraeg yng Nghymru heddiw. Mae 'na adolygiadau rif y gwlith yn ymddangos! Yn Golwg, O'r Pedwar Gwynt a Barn; Prynhawn Da, rhaglen radio Y Silff Lyfrau a Rhaglen Dewi Llwyd ar ddydd Sul. Mae 'na adolygiadau ar flogiau pesonol, cyfweliadau ar y BBC a Golwg 360, ac adolygiadau byrion yn cyrraedd fel trydariadau hefyd. Ac yna, mae hwyl y lansiadau a'r gobaith y bydd aelodau clybiau llyfrau (sy'n frith dros y wlad!) yn codi copi dros y gaeaf. Bid a fo am gynnwys unrhyw nofel, mae'r ffaith fod cymaint o ymateb a chraffu ar unrhyw waith yn destun dathlu. 

Ond waeth imi gyfaddef ddim. Tra bod y cynnwrf hwn yn mynd rhagddo, mae 'na feddyliau eraill, mwy melancolig, yn mynnu fy sylw. Wrth weld y ddeialog iachus hon yn llifo rhwng awdur a darllenydd a rhwng darllenwyr a'i gilydd, alla i ddim help ond canolbwyntio ar y ffaith nad oes modd i bawb fod yn rhan o'r bwrlwm. Elite sy'n cael mwynhau'r arlwy, a finne'n un ohonynt. Beth yw'r ateb felly? Sut mae sicrhau mynediad i'r Gymraeg i bawb? Ar wahân i'r angen i Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol sicrhau addysg Gymraeg gyflawn i bawb, yn blant ac yn oedolion, beth arall y gellid ei wneud? Yn achos Gwales a nofelau tebyg, mae'n wir y byddai gofyn i berson fod fwy neu lai'n rhugl er mwyn eu mwynhau. Ond nid felly gyda chyfryngau eraill fel y teledu a'r radio. Mae modd iddynt hwy gyflwyno'r Gymraeg a chynnig isdeitlau neu gymorth amgen ar yr un pryd. Mae modd iddynt fod yn bont.

Y reddf gychwynnol, yn naturiol, yw datgan yr angen am ragor o beuoedd 'dwyieithog'. Byddai'r rhain yn cynnwys pawb ac yn adlewyrchu realiti diwylliannol cynifer ohonom. A hyd yn oed pan fydd rhagor yn cael addysg Gymraeg, bydd dal angen adlewyrchu'r berthynas gymhleth a phrydferth rhwng y Gymraeg a'r Saesneg. Wedi'r cyfan, mae'n adlewyrchiad ohonom ni a'n teuluoedd. Ond dyna ni unwaith eto wedi cwympo i'r fagl, a chyfrannu at ffetisheiddio'r angen am gynnyrch dwyieithog a'i weld fel panacea. Fi yw'r cyntaf i ddweud fod yna le i gynnwys dwyieithog ar ein cyfryngau. Dwi wedi gweithio ar ffilmiau dwyieithog fel Ar y Tracs fy hun. Ond mae gwneud hynny'n fympwyol, o gynhyrchiad i gynhyrchiad, yn sefyllfa sy'n bell o daro'r nod. Heb strategaeth genedlaethol glir ar y math o ddiwylliant ry'n ni i gyd am ei greu ac ymrwymiad i bwysigrwydd cynnwys uniaith, gwreiddiol ac unigryw yn y Gymraeg, gall mympwy fod yn beth peryg. Wrth gwrs fod yna ddadl eithriadol o gryf dros yr angen i sicrhau bod iaith bob dydd pobol yn cael ei hadlewyrchu ar sgrin, ond siawns nad oes modd inni feddwl yn fwy soffistigedig (a strategaethol) ynghylch yr amrywiol ffyrdd y dylem fod yn gwasanaethu ein pobol yn ieithyddol. A siawns hefyd nad oes modd dod o hyd i amrywiol ffyrdd o groesawu pobol ddi-Gymraeg i fyd lliwgar, byrlymus, unigryw'r iaith.

Dwi'n meddwl y dylai'r holl ddarparwyr cyfryngol yng Nghymru fod yn atebol i siartr sy'n ateb anghenion ieithyddol pawb. Dylid ffurfio panel i benderfynu ar yr anghenion ieithyddol hynny. Dylai pawb sydd mewn grym yn ein sefydliadau creadigol orfod tynnu llinellau clir yn y tywod: datgan yn gyhoeddus sut mae rhaglen ddwyieithog yn ffitio i ddarlun ehangach; datgan yn glir pa ganran o'r arlwy fydd yn ddwyieithog neu'n uniaith Gymraeg neu'n Saesneg. Yn allweddol, dylid gweld datganiad o ymrwymiad gan y sianeli Saesneg yng Nghymru i'r Gymraeg a thrwy hynny i'w cynulleidfa ddi-Gymraeg. Dylai'r cod moesol-ieithyddol hwn fod yn gynsail ar gyfer BBC Cymru, S4C ac ITV Wales. Oherwydd, fel y saif pethau yng Nghymru heddiw, ar draul cynnwys unigryw yn y Gymraeg y daw'r arlwy ddwyieithog bob tro. Y duedd ar hyn o bryd, wrth gwrs, yw meddwl fod yn rhaid i bethau fod o leia'n ddwyieithog er mwyn iddynt lwyddo yn y farchnad ryngwladol. Agwedd meddwl yw hyn. Wedi'r cyfan, mae Denmarc wedi dangos y ffordd trwy wneud y Saesneg yn is-deitl yn unig. Ac er bod Daneg a Swedeg yn eistedd yn gyfforddus gyda'i gilydd yng nghyd-destun rhaglen fel Bron (The Bridge), mae cydberthynas yr ieithoedd hynny â'i gilydd yn wahanol iawn i'r Gymraeg a'r Saesneg. Ac wedyn, beth am Borgen? Un o fy hoff gyfresi. A'r anhygoel Sé quién eres (I Know Who You Are) o Sbaen? Dim Saesneg heblaw am yr isdeitlau a neb fel petaent yn sylwi.

Yn ôl yng Nghymru, mae yna enghraifft amlwg iawn o gynhyrchiad uniaith Gymraeg sy'n aruthrol o boblogaidd gyda chynulleidfaoedd di-Gymraeg (er nad oes hawl ganddi gael ei henwebu yn y Soap Awards, mae'n debyg), a Pobol y Cwm yw'r gyfres honno. Dwi ddim yn ddiduedd. Dwi'n sgwennu i'r gyfres, ond yr un yw'r ffeithiau, sef ei bod yn gyfres sy'n hynod o boblogaidd gyda siaradwyr di-Gymraeg a Chymraeg fel ei gilydd, a'i bod yn gynhyrchiad uniaith Gymraeg. Mae Pobol y Cwm yn caniatáu i bobol ddod yn nes at Gymraeg naturiol. Mae'n ddigyfaddawd, yn llwyddo ac yn gymorth i ddysgwyr.

Yn lansiad Gwales yn IndyFest, sicrhaodd y Lolfa gyfieithu ar y pryd. Pe bawn i wedi dechrau trafod y nofel yn Saesneg, fe fyddai hynny wedi tarfu ar gymeriad Cymraeg y digwyddiad, gan gofio hefyd gynnwys cynhenid Gymraeg y nofel. Ond fe roddodd y cyfieithydd gyfle prin i'r bobol ddi-Gymraeg a fynychodd weld fod yna ddiwylliant hyfyw, cyflawn yn bodoli yn yr iaith. O weld fod yna fyd cynhyrfus i'w croesawu ar yr ochr arall, pwy a ŵyr na fyddai rhai o'r bobol hynny'n awyddus i ddysgu'r Gymraeg ryw ddydd?

Rai wythnosau yn ôl bûm yn cael swper gyda ffrindiau i mi yn Nhre-biwt. Mae'r gŵr yn ei nawdegau ac o dras Somali a Rwsiaidd ac roedd tad y wraig yn dod o Nigeria a'i mam o Gymru. Dydyn nhw ddim yn siarad Cymraeg ond digwyddodd y ddau sôn eu bod wedi bod yn gwylio'r Eisteddfod ar y teledu ym mis Awst am fod y gŵr yn hoff iawn o wneud. Rhoddodd hynny ddealltwriaeth newydd imi hefyd, o bwysigrwydd y cyfryngau a'r diwydiannau creadigol wrth rannu'r diwylliant gyda phawb yng Nghymru. Doedd fy ffrind ddim yn gwylio'r Eisteddfod am ei bod yn rhaglen ddwyieithog nac am ei bod yn debyg, o reidrwydd, i unrhyw beth yn ei fywyd beunyddiol. Roedd yn dewis gwylio a pherchnogi'r diwylliant oherwydd bod y Gymraeg a phopeth a ddaw yn ei sgil hi yn etifeddiaeth iddo yntau hefyd. Ni fydd fy ffrind naw deg oed byth yn dysgu Cymraeg, ond mae ganddo hawl ar y diwylliant. 

Nid tlodi materol yn unig yw'r broblem inni yng Nghymru ond tlodi gweledigaeth a thlodi diwylliannol. Rhan o'r hyn y mae Cymry Cymraeg yn ei etifeddu yn gwbl naturiol wrth gael addysg Gymraeg gyflawn neu'r cyfle i sarad Cymraeg ar yr aelwyd yw'r cyfalaf diwylliannol sy'n dod yn sgil hynny. Mae gennym gyfrifoldeb: i ddiogelu'r hyn sy'n unigryw am y Gymraeg ac adlewyrchu prydferthwch yr ymwneud rhwng y Gymraeg a'r Saesneg. Ac mae gennym gyfrifoldeb i ddala'r drws led y pen ar agor i bawb sydd am sbecian neu ymwneud â'r iaith. Y bobol a ddaw drwy'r drws sy'n debygol o'i hachub.


Nofel ddiweddaraf Catrin Dafydd yw Gwales (Y Lolfa, 2017).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ni fydd fy ffrind naw deg oed byth yn dysgu Cymraeg, ond mae ganddo hawl ar y diwylliant

Dyddiad cyhoeddi: 25·11·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.