Byd tu hwnt i gyfalafiaeth

O dan gysgod yr argyfwng costau byw, a phob gwleidydd o bwys – gan gynnwys Sunak a Starmer – yn addo datrys problemau’r wlad trwy gyfrwng twf economaidd, roeddwn yn teimlo fel rebel go fentrus yn darllen The Future is Degrowth – A Guide to a World Beyond Capitalism. Roedd gen i eisoes amheuon am gyfalafiaeth, am ein ffordd o ddosrannu gwerth, a phryderon hefyd ynghylch sut y bydd ein cymdeithas yn ymdopi â’r argyfwng hinsawdd. Roedd hynny’n gymorth i mi ddyfalbarhau gyda'r gyfrol hon oherwydd mae hwn yn llyfr dwys sy'n gofyn canolbwyntio. Mae'n grynodeb swmpus a chynhwysfawr o gysyniadau, safbwyntiau a beirniadaeth ar dwf economaidd; ac yn ffrwyth ymchwil a thrafodaethau gan fudiadau ac academyddion yn fyd-eang. Diweddariad ydyw o lyfr Almaeneg, sef Degrowth / Postwachstum zur Einfürhung, a gyhoeddwyd yn 2019.

I ddarllenydd sy'n anghyfarwydd ag economeg, mae angen egluro ychydig mwy am rai o elfennau sylfaenol y llyfr. Twf economaidd, er enghraifft: mae’r drafodaeth gan yr awduron yn mynd ymhell tu draw i’r feirniadaeth gyffredin o wendidau mesur yn nhermau GDP (cynnyrch domestig crynswth), sef mesuriad gor-syml a ddefnyddir hyd heddiw fel adlewyrchiad o faint ac iechyd economi. Mae digon o sylwebyddion goleuedig wedi ceisio cynnig opsiynau amgenach, megis y Green New Deal. Ond yn y gyfrol hon, enghraifft o post-growth yw hynny, yn hytrach na degrowth, gan fod pwyslais y drafodaeth gan yr awduron hyn ar fynd ymhellach ac ystyried yr holl agweddau seicolegol, diwylliannol a chymdeithasol sy’n gysylltiedig â thwf. Nid yw’r ymdrechion i ddarganfod math gwahanol o dwf yn gwneud y tro oni bai ein bod yn delio’n foddhaol â’r gorddefnydd o adnoddau naturiol sy’n parhau ar draws y byd.
 

Gweithwyr ger llosgfynydd Kawah Ijen, Dwyrain Java, Indonesia. Llun gan Mario La Pergola / Unsplash.
 

Rydyn ni sy’n byw yn hemisffer y Gogledd (y 'Global North' yw’r term a ddefnyddir) yn byw mewn modd ymerodraethol, hyd yn oed os nad ydyn ni’n ymwybodol o hynny. Rydym yn amsugno adnoddau o'r De bob tro rydyn ni’n yfed coffi, prynu dillad newydd, neu yn defnyddio teclynnau y mae'r broses o'u cynhyrchu yn dibynnu ar echdynnu adnoddau naturiol ac yn creu llygredd. Nid oes gwerth i unrhyw ddatrysiad 'gwyrdd', meddai'r awduron, os ydym yn parhau i achosi llygredd a chamddefnyddio adnoddau mewn rhan arall o’r byd. Mae ein ffordd 'ymerodraethol' o fyw, a’n cred mewn twf, yn fwy na phroblem economaidd, mae erbyn hyn yn ideoleg ddominyddol (dwi’n sylwi bod hyd yn oed YesCymru yn methu peidio â thrafod ffigwr GDP hynod broblematig Iwerddon). Mae hyn hefyd yn fater cymdeithasol, gan ein bod yn dibynnu ar dwf i ddatrys problemau fel tlodi ac anghydraddoldeb. Ac mae’n gwestiwn materol gan ein bod yn parhau i ddeisyfu amrywiol foethau yn ein siopau ond gan hidio dim am y gwastraff sy’n dilyn. Nid yw ailfeddwl sut i fesur ein economi ar ei ben ei hun yn debygol o arwain at newid digonol gan fod y syniad o dwf economaidd wedi treiddio mor ddwfn i’n meddylfryd fel cymdeithas.

Cwestiwn y bydd rhai darllenwyr beirniadol am ei ofyn cyn dechrau yw beth yw’r cysylltiad rhwng hyn i gyd a chyfalafiaeth? Onid yw sosialaeth hefyd yn hoelio ei sylw ar dwf economaidd? Ydy’r cysylltiad rhwng twf economaidd a chyfalafiaeth mor uniongyrchol â hynny? Gallaf sicrhau’r darllenydd yr ymdrinnir â hyn mewn dyfnder yn y gyfrol hon. Mae sawl math o sosialaeth, wrth gwrs, a rhai mathau yn blaenoriaethu twf, ond ffocws y gyfrol yw sut i ddatblygu sosialaeth degrowth, gan ddangos sut mae cyfalafiaeth yn ddibynnol ar fanteisio ar y llai grymus, y rhai sydd wedi eu hymylu, a'r hyn nad yw mor hawdd ei fesur. Ni all y 'farchnad' greu economi, wedi'r cyfan, heb ddarganfod pobl sy’n 'atgynhyrchu' eu hunain, er enghraifft teuluoedd yn manteisio ar lafur-am-ddim – menywod, yn bennaf – a dyma lafur sydd ar y tu allan i’r farchnad. Mewn geiriau eraill, nid yw’r 'farchnad' yn tyfu heb dynnu adnoddau o gymunedau ac ardaloedd difreintiedig. I sicrhau sefydlogrwydd, mae’r marchnadoedd economaidd hyn wedi dibynnu ar ymestyn eu gafael er mwyn sugno mwy o adnoddau i fwydo’r craidd, ac felly ganiatáu cronni mwy a mwy o gyfalaf. Yr hyn sy’n cael ei gamddefnyddio fwyaf oll i greu’r cyfalaf hwn, wrth gwrs, yw ein hamgylchedd naturiol, adnoddau ein planed. Ond dim ond un blaned sydd gennym.

A yw cyfalafiaeth yn gallu newid ei ffordd? Nid yw'r rhagolwg yn addawol, yn ôl y llyfr hwn, ond ni ddylid digalonni, meddai'r awduron, oherwydd mae yna bethau pwysicach na thwf y dylid eu blaenoriaethu, ac mae opsiynau ynghylch sut i wneud hynny. Ymhelaethir ar hyn mewn manylder. Dyma gyfrol sy’n gwthio yn erbyn y llif arwynebol a welwn yn y cyfryngau poblogaidd am gryfder a chywirdeb y 'farchnad' fel barnwr ein gwerthoedd. Ac er bod bygythiad difodiant amgylcheddol yn hollbresennol, wrth gwrs, llyfr adeiladol yw hwn, sy'n cynnig syniadau ymarferol i gryfhau’r drafodaeth a'r ffordd ymlaen. I unrhyw un sy’n ymwneud â gwleidyddiaeth ac economeg werdd gyfoes, dyma gyfrol hanfodol, gan fod cymaint wedi ei gasglu ynghyd yma. Rydw innau’n teimlo’n gryfach rebel ar ôl ei darllen.