Catrin Dafydd


Gwales

Y Lolfa, 298tt, £9.99, Awst 2017

Yr awdur yn ei elfen
Dadansoddi

Yr awdur yn ei elfen


Catrin Dafydd

Amser darllen: 8 munud

25·11·2017

Ers cyhoeddi fy nofel, Gwales, ym mis Awst, dwi wedi dod yn fwy ymwybodol o gymuned o ddarllenwyr dros Gymru benbaladr. Beth yw llyfr heb y darllenwyr? Dim ond swp o eiriau du ar bapur gwyn mewn drâr tywyll. Profiad cathartig ac archwiliol i'r sgwennwr, efallai. A thipyn o her i olygydd. Ond mae'r sgwennwr yn gwbl ddibynnol ar ddychymyg y darllenydd i hudo'r byd yn fyw drachefn. Pwy a ŵyr nad nofel wahanol i'r un a sgwennwyd gan yr awdur yw'r hyn sy'n cael ei ddarllen gan y darllenydd yn y diwedd. Oblegid, fel y mae pobol yn gweld lliwiau'n wahanol, felly hefyd gyda geiriau, emosiynau a phlot nofel. Mae gan awdur reolaeth lwyr wrth ddychmygu a chreu ond chewch chi neb mwy di-rym unwaith i'r gwaith ddechrau mwydo ym mhennau pobol eraill. 

Ry'n ni'n aml yn becso'n heneidiau am y Gymraeg ac, wrth gwrs, mae yna ddigon i fecso yn ei gylch. Ond weithiau, mae'n werth tynnu sylw at sefyllfaoedd iach. Nid sôn ydw i yma am werthiant nac economi'r byd llyfrau, ond yn hytrach am y bwrlwm diwylliannol, rhyngweithiol sy'n bodoli ar hyn o bryd. Alla i ddim llai na rhyfeddu at yr ymateb sy'n dod yn sgil cyhoeddi llyfr Cymraeg yng Nghymru heddiw. Mae 'na adolygiadau rif y gwlith yn ymddangos! Yn Golwg, O'r Pedwar Gwynt a Barn; Prynhawn Da, rhaglen radio Y Silff Lyfrau a Rhaglen Dewi Llwyd ar ddydd Sul. Mae 'na adolygiadau ar flogiau pesonol, cyfweliadau ar y BBC a Golwg 360, ac adolygiadau byrion yn cyrraedd fel trydariadau hefyd. Ac yna, mae hwyl y lansiadau a'r gobaith y bydd aelodau clybiau llyfrau (sy'n frith dros y wlad!) yn codi copi dros y gaeaf. Bid a fo am gynnwys unrhyw nofel, mae'r ffaith fod cymaint o ymateb a chraffu ar unrhyw waith yn destun dathlu. 

Ond waeth imi gyfaddef ddim. Tra bod y cynnwrf hwn yn mynd rhagddo, mae 'na feddyliau eraill, mwy melancolig, yn mynnu fy sylw. Wrth weld y ddeialog iachus hon yn llifo rhwng awdur a darllenydd a rhwng darllenwyr a'i gilydd, alla i ddim help ond canolbwyntio ar y ffaith nad oes modd i bawb fod yn rhan o'r bwrlwm. Elite sy'n cael mwynhau'r arlwy, a finne'n un ohonynt. Beth yw'r ateb felly? Sut mae sicrhau mynediad i'r Gymraeg i bawb? Ar wahân i'r angen i Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol sicrhau addysg Gymraeg gyflawn i bawb, yn blant ac yn oedolion, beth arall y gellid ei wneud? Yn achos Gwales a nofelau tebyg, mae'n wir y byddai gofyn i berson fod fwy neu lai'n rhugl er mwyn eu mwynhau. Ond nid felly gyda chyfryngau eraill fel y teledu a'r radio. Mae modd iddynt hwy gyflwyno'r Gymraeg a chynnig isdeitlau neu gymorth amgen ar yr un pryd. Mae modd iddynt fod yn bont.

Y reddf gychwynnol, yn naturiol, yw datgan yr angen am ragor o beuoedd 'dwyieithog'. Byddai'r rhain yn cynnwys pawb ac yn adlewyrchu realiti diwylliannol cynifer ohonom. A hyd yn oed pan fydd rhagor yn cael addysg Gymraeg, bydd dal angen adlewyrchu'r berthynas gymhleth a phrydferth rhwng y Gymraeg a'r Saesneg. Wedi'r cyfan, mae'n adlewyrchiad ohonom ni a'n teuluoedd. Ond dyna ni unwaith eto wedi cwympo i'r fagl, a chyfrannu at ffetisheiddio'r angen am gynnyrch dwyieithog a'i weld fel panacea. Fi yw'r cyntaf i ddweud fod yna le i gynnwys dwyieithog ar ein cyfryngau. Dwi wedi gweithio ar ffilmiau dwyieithog fel Ar y Tracs fy hun. Ond mae gwneud hynny'n fympwyol, o gynhyrchiad i gynhyrchiad, yn sefyllfa sy'n bell o daro'r nod. Heb strategaeth genedlaethol glir ar y math o ddiwylliant ry'n ni i gyd am ei greu ac ymrwymiad i bwysigrwydd cynnwys uniaith, gwreiddiol ac unigryw yn y Gymraeg, gall mympwy fod yn beth peryg. Wrth gwrs fod yna ddadl eithriadol o gryf dros yr angen i sicrhau bod iaith bob dydd pobol yn cael ei hadlewyrchu ar sgrin, ond siawns nad oes modd inni feddwl yn fwy soffistigedig (a strategaethol) ynghylch yr amrywiol ffyrdd y dylem fod yn gwasanaethu ein pobol yn ieithyddol. A siawns hefyd nad oes modd dod o hyd i amrywiol ffyrdd o groesawu pobol ddi-Gymraeg i fyd lliwgar, byrlymus, unigryw'r iaith.

Dwi'n meddwl y dylai'r holl ddarparwyr cyfryngol yng Nghymru fod yn atebol i siartr sy'n ateb anghenion ieithyddol pawb. Dylid ffurfio panel i benderfynu ar yr anghenion ieithyddol hynny. Dylai pawb sydd mewn grym yn ein sefydliadau creadigol orfod tynnu llinellau clir yn y tywod: datgan yn gyhoeddus sut mae rhaglen ddwyieithog yn ffitio i ddarlun ehangach; datgan yn glir pa ganran o'r arlwy fydd yn ddwyieithog neu'n uniaith Gymraeg neu'n Saesneg. Yn allweddol, dylid gweld datganiad o ymrwymiad gan y sianeli Saesneg yng Nghymru i'r Gymraeg a thrwy hynny i'w cynulleidfa ddi-Gymraeg. Dylai'r cod moesol-ieithyddol hwn fod yn gynsail ar gyfer BBC Cymru, S4C ac ITV Wales. Oherwydd, fel y saif pethau yng Nghymru heddiw, ar draul cynnwys unigryw yn y Gymraeg y daw'r arlwy ddwyieithog bob tro. Y duedd ar hyn o bryd, wrth gwrs, yw meddwl fod yn rhaid i bethau fod o leia'n ddwyieithog er mwyn iddynt lwyddo yn y farchnad ryngwladol. Agwedd meddwl yw hyn. Wedi'r cyfan, mae Denmarc wedi dangos y ffordd trwy wneud y Saesneg yn is-deitl yn unig. Ac er bod Daneg a Swedeg yn eistedd yn gyfforddus gyda'i gilydd yng nghyd-destun rhaglen fel Bron (The Bridge), mae cydberthynas yr ieithoedd hynny â'i gilydd yn wahanol iawn i'r Gymraeg a'r Saesneg. Ac wedyn, beth am Borgen? Un o fy hoff gyfresi. A'r anhygoel Sé quién eres (I Know Who You Are) o Sbaen? Dim Saesneg heblaw am yr isdeitlau a neb fel petaent yn sylwi.

Yn ôl yng Nghymru, mae yna enghraifft amlwg iawn o gynhyrchiad uniaith Gymraeg sy'n aruthrol o boblogaidd gyda chynulleidfaoedd di-Gymraeg (er nad oes hawl ganddi gael ei henwebu yn y Soap Awards, mae'n debyg), a Pobol y Cwm yw'r gyfres honno. Dwi ddim yn ddiduedd. Dwi'n sgwennu i'r gyfres, ond yr un yw'r ffeithiau, sef ei bod yn gyfres sy'n hynod o boblogaidd gyda siaradwyr di-Gymraeg a Chymraeg fel ei gilydd, a'i bod yn gynhyrchiad uniaith Gymraeg. Mae Pobol y Cwm yn caniatáu i bobol ddod yn nes at Gymraeg naturiol. Mae'n ddigyfaddawd, yn llwyddo ac yn gymorth i ddysgwyr.

Yn lansiad Gwales yn IndyFest, sicrhaodd y Lolfa gyfieithu ar y pryd. Pe bawn i wedi dechrau trafod y nofel yn Saesneg, fe fyddai hynny wedi tarfu ar gymeriad Cymraeg y digwyddiad, gan gofio hefyd gynnwys cynhenid Gymraeg y nofel. Ond fe roddodd y cyfieithydd gyfle prin i'r bobol ddi-Gymraeg a fynychodd weld fod yna ddiwylliant hyfyw, cyflawn yn bodoli yn yr iaith. O weld fod yna fyd cynhyrfus i'w croesawu ar yr ochr arall, pwy a ŵyr na fyddai rhai o'r bobol hynny'n awyddus i ddysgu'r Gymraeg ryw ddydd?

Rai wythnosau yn ôl bûm yn cael swper gyda ffrindiau i mi yn Nhre-biwt. Mae'r gŵr yn ei nawdegau ac o dras Somali a Rwsiaidd ac roedd tad y wraig yn dod o Nigeria a'i mam o Gymru. Dydyn nhw ddim yn siarad Cymraeg ond digwyddodd y ddau sôn eu bod wedi bod yn gwylio'r Eisteddfod ar y teledu ym mis Awst am fod y gŵr yn hoff iawn o wneud. Rhoddodd hynny ddealltwriaeth newydd imi hefyd, o bwysigrwydd y cyfryngau a'r diwydiannau creadigol wrth rannu'r diwylliant gyda phawb yng Nghymru. Doedd fy ffrind ddim yn gwylio'r Eisteddfod am ei bod yn rhaglen ddwyieithog nac am ei bod yn debyg, o reidrwydd, i unrhyw beth yn ei fywyd beunyddiol. Roedd yn dewis gwylio a pherchnogi'r diwylliant oherwydd bod y Gymraeg a phopeth a ddaw yn ei sgil hi yn etifeddiaeth iddo yntau hefyd. Ni fydd fy ffrind naw deg oed byth yn dysgu Cymraeg, ond mae ganddo hawl ar y diwylliant. 

Nid tlodi materol yn unig yw'r broblem inni yng Nghymru ond tlodi gweledigaeth a thlodi diwylliannol. Rhan o'r hyn y mae Cymry Cymraeg yn ei etifeddu yn gwbl naturiol wrth gael addysg Gymraeg gyflawn neu'r cyfle i sarad Cymraeg ar yr aelwyd yw'r cyfalaf diwylliannol sy'n dod yn sgil hynny. Mae gennym gyfrifoldeb: i ddiogelu'r hyn sy'n unigryw am y Gymraeg ac adlewyrchu prydferthwch yr ymwneud rhwng y Gymraeg a'r Saesneg. Ac mae gennym gyfrifoldeb i ddala'r drws led y pen ar agor i bawb sydd am sbecian neu ymwneud â'r iaith. Y bobol a ddaw drwy'r drws sy'n debygol o'i hachub.


Nofel ddiweddaraf Catrin Dafydd yw Gwales (Y Lolfa, 2017).


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Ni fydd fy ffrind naw deg oed byth yn dysgu Cymraeg, ond mae ganddo hawl ar y diwylliant

Dyddiad cyhoeddi: 25·11·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Ned Thomas

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft…

Cyfansoddi


Geraint Lewis

Ro’n i wedi bwriadu ysgrifennu stori, wir i chi. Dyna oedd y syniad. Ro’n i’n teimlo’n weddol hyderus, yn gwybod am y diffiniad clasurol o orfod cael dechrau, canol a diwedd – er nid o anghenraid yn y drefn yna, chwedl Samuel Beckett.

Dadansoddi


Huw L Williams

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn…

Cyfweld


Ivan Krastev

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes…

Adolygu


Jane Aaron

Yn ôl rhagair Tegwen Morris, cyfarwyddwraig bresennol Merched y Wawr, ‘nid ffeministiaeth sy’n cael ei bortreadu’ yn y gyfrol hon ond ‘bywyd bob dydd’ menywod Cymru rhwng 1920 a 1960. Eto i gyd, yr hyn sydd yn debyg o daro darllenwyr yr 21g wrth iddynt droi tudalennau’r…

Dadansoddi


Keith Chapin

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan…

Cyfansoddi


Grug Muse

Gan ymddangos mewn gofod diamser dechreuais siarad trwy fy nghlustiau yn y pnawn roeddwn eisiau diffodd y golau ond wyddwn i ddim pryd yn union roedd y golau am orffen canu roedd fy mreichiau wedi blino arwain yr unig beth y dois o hyd iddo o blith atgofion gorffennaf oedd yr offeiriad yn chwydu wedi’r priodasau ...